Samenvattingen · DuitsNL · HAVO

Leesstrategieën en tekstbegrip

Een goede lezer leest niet elke tekst op dezelfde manier, maar kiest bewust een leesstrategie die bij het leesdoel past. In dit onderwerp leer je de drie kernstrategieën — oriënterend (globaal), zoekend (gericht) en intensief (studerend) lezen — en hoe je signaalwoorden en tekstverbanden gebruikt om de structuur van een Duitse tekst te ontrafelen en woordbetekenis uit de context af te leiden.

3 Onderdelen~13 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·0222 / 11

Examenprofiel

De leesstrategieën oriënterend, zoekend en intensief lezen onderscheiden en bij het juiste leesdoel inzetten.Tekststructuur en tekstverbanden herkennen aan de hand van Duitse signaalwoorden (oorzaak, gevolg, tegenstelling, opsomming).De betekenis van onbekende woorden afleiden uit de context, de woordvorm en de verwantschap met het Nederlands.

Operatoren:bepaalleg uitverklaarnoemberedeneer

basisniveau

Voor het centraal examen: kies per vraag de juiste leesstrategie en gebruik signaalwoorden om de tekststructuur en de antwoorden snel te vinden.

verhoogd niveau

Wie verder studeert, leest grote hoeveelheden tekst; dezelfde strategieën helpen je dan om snel te bepalen wat je grondig en wat je globaal moet lezen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Leesstrategieën en tekstbegrip

Drie leesstrategieën en hun leesdoel#

Basisexamenblad-nl

Lezen is geen kunstje met één tempo, maar een keuze: welk leesdoel heb ik, en welke strategie past daarbij? Het examen verlangt dat je drie strategieën beheerst en weet wanneer je welke inzet. Oriënterend (globaal) lezen gebruik je om snel te bepalen waar een tekst over gaat en hoe hij is opgebouwd. Zoekend (gericht) lezen gebruik je om één specifiek gegeven te vinden. Intensief (studerend) lezen gebruik je om een moeilijke passage volledig te begrijpen. Het schema hieronder (Afb. 1) koppelt elke strategie aan zijn leesdoel; leer dat verband, want het bepaalt hoeveel tijd je aan een tekst besteedt.

Drie leesstrategieën en hun leesdoel

Afb. 1Afb. 1 — Kies per leesdoel de passende strategie: skim, scan of lees intensief.

Oriënterend lezen, ook wel skimmen genoemd, doe je vóór alle andere stappen. Je leest de titel, de eventuele ondertitel, de cursieve inleiding boven de tekst, de eerste (en soms laatste) zin van elke alinea en het slot. Je leest dus niet alles, maar pikt de toppen eruit. Het doel is tweeledig: je krijgt het onderwerp en de hoofdgedachte te pakken, én je ziet de opbouw — waar staat de inleiding, waar het betoog, waar de conclusie? Met die kaart in je hoofd vind je later bij elke vraag sneller de juiste plek. Skim daarom elke examentekst eerst kort voordat je de vragen aanpakt.

Zoekend lezen, ook wel scannen, gebruik je zodra je precies weet wát je zoekt: een naam, een jaartal, een getal, een reden, één begrip. Je laat je ogen over de tekst glijden op zoek naar dat ene gegeven, zonder de omringende zinnen volledig te lezen. Hoofdletters, cijfers en eigennamen springen er bij het scannen het snelst uit — handig in een Duitse tekst, waar álle zelfstandige naamwoorden een hoofdletter krijgen. Veel examenvragen (citeervragen, vragen naar één detail) zijn pure scanvragen: je hoeft alleen de juiste regel te vinden, niet de hele alinea te doorgronden.

Intensief of studerend lezen bewaar je voor de passages waar het echt op aankomt: een ingewikkelde redenering, een lange zin met meerdere bijzinnen, de zin waarop de vraag draait. Hier lees je woord voor woord, ontleed je de zinsbouw en let je op elk signaalwoord. Omdat intensief lezen het meeste tijd kost, doe je het zo gericht mogelijk — alleen op de plek die de vraag aanwijst, niet op de hele tekst. De kunst van een goede examenlezer is juist het schakelen: skim de tekst, scan naar de juiste regel, en lees pas dáár intensief.

De drie strategieën werken samen in een vaste volgorde. Eerst oriënterend lezen om de tekst te leren kennen; dan, per vraag, zoekend lezen om de juiste alinea of regel te vinden; en ten slotte, op die plek, intensief lezen om het precieze antwoord te bepalen. Wie altijd meteen intensief begint, leest de hele tekst even traag en komt in tijdnood; wie nooit intensief leest, mist de details waar punten op staan. Beheers daarom alle drie en kies bewust — dat is de kern van strategisch lezen.

Uitgewerkt voorbeeld

De juiste strategie bij de juiste vraag kiezen

Je krijgt twee vragen bij dezelfde tekst: (a) „Wat is de hoofdgedachte van de tekst?” en (b) „In welk jaar werd de vereniging opgericht?” Welke leesstrategie kies je bij elke vraag, en waarom?

Stap 1 — Analyseer vraag (a)
„Wat is de hoofdgedachte?” vraagt naar de grote lijn van de hele tekst, niet naar een detail. Dat is een doel voor oriënterend lezen: titel, inleiding en de eerste zin van elke alinea.
Stap 2 — Analyseer vraag (b)
„In welk jaar …?” vraagt naar één concreet gegeven, een jaartal. Dat is een doel voor zoekend lezen: je scant de tekst op cijfers tot je het jaartal vindt.
Stap 3 — Voer uit en combineer
Voor (a) skim je de tekst en formuleer je de hoofdgedachte in één Nederlandse zin. Voor (b) scan je gericht naar het jaartal; pas als je twijfelt over de context lees je die ene zin intensief.

Resultaat: Vraag (a) los je op met oriënterend lezen (grote lijn), vraag (b) met zoekend lezen (één detail). Door per vraag de juiste strategie te kiezen, lees je doelgericht en bespaar je tijd voor de teksten die er echt toe doen.

Veelgemaakte fouten

Elke tekst even intensief lezen; dan kost het lezen te veel tijd en kom je niet aan alle teksten toe.
Meteen naar de details scannen zonder eerst te skimmen; zonder overzicht van de opbouw zoek je in de verkeerde alinea.

Actieve herhaling

Neem een Duitse examentekst en pas de drie strategieën na elkaar toe: skim eerst de hele tekst (noteer onderwerp en opbouw), scan dan naar één detail uit een vraag, en lees ten slotte die ene zin intensief. Beschrijf telkens wat je deed en waarom.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits (HAVO) (CvTE / Examenblad)

Tekststructuur en tekstverbanden#

Standaardexamenblad-nl

Een goede tekst is geen losse verzameling zinnen, maar een geheel met een structuur: een inleiding die het onderwerp opent, een kern die het uitwerkt, en een slot dat afrondt of concludeert. Tussen de alinea's en binnen de zinnen liggen verbanden: het ene gegeven is een oorzaak, het andere een gevolg; de ene uitspraak staat tegenover de andere; een voorbeeld illustreert een bewering. Wie die verbanden ziet, leest niet alleen wat er staat, maar begrijpt hoe de schrijver redeneert — en juist dat toetst het examen vaak.

Signaalwoorden (Signalwörter) zijn de wegwijzers die het verband tussen zinnen en alinea's aangeven. Ze verraden wat er komt nog vóór je het leest. Het Duits heeft voor elk verband eigen signaalwoorden, en het loont om die uit je hoofd te kennen: dan zie je in één oogopslag of een zin een tegenstelling, een reden of een gevolg inleidt. De tabel hieronder (Afb. 2) zet de belangrijkste verbanden naast hun typische Duitse signaalwoorden en de Nederlandse vertaling.

Tekstverbanden en hun Duitse signaalwoorden

Afb. 2Afb. 2 — Elk verband heeft eigen signaalwoorden; ze verraden de redenering van de schrijver.

Een aantal signaalwoorden verdient bijzondere aandacht omdat ze de redenering kantelen. „Aber”, „jedoch”, „dennoch”, „trotzdem” en „obwohl” kondigen een tegenstelling of toegeving aan: wat volgt, gaat in tegen wat eraan voorafging. „Weil”, „da” en „denn” geven een reden; „deshalb”, „deswegen”, „daher” en „also” een gevolg of conclusie. „Zum Beispiel” en „etwa” leiden een voorbeeld in. Let goed op het verschil tussen „denn” (geeft een reden, maar laat de gewone woordvolgorde staan) en „weil” (geeft óók een reden, maar stuurt het werkwoord naar het einde van de bijzin) — dat verschil verklapt meteen de zinsbouw die volgt.

Signaalwoorden helpen niet alleen om de structuur te zien, maar ook om vragen te beantwoorden en zelfs onbekende woorden te raden. Vraagt het examen „Welk verband legt de schrijver tussen alinea 2 en alinea 3?”, dan zoek je het signaalwoord aan het begin van alinea 3: staat daar „Trotzdem”, dan is het een tegenstelling. En kom je een onbekend woord tegen vlak na „trotz”, dan weet je dat het iets uitdrukt wat tegen het voorgaande ingaat. Signaalwoorden zijn dus dubbel nuttig: ze verraden de structuur én sturen je begrip.

Train jezelf om bij het lezen de signaalwoorden actief aan te strepen. Markeer in het tekstboekje elk woord dat een verband aankondigt en zet er met een pijltje bij wat voor verband het is (tegenstelling, oorzaak, gevolg, opsomming). Zo maak je de redenering van de schrijver zichtbaar en kun je bij een structuurvraag meteen de juiste plek aanwijzen. Het examen beloont wie de bouw van een tekst doorziet, niet wie elk woord vertaalt.

Uitgewerkt voorbeeld

Een verbandvraag oplossen met een signaalwoord

Alinea 3 van een tekst begint met: „Dennoch sind viele Menschen skeptisch.” De vraag is: welk verband legt de schrijver tussen alinea 2 en alinea 3?

Stap 1 — Vind het signaalwoord
Alinea 3 opent met „Dennoch”. Dat is een signaalwoord voor tegenstelling/toegeving: „toch”, „desondanks”.
Stap 2 — Bepaal wat eraan voorafging
Als alinea 2 iets positiefs of een voordeel beschreef, dan zet „Dennoch” daar een tegenwerping tegenover: ondanks dat voordeel blijven veel mensen sceptisch.
Stap 3 — Formuleer het verband
Het verband is een tegenstelling: alinea 3 plaatst een tegenwerping tegenover het standpunt of voordeel uit alinea 2.

Resultaat: De schrijver legt een tegenstelling: met „Dennoch” zet alinea 3 een tegenwerping (veel mensen blijven sceptisch) tegenover wat alinea 2 stelde. Het signaalwoord verraadt het verband zonder dat je de hele alinea hoeft te vertalen.

Veelgemaakte fouten

Signaalwoorden over het hoofd zien en daardoor het verkeerde verband veronderstellen; juist „obwohl” en „trotzdem” keren de betekenis om.
„Denn” en „weil” verwarren: beide geven een reden, maar „weil” stuurt het werkwoord naar het einde van de bijzin en „denn” niet — wie dat negeert, leest de zinsbouw verkeerd.

Actieve herhaling

Onderstreep in een alinea van een Duitse examentekst alle signaalwoorden en schrijf erbij welk verband elk aangeeft (oorzaak, gevolg, tegenstelling, opsomming, voorbeeld). Geef daarna in één zin weer hoe de alinea is opgebouwd.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits (HAVO) (CvTE / Examenblad)

Woordbetekenis afleiden uit context en verwantschap#

Standaardexamenblad-nl

Drie manieren om woordbetekenis af te leiden

Afb. 3Afb. 3 — Combineer context, woordvorm en verwantschap; toets je gok altijd aan de zin.

Op het examen kom je altijd woorden tegen die je niet kent — dat is normaal en geen reden tot paniek. De vaardigheid die het examen toetst, is niet of je alle woorden kent, maar of je hun betekenis kunt afleiden. Daarvoor heb je drie hulpbronnen: de context (de zin en de alinea eromheen), de woordvorm (de delen waaruit het woord is opgebouwd) en de verwantschap met het Nederlands. Wie die drie leert combineren, hoeft het woordenboek nog maar zelden te raadplegen.

De context is je sterkste hulp. Uit de zin eromheen leid je vaak af of een woord positief of negatief is, en of het een oorzaak, gevolg of tegenstelling aanduidt — vaak genoeg voor de vraag. Signaalwoorden spelen hierbij een hoofdrol: na „trotz” (ondanks) verwacht je een tegenstelling, na „weil” een reden. Neem „Trotz des Regens war die Stimmung ausgezeichnet”: ook als je „Stimmung” niet kent, vertelt de tegenstelling met „Regen” (regen, eerder negatief) dat „Stimmung ausgezeichnet” iets positiefs is — de stemming was uitstekend.

De woordvorm is je tweede hulp. Het Duits bouwt woorden graag op uit kleinere delen: voorvoegsels (Vorsilben) als „un-” (ontkennend: „unmöglich” = onmogelijk) en „miss-” (verkeerd), en samenstellingen (Komposita) waarin twee woorden aan elkaar worden geplakt. „Die Geschwindigkeitsbegrenzung” lijkt onleesbaar lang, maar valt uiteen in „Geschwindigkeit” (snelheid) en „Begrenzung” (begrenzing): een snelheidsbegrenzing. Splits zo'n lang woord in zijn delen, en het wordt opeens begrijpelijk. In een samenstelling staat het kernwoord bovendien altijd áchteraan.

De verwantschap met het Nederlands is je derde hulp, en bij Duits bijzonder krachtig: heel veel Duitse woorden lijken op een Nederlands woord, omdat beide talen nauw verwant zijn. „Wasser” is water, „Buch” is boek, „Freund” is vriend, „Arbeit” is arbeid/werk. Vaak verraadt een klankverschuiving het verband: de Duitse „t” waar het Nederlands „d” heeft („Tag” = dag), of „ss/ß” waar het Nederlands „t” heeft („Wasser” = water, „beißen” = bijten). Wie dat patroon herkent, raadt veel woorden moeiteloos.

Pas wel op voor valse vrienden (falsche Freunde): woorden die wél op een Nederlands woord lijken, maar iets anders betekenen. „Bellen” betekent in het Duits niet „bellen” maar „blaffen”; „See” is geen zee maar een meer; „schlimm” is niet „slim” maar „erg”. Verwantschap is dus een sterke gok, maar geen garantie. Toets je gok daarom altijd aan de context: past de Nederlands-achtige betekenis in de zin? Zo niet, dan heb je waarschijnlijk een valse vriend te pakken (zie het onderwerp Woordenschat en idioom voor een overzicht).

Uitgewerkt voorbeeld

Een lang samengesteld woord ontleden

In een tekst staat het woord „die Geschwindigkeitsbegrenzung”. Je kent het woord niet. Leid de betekenis af zonder woordenboek.

Stap 1 — Splits de samenstelling
Het woord valt uiteen in twee delen, verbonden door een tussen-s: „Geschwindigkeit” + „Begrenzung”. In een Duitse samenstelling staat het kernwoord achteraan: „Begrenzung”.
Stap 2 — Vertaal de delen
„Begrenzung” is verwant met „begrenzing/beperking”; „Geschwindigkeit” betekent „snelheid”. Het bepalende deel (snelheid) staat vooraan, het kernwoord (begrenzing) achteraan.
Stap 3 — Stel samen en controleer
Samen: een „snelheidsbegrenzing” — een maximumsnelheid. Controleer of dat in de zin past (bijvoorbeeld bij een tekst over verkeer): ja.

Resultaat: „Die Geschwindigkeitsbegrenzung” is een snelheidsbegrenzing (maximumsnelheid). Door het woord te splitsen, het kernwoord achteraan te herkennen en de verwantschap te gebruiken, leid je de betekenis af zonder woordenboek.

Veelgemaakte fouten

Blokkeren bij een lang samengesteld woord; gesplitst in zijn delen (kernwoord achteraan) wordt het meestal begrijpelijk.
Klakkeloos vertrouwen op de gelijkenis met het Nederlands; valse vrienden als „bellen” (blaffen), „See” (meer) en „schlimm” (erg) leiden je dan op een dwaalspoor.

Actieve herhaling

Leid de betekenis van „die Umweltverschmutzung” en „unverständlich” af zonder woordenboek: splits de woorden in hun delen, gebruik de verwantschap met het Nederlands en controleer of je gok in een zin past.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits (HAVO) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Duits (HAVO)

Leesstrategieën en tekstbegrip

3 Onderdelen~13 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

Leesstrategieën en tekstbegrip

Kernpunten

De juiste strategie bij de juiste vraag kiezen

Kernpunten

Een verbandvraag oplossen met een signaalwoord

Kernpunten

Een lang samengesteld woord ontleden

Bronnen

Leesstrategieën en tekstbegrip

Kernpunten

De juiste strategie bij de juiste vraag kiezen

Kernpunten

Een verbandvraag oplossen met een signaalwoord

Kernpunten

Een lang samengesteld woord ontleden

Bronnen