Samenvattingen · GeschiedenisNL · VWO

Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)

Het achtste tijdvak (1800–1900) is de negentiende eeuw en het begin van de moderne tijd. De kenmerkende aspecten zijn de industriële revolutie die een industriële samenleving deed ontstaan, de sociale kwestie, de opkomst van emancipatiebewegingen en de voortschrijdende democratisering, de opkomst van politiek-maatschappelijke stromingen (liberalisme, nationalisme, socialisme, confessionalisme en feminisme), en het moderne imperialisme dat met de industrialisatie samenhing. Het is de eeuw waarin de moderne industriële, politieke wereld vorm kreeg.

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·101010 / 16

Examenprofiel

De industriële revolutie en het ontstaan van een industriële samenleving verklaren.De sociale kwestie, de emancipatiebewegingen en de democratisering uitleggen.De politiek-maatschappelijke stromingen (liberalisme, socialisme, nationalisme, confessionalisme, feminisme) onderscheiden.Het moderne imperialisme verklaren en met de industrialisatie in verband brengen.

Operatoren:beschrijfleg uitverklaarvergelijkberedeneertoon aan

basisniveau

Voor iedereen: de industriële revolutie, de sociale kwestie en democratisering, de politieke stromingen en het modern imperialisme zijn de kenmerkende aspecten van tijdvak 8.

verhoogd niveau

Verdieping: de industriële revolutie als drijvende kracht achter de sociale kwestie, de politieke stromingen én het imperialisme begrijpen — één ontwikkeling met vele gevolgen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)

De industriële revolutie#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-8

De industriële revolutie was de overgang van handmatige productie in huizen en kleine werkplaatsen naar machinale productie in fabrieken. Ze begon in de tweede helft van de achttiende eeuw in Engeland en verspreidde zich in de negentiende eeuw over Europa en daarbuiten. De sleutel was een nieuwe energiebron: de stoommachine, die machines en later treinen en schepen aandreef. In Afb. 1 staan de mijlpalen van de eeuw en in Afb. 2 de keten van gevolgen die de industrialisatie in gang zette.

Mijlpalen van de negentiende eeuw

Afb. 1Afb. 1 — Sleutelmomenten van tijdvak 8: het Communistisch Manifest en de revoluties (1848), de afschaffing van de slavernij (Nederland 1863) en de verdeling van Afrika (Berlijn, 1884).

Gevolgen van de industriële revolutie

Afb. 2Afb. 2 — De stoommachine maakte fabrieken en massaproductie mogelijk; mensen trokken naar de steden (verstedelijking), en zo ontstond een industriële samenleving met nieuwe klassen.

De gevolgen waren ingrijpend. Machines in fabrieken maakten massaproductie mogelijk: goederen werden sneller, goedkoper en in veel grotere hoeveelheden gemaakt. Mensen trokken massaal van het platteland naar de industriesteden om er in fabrieken te werken, waardoor de steden explosief groeiden (verstedelijking). Nieuwe transportmiddelen — de stoomtrein en het stoomschip — en later de telegraaf verkleinden afstanden en verbonden markten. Zo ontstond een industriële samenleving die fundamenteel verschilde van de agrarische wereld daarvoor.

De industriële revolutie veranderde ook de samenleving en de verhoudingen tussen groepen. Er ontstond een nieuwe klasse van fabrieksarbeiders (het proletariaat) en een klasse van fabriekseigenaren en ondernemers (de industriële burgerij). De oude standensamenleving maakte plaats voor een klassenmaatschappij, waarin je positie meer door bezit en werk werd bepaald dan door geboorte. De macht en welvaart van de burgerij groeiden, en burgers — naar wie het tijdvak mede is genoemd — werden een steeds bepalender maatschappelijke en politieke kracht.

De industriële revolutie is de motor achter vrijwel alle andere kenmerkende aspecten van dit tijdvak. De erbarmelijke omstandigheden in de fabrieken leidden tot de sociale kwestie; de behoefte aan grondstoffen en afzetmarkten dreef het moderne imperialisme; en de nieuwe klassenverhoudingen en ideeën voedden de politieke stromingen. Op het examen moet je de industriële revolutie daarom niet als een losstaand economisch feit zien, maar als de onderliggende verandering die de rest van de eeuw vormgaf — een verandering die tot in onze tijd doorwerkt.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom fabrieken tot verstedelijking leidden

Leg met een oorzaak-gevolgredenering uit waarom de industriële revolutie tot snelle verstedelijking en een nieuwe klassenmaatschappij leidde.

Fabrieken concentreren werk
Machines op stoomkracht stonden in grote fabrieken, die op één plek veel arbeiders nodig hadden.
Trek naar de stad
Mensen verlieten het platteland om in de fabrieken te werken, waardoor de industriesteden explosief groeiden (verstedelijking).
Nieuwe klassen
In de fabrieken ontstond een klasse van arbeiders tegenover een klasse van fabriekseigenaren; de oude standenmaatschappij maakte plaats voor een klassenmaatschappij.

Resultaat: Fabrieken concentreerden werk op één plek, wat mensen naar de steden trok (verstedelijking) en een nieuwe klassenmaatschappij van arbeiders en fabriekseigenaren deed ontstaan.

Veelgemaakte fouten

De industriële revolutie tot techniek beperken; het ging ook om nieuwe klassenverhoudingen, verstedelijking en een andere samenleving.
Denken dat de industrialisatie overal tegelijk plaatsvond; ze begon in Engeland en verspreidde zich geleidelijk en ongelijk.

Actieve herhaling

Leg uit waarom de industriële revolutie een breuk vormt met de agrarische samenleving van de voorgaande tijdvakken, op de punten energie, productie en sociale verhoudingen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 8 (CvTE / Examenblad)

De sociale kwestie, emancipatie en democratisering#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-8

De industrialisatie bracht welvaart, maar voor de fabrieksarbeiders vaak ellende. De sociale kwestie is de naam voor de erbarmelijke leef- en werkomstandigheden van de arbeidersklasse: lange werkdagen, hongerlonen, gevaarlijk werk, kinderarbeid en overvolle, ongezonde arbeiderswijken. In Afb. 3 zie je hoe de fabrieksarbeid via die misstanden tot de sociale kwestie leidde, en welke reacties daarop kwamen. Lange tijd vonden overheid en werkgevers dat zij zich niet met de arbeidsomstandigheden hoorden te bemoeien.

De sociale kwestie en de reacties

Afb. 3Afb. 3 — De slechte omstandigheden van de fabrieksarbeid vormden de sociale kwestie; daarop reageerden arbeiders met vakbonden en de overheid met sociale wetgeving.

Geleidelijk groeide het besef dat er iets moest gebeuren. Arbeiders verenigden zich in vakbonden om samen te staken en betere lonen en arbeidsvoorwaarden af te dwingen. Onder druk daarvan, en van hervormers, begon de overheid in te grijpen met sociale wetgeving: wetten die kinderarbeid aan banden legden, de arbeidsduur beperkten en de veiligheid verbeterden. Zo verschoof het idee dat de staat zich afzijdig moest houden, naar het idee dat de overheid de zwakkeren mag en moet beschermen — een verandering die de weg baande naar de latere verzorgingsstaat.

De negentiende eeuw was ook de eeuw van de emancipatiebewegingen: groepen die opkwamen voor gelijke rechten en volwaardige deelname aan de samenleving. Arbeiders streden voor politieke en sociale rechten, gelovigen (zoals katholieken in Nederland) voor gelijke behandeling, en vrouwen voor gelijke rechten en kiesrecht (het vroege feminisme). Emancipatie betekent letterlijk het verwerven van gelijkwaardigheid; deze bewegingen daagden de bestaande ongelijkheid uit en veranderden geleidelijk de verhoudingen.

Deze strijd hing samen met de voortschrijdende democratisering: de geleidelijke uitbreiding van het aantal mensen dat aan de politiek mocht deelnemen. Aan het begin van de eeuw mochten alleen rijke, bezittende mannen stemmen; in de loop van de eeuw werd het kiesrecht stap voor stap uitgebreid, tot uiteindelijk (rond het begin van de twintigste eeuw) het algemeen kiesrecht voor mannen en vrouwen. Democratisering was dus geen eenmalige gebeurtenis maar een langzaam proces, aangedreven door de emancipatiebewegingen en de nieuwe politieke stromingen.

Uitgewerkt voorbeeld

Van afzijdige naar ingrijpende overheid

Leg uit waarom de houding van de overheid tegenover de arbeidsomstandigheden in de loop van de negentiende eeuw veranderde.

Beginhouding
Aanvankelijk vond men dat de overheid zich niet met de economie en de arbeidsverhoudingen hoorde te bemoeien; werkgevers en arbeiders moesten dat zelf regelen.
Druk van onderop
De misstanden (kinderarbeid, hongerlonen) en de groeiende macht van vakbonden en arbeidersbewegingen maakten de sociale kwestie onhoudbaar.
Ingrijpen
Onder die druk, en overtuigd door hervormers, ging de overheid sociale wetten maken (tegen kinderarbeid, voor kortere werktijden), wat het begin was van staatsbescherming van de zwakkeren.

Resultaat: De overheid verschoof van afzijdigheid naar ingrijpen omdat de misstanden en de druk van vakbonden de sociale kwestie onhoudbaar maakten; sociale wetgeving was het begin van staatsbescherming.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de overheid meteen ingreep; lange tijd gold juist dat de staat zich afzijdig hoorde te houden.
Democratisering als een eenmalige gebeurtenis zien; het was een geleidelijk proces van kiesrechtuitbreiding over de hele eeuw.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de sociale kwestie, de emancipatiebewegingen en de democratisering met elkaar samenhingen in de negentiende eeuw.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 8 (CvTE / Examenblad)

Politiek-maatschappelijke stromingen#

Verdiepingexamenblad-geschiedenis-tijdvak-8

In de negentiende eeuw kristalliseerden zich de grote politiek-maatschappelijke stromingen uit die de moderne politiek zouden vormgeven. Elke stroming was een antwoord op de vragen van de tijd: hoe moet de samenleving worden ingericht, wie moet de macht hebben, en hoe ga je om met de industrialisatie en de sociale kwestie? In Afb. 4 staan de vijf belangrijkste stromingen met hun kernidee. Deze -ismen zijn geen losse etiketten maar samenhangende visies op mens, staat en samenleving.

De vijf politieke stromingen

Afb. 4Afb. 4 — De vijf grote politiek-maatschappelijke stromingen van de negentiende eeuw, elk met een eigen kernidee. Veel moderne partijen komen er rechtstreeks uit voort.

Het liberalisme, voortkomend uit de Verlichting en gedragen door de burgerij, stelde de vrijheid van het individu centraal: vrijheidsrechten, een beperkte staat en een vrije markt. Het socialisme, opgekomen als reactie op de sociale kwestie, benadrukte juist gelijkheid en bekritiseerde het kapitalisme; het kwam op voor de arbeiders en pleitte voor herverdeling, in de meest radicale vorm (het marxisme) voor een omwenteling. Deze twee stromingen — vrijheid tegenover gelijkheid — vormden een centrale tegenstelling van de eeuw.

Daarnaast waren er andere invloedrijke stromingen. Het nationalisme stelde de eenheid en het belang van de natie centraal en streefde naar een eigen natiestaat; het speelde een grote rol bij de vorming van landen als Duitsland en Italië. Het confessionalisme wilde de politiek en de samenleving op godsdienstige grondslag inrichten en kwam op voor de belangen van gelovigen. En het feminisme streed voor gelijke rechten voor vrouwen, waaronder het kiesrecht. Elk van deze stromingen mobiliseerde groepen en bracht eigen partijen en organisaties voort.

Deze stromingen zijn belangrijk omdat ze de moderne politieke verhoudingen vormgaven — veel hedendaagse partijen zijn er rechtstreeks uit voortgekomen. Voor het examen moet je ze kunnen herkennen en onderscheiden: welk kernidee hoort bij welke stroming, en hoe verhouden ze zich tot elkaar (bijvoorbeeld liberalisme tegenover socialisme). Ook moet je een standpunt in een bron aan een stroming kunnen koppelen. De stromingen laten zien hoe de industriële samenleving nieuwe ideologische antwoorden opriep — antwoorden die de politiek van de twintigste eeuw zouden beheersen.

Uitgewerkt voorbeeld

Een standpunt aan een stroming koppelen

Een negentiende-eeuwse spreker eist dat de staat zich niet met de economie bemoeit en dat individuele vrijheid en vrije handel voorop staan. Aan welke stroming koppel je dit, en hoe verschilt die van het socialisme?

Kernidee herkennen
Nadruk op individuele vrijheid, een beperkte staat en vrije handel wijst op het liberalisme.
Koppelen
De eis dat de staat zich afzijdig houdt en de markt vrijlaat, is de kern van het liberale gedachtegoed van de burgerij.
Verschil met socialisme
Het socialisme legt juist de nadruk op gelijkheid en bekritiseert de vrije markt; het wil dat de staat of de gemeenschap ingrijpt om de arbeiders te beschermen en te herverdelen.

Resultaat: Het standpunt is liberaal (vrijheid, beperkte staat, vrije markt); het verschilt van het socialisme, dat gelijkheid vooropstelt en juist ingrijpen en herverdeling ten gunste van de arbeiders wil.

Veelgemaakte fouten

Liberalisme en socialisme verwarren; liberalisme benadrukt vrijheid en de vrije markt, socialisme gelijkheid en bescherming van arbeiders.
Nationalisme alleen negatief opvatten; in de negentiende eeuw was het vooral een streven naar nationale eenheid en een eigen natiestaat.

Actieve herhaling

Kies twee stromingen en leg uit op welk punt ze het scherpst met elkaar botsen, met een voorbeeld van een kwestie waarover ze verschillend zouden oordelen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 8 (CvTE / Examenblad)

Modern imperialisme#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-8

In de tweede helft van de negentiende eeuw onderwierpen Europese landen grote delen van Afrika en Azië aan hun gezag: het moderne imperialisme. Anders dan de oudere handelskoloniën ging het nu om directe politieke overheersing van uitgestrekte gebieden. In een wedloop verdeelden de Europese mogendheden vrijwel heel Afrika onder elkaar, formeel geregeld op de Conferentie van Berlijn (1884). In Afb. 5 zie je hoe dit imperialisme rechtstreeks met de industrialisatie samenhing.

Industrialisatie en imperialisme

Afb. 5Afb. 5 — Het moderne imperialisme kwam voort uit de industrialisatie: behoefte aan grondstoffen en afzetmarkten, plus prestige, dreef de wedloop om koloniën in Afrika en Azië.

Het moderne imperialisme hing nauw samen met de industriële revolutie. De industrie had grondstoffen nodig (zoals rubber, katoen en metalen) en zocht afzetmarkten voor haar massaproducten; koloniën leverden beide. Daarnaast speelden andere motieven mee: nationalistische prestigezucht (koloniën als teken van macht en grootheid), strategische overwegingen, en een gevoel van superioriteit met de gedachte de „beschaving” te moeten verspreiden. Deze economische, politieke en ideologische motieven versterkten elkaar.

De industriële revolutie leverde ook de mídelen voor de onderwerping. Stoomschepen en spoorwegen maakten het mogelijk diep in continenten door te dringen; moderne wapens (zoals het machinegeweer) en medicijnen (tegen tropische ziekten) gaven de Europeanen een enorm militair en technisch overwicht. Zo verklaart de industrialisatie zowel waaróm (grondstoffen, markten, prestige) als waarmée (schepen, wapens, medicijnen) het moderne imperialisme mogelijk was — net als bij de eerdere overzeese expansie een samenspel van motieven en middelen.

De gevolgen voor de gekoloniseerde volken waren ingrijpend en overwegend negatief: verlies van zelfbestuur, economische uitbuiting, en de opgelegde dominantie van westerse cultuur en grenzen. Tegelijk bracht het imperialisme infrastructuur en verbond het de wereld verder in één systeem, en riep het uiteindelijk verzet en nationalistische bewegingen op die in het volgende tijdvak tot dekolonisatie zouden leiden. Op het examen moet je het moderne imperialisme kunnen verklaren uit de industrialisatie én de gevolgen ervan met tijd- en plaatsbesef en zonder anachronisme beoordelen.

Uitgewerkt voorbeeld

Het verband industrialisatie-imperialisme

Leg uit waarom het imperialisme van de negentiende eeuw „modern” wordt genoemd en hoe het met de industriële revolutie samenhing.

Wat maakt het modern
Anders dan de oudere handelskoloniën ging het nu om directe politieke overheersing van uitgestrekte gebieden, in een wedloop tussen industriële mogendheden.
Motieven uit de industrie
De industrie had grondstoffen en afzetmarkten nodig; koloniën leverden beide. Daarbij kwamen prestige en een gevoel van superioriteit.
Middelen uit de industrie
Stoomschepen, spoorwegen, moderne wapens en medicijnen gaven Europa het overwicht om die overheersing waar te maken.

Resultaat: Het heet modern omdat het directe overheersing en een wedloop tussen industriële staten betrof; het hing met de industrialisatie samen via de motieven (grondstoffen, markten, prestige) én de middelen (schepen, wapens, medicijnen).

Veelgemaakte fouten

Het imperialisme alleen economisch verklaren; ook prestige, nationalisme en een superioriteitsgevoel speelden mee.
De gevolgen voor gekoloniseerde volken vergeten of eenzijdig positief voorstellen (infrastructuur) zonder de uitbuiting en het machtsverlies te benoemen.

Actieve herhaling

Leg uit hoe zowel de motieven als de middelen van het moderne imperialisme uit de industriële revolutie voortkwamen, met een voorbeeld van elk.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 8 (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 8

Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)

Kernpunten

Waarom fabrieken tot verstedelijking leidden

Kernpunten

Van afzijdige naar ingrijpende overheid

Kernpunten

Een standpunt aan een stroming koppelen

Kernpunten

Het verband industrialisatie-imperialisme

Bronnen

Tijd van burgers en stoommachines (1800-1900)

Kernpunten

Waarom fabrieken tot verstedelijking leidden

Kernpunten

Van afzijdige naar ingrijpende overheid

Kernpunten

Een standpunt aan een stroming koppelen

Kernpunten

Het verband industrialisatie-imperialisme

Bronnen