Woordenschat en de CvTE-minimumlijst

Je komt in de tekst de vorm „ἤνεγκαν” tegen. Bepaal het grondwoord en de betekenis, en beschrijf hoe je het opzoekt.

1. 01De vorm herkennen

   „ἤνεγκαν” is een 3e persoon meervoud aoristus indicatief actief („zij droegen/brachten”). De stam ἐνεγκ- is een aparte aoristusstam, geen praesensstam.

2. 02De stamtijd koppelen

   Uit de geleerde stamtijden weet je: φέρω – οἴσω – ἤνεγκα – ἐνήνοχα. De aoristus ἤνεγκα hoort dus bij het praesens φέρω (dragen, brengen).

3. 03Het lemma bepalen

   Woordenboeken ordenen op het praesens. Je zoekt dus onder „φέρω”, niet onder „ἤνεγκα”. Zonder de geleerde stamtijd zou je het lemma niet vinden.

Resultaat: „ἤνεγκαν” is de aoristus van „φέρω” (dragen, brengen): „zij droegen/brachten”. Alleen door de stamtijd φέρω – ἤνεγκα te kennen, herleid je de onregelmatige vorm tot het lemma dat het woordenboek gebruikt.

Beredeneer de betekenis van „ἀναγιγνώσκω” uit zijn onderdelen.

1. 01De stam isoleren

   De kern is „γιγνώσκω” (leren kennen, herkennen), stam γνω-. Dat is een bekend minimumwoord.

2. 02Het preverbium duiden

   Vooraan staat het voorzetsel-preverbium „ἀνα-”, dat onder meer „opnieuw, terug, op” betekent. Bij een woord voor „kennen” geeft „weer-kennen” de gedachte „(voor)lezen”: de letters telkens opnieuw herkennen.

3. 03De betekenis samenstellen

   De vaste betekenis van „ἀναγιγνώσκω” is dan ook „lezen, voorlezen” — precies de combinatie „opnieuw herkennen (van de letters)”.

Resultaat: „ἀναγιγνώσκω” = ἀνα- (opnieuw) + γιγνώσκω (herkennen) → „lezen, voorlezen”. Door stam en preverbium te scheiden beredeneer je de betekenis van een woord dat niet op de minimumlijst hoeft te staan.

Vertaal „μετά” in (a) „μετὰ τῶν συμμάχων ἐμάχοντο” en (b) „μετὰ τὴν μάχην ἀπῆλθον”, en verklaar het verschil.

1. 01De naamval bepalen in (a)

   „τῶν συμμάχων” is genitivus meervoud. μετά + genitivus betekent „met, samen met”: „zij vochten samen met de bondgenoten”.

2. 02De naamval bepalen in (b)

   „τὴν μάχην” is accusativus enkelvoud. μετά + accusativus betekent „na”: „na de slag gingen zij weg”.

3. 03De regel vaststellen

   Hetzelfde voorzetsel μετά krijgt met de genitivus een comitatieve betekenis („met”) en met de accusativus een temporele („na”). De naamval, niet het voorzetsel alleen, bepaalt de vertaling.

Resultaat: (a) „samen met de bondgenoten” (μετά + gen.), (b) „na de slag” (μετά + acc.). De naamval achter het voorzetsel geeft telkens de juiste van de twee betekenissen; μετά op zichzelf is dubbelzinnig.

Kies de betekenis van „λόγος” in „ὁ ῥήτωρ μακρὸν λόγον εἶπεν” (De redenaar hield een lange …) en verantwoord je keuze.

1. 01De context lezen

   Het onderwerp is „ὁ ῥήτωρ” (de redenaar) en het werkwoord „εἶπεν” (hield/sprak). Het bijvoeglijk naamwoord „μακρόν” (lang) hoort bij „λόγον”.

2. 02De betekenissen afwegen

   λόγος kan „woord”, „rede/redevoering”, „verhaal”, „reden” of „verhouding” zijn. Een redenaar die iets „langs” houdt, houdt een „redevoering”; „een lang woord” of „een lange verhouding” past niet.

3. 03De keuze verantwoorden

   De combinatie redenaar + houden + lang wijst eenduidig op de betekenis „redevoering”. De context — het genre en de woordcombinatie — sluit de andere betekenissen uit.

Resultaat: Hier betekent „λόγος” „redevoering”: „de redenaar hield een lange redevoering”. De context (redenaar, „hield”, „lang”) selecteert die betekenis uit het brede betekenisveld en sluit „woord” of „verhouding” uit.