Historische context: Het Britse rijk (1585-1900)

Leg uit waarom de nederlaag van de Spaanse Armada in 1588 in de Engelse geschiedschrijving als een keerpunt geldt, ook al werd Engeland er niet meteen de machtigste staat door.

1. 01De situatie vóór 1588

   Spanje was de dominante katholieke wereldmacht met zilver uit Amerika; Engeland was een kleinere protestantse staat die de Nederlandse opstandelingen steunde.

2. 02Wat er gebeurde

   Filips II's invasievloot werd door Engelse schepen, brandschepen en zware stormen grotendeels vernietigd; de geplande verovering van Engeland mislukte.

3. 03Waarom keerpunt

   De nederlaag brak de mythe van de Spaanse onoverwinnelijkheid, gaf Engeland zelfvertrouwen en ruimte voor eigen expansie, en werd in de nationale herinnering het geboortejaar van Engeland als zeemacht — een symbolische, geen onmiddellijk-machtspolitieke ommekeer.

Resultaat: 1588 geldt als keerpunt omdat het de Spaanse dominantie doorbrak en de weg vrijmaakte voor Engelse zeemacht en expansie; de werkelijke opbouw van het imperium kwam pas in de zeventiende en achttiende eeuw.

Toon met twee bepalingen uit de Bill of Rights (1689) aan dat Engeland een constitutionele monarchie werd en geen absolute monarchie zoals Frankrijk.

1. 01Absolutisme kort

   In een absolute monarchie (Frankrijk onder Lodewijk XIV) bezit de koning alle macht: hij maakt wetten, heft belastingen en houdt een leger zonder verantwoording aan een parlement.

2. 02Bepaling 1

   De Bill of Rights bepaalde dat de koning geen belastingen mocht heffen zonder toestemming van het parlement — het financiële machtsmiddel lag dus bij het parlement.

3. 03Bepaling 2

   De koning mocht geen staand leger houden en geen wetten opschorten zonder het parlement; bovendien moesten er regelmatig vrije verkiezingen zijn.

4. 04Conclusie

   Doordat belasting, leger en wetgeving aan de instemming van het parlement waren gebonden, regeerde de koning binnen wettelijke grenzen: dat is per definitie een constitutionele, geen absolute monarchie.

Resultaat: Omdat de Bill of Rights de koning verbood zonder het parlement belasting te heffen, een leger te houden of wetten op te schorten, was de vorstenmacht wettelijk begrensd — Engeland werd een constitutionele monarchie, het tegendeel van het Franse absolutisme.

Leg uit waarom de afschaffing van de slavenhandel in 1807 niet betekende dat er in het Britse rijk geen slavernij meer bestond.

1. 01Wat 1807 verbood

   De Slave Trade Act van 1807 verbood het kopen en over de oceaan verschepen van tot slaaf gemaakte mensen door Britse onderdanen — dus de handel.

2. 02Wat 1807 niet raakte

   Mensen die al tot slaaf waren gemaakt en op de plantages werkten, bleven onvrij; hun status als 'eigendom' veranderde niet.

3. 03De tweede stap

   Pas de Abolition Act van 1833 (in werking vanaf 1834) schafte de slavernij zelf in vrijwel het hele Britse rijk af — met, omstreden, compensatie aan de eigenaren.

Resultaat: 1807 verbood alleen de handel, niet het bezit; de slavernij zelf bleef bestaan tot de wet van 1833, zodat tussen 1807 en 1833 in de Britse koloniën nog steeds mensen tot slaaf werden gehouden.

Leg met een oorzaak-gevolgredenering uit hoe de invoering van de stoommachine uiteindelijk tot de sociale kwestie leidde.

1. 01De techniek

   De verbeterde stoommachine (Watt, vanaf 1769) maakte krachtige, plaatsonafhankelijke aandrijving van machines mogelijk.

2. 02Van werkplaats naar fabriek

   Machines werden samengebracht in fabrieken; de productie verplaatste zich van huisnijverheid naar grote bedrijven in de steden, die snel groeiden.

3. 03De sociale gevolgen

   Arbeiders, ook vrouwen en kinderen, werkten lange dagen tegen lage lonen in gevaarlijke fabrieken en woonden in overvolle, ongezonde wijken; er ontstond een scherpe tegenstelling tussen fabrieksbezitters en arbeiders.

4. 04De reactie

   Deze misstanden — samen 'de sociale kwestie' — wekten verzet en riepen om hervorming van arbeid, wonen en op termijn ook het kiesrecht.

Resultaat: De stoommachine maakte fabrieksmatige productie in snel groeiende steden mogelijk; de slechte arbeids- en woonomstandigheden en de nieuwe klassentegenstelling die daaruit voortkwamen, vormen de sociale kwestie.

Toon aan dat er een verband bestaat tussen de Industriële Revolutie en het moderne imperialisme van de late negentiende eeuw.

1. 01Behoefte aan grondstoffen

   De groeiende fabrieksindustrie had grote hoeveelheden grondstoffen nodig (katoen, rubber, metalen) die koloniën in Afrika en Azië konden leveren.

2. 02Behoefte aan afzetmarkten

   De fabrieken produceerden méér dan het eigen land kon opnemen; koloniën boden gedwongen afzetmarkten voor Britse fabrieksgoederen.

3. 03Prestige en macht

   Koloniën golden als teken van nationale grootheid; de rivaliteit tussen industriële grootmachten voedde de wedloop om gebieden, zoals in de Scramble for Africa (Berlijn 1884–1885).

4. 04Middelen

   De industrie leverde bovendien de technische middelen (stoomschepen, spoorwegen, wapens) om verre gebieden te veroveren en te beheersen.

Resultaat: De industrialisatie schiep de behoefte aan grondstoffen en afzetmarkten én de technische middelen om koloniën te veroveren; samen met prestige en rivaliteit verklaart dat het moderne imperialisme — het imperialisme hangt dus rechtstreeks met de industrialisatie samen.