Samenvattingen · Textiele vormgevingNL · VWO

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Na 1945 verruimt het kunstbegrip razendsnel: van het gebaar (abstract expressionisme) via het beeld uit de massacultuur (pop art) en de strenge vorm (minimalisme) naar de kunst als idee (conceptuele kunst), het lichaam (performance) en de plaats (land art). Het modernisme maakt plaats voor het postmodernisme, met citaat, ironie en meerduidigheid. Voor textiel is dit het hoofdstuk waarin het medium zich bevrijdt: de textielkunst (fiber art) komt los van het platte, functionele weefsel en wordt een autonoom, ruimtelijk kunstmedium — met makers als Magdalena Abakanowicz, Sheila Hicks en, hedendaags, Faith Ringgold, Grayson Perry en Yinka Shonibare. Het CvTE bepaalt per examenjaar welke periodes de stof vormen.

3 Onderdelen~11 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 2 · Verdieping 1

T·111111 / 14

Examenprofiel

Naoorlogse en hedendaagse kunst analyseren: abstract expressionisme, pop art, minimalisme, conceptuele kunst, land art, performance, nieuwe media.De opkomst van de textielkunst (fiber art) als autonoom medium plaatsen.De verschuiving van modernisme naar postmodernisme beredeneren (citaat, ironie, meerduidigheid).De verruiming van het kunstbegrip (materiaal, medium, context, publiek) herkennen.

Operatoren:herkenplaatsanalyseervergelijkleg uitverklaarberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: de belangrijkste naoorlogse stromingen herkennen en het verruimde kunstbegrip benoemen.

verhoogd niveau

Verdieping: het onderscheid modernisme–postmodernisme aan werken aanwijzen en de autonome textielkunst aan het verruimde kunstbegrip koppelen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Van gebaar tot idee: abstract expressionisme, pop art en minimalisme#

Standaardexamenblad-textiele-vormgeving-kunstgeschiedenis-hedendaags

Na de Tweede Wereldoorlog verschoof het centrum van de kunst naar New York, met het abstract expressionisme. Afb. 1 zet de naoorlogse ontwikkeling op de tijdlijn. Kunstenaars als Jackson Pollock (die verf op grote doeken op de grond druppelde en slingerde, de action painting) en Mark Rothko (met zijn zwevende, meditatieve kleurvlakken) maakten grote, volledig abstracte werken waarin het gebaar, de handeling en de directe emotie centraal stonden. Het kunstwerk werd een spoor van een lichamelijke, expressieve daad — de uiterste consequentie van de vrije, expressieve moderne kunst.

Tijdlijn: naoorlogse en hedendaagse kunst

Afb. 1Afb. 1 — De naoorlogse ontwikkeling van gebaar naar idee, met de opkomst van de autonome textielkunst (fiber art) vanaf de jaren zestig.

Daartegen kwam in de jaren zestig de pop art in verzet, die juist de koele beeldtaal van de massacultuur omarmde. Andy Warhol (met zijn zeefgedrukte soepblikken en beroemdheden) en Roy Lichtenstein (met zijn vergrote strippanelen) haalden hun beelden uit reclame, strips en media, en gaven ze onpersoonlijk, machinaal en herhaald weer. Waar het abstract expressionisme innerlijk en uniek was, was de pop art uiterlijk, alledaags en reproduceerbaar — een spiegel van de consumptiemaatschappij en een vraag naar wat „origineel" nog betekent.

Tegelijk reduceerde het minimalisme (Donald Judd, Frank Stella) het kunstwerk tot zijn meest elementaire vorm: eenvoudige, vaak industrieel gemaakte geometrische objecten, zonder illusie, verhaal of persoonlijke toets. „What you see is what you see" — het werk verwijst nergens naar, het is gewoon zijn eigen vorm, materiaal en aanwezigheid in de ruimte. Het minimalisme trok de abstractie tot haar uiterste en verlegde de aandacht naar de ervaring van het object in de ruimte, en naar de rol van de toeschouwer.

Deze drie richtingen markeren een spanning die de hedendaagse kunst blijft bepalen: tussen expressie en afstandelijkheid, tussen het unieke en het reproduceerbare, tussen betekenis en pure vorm. Ze verruimden bovendien de middelen: de schaal (enorme doeken), het materiaal (industrieel) en de techniek (zeefdruk — een techniek die ook in textiel centraal staat). Op het examen herken je het abstract expressionisme aan het gebaar en de abstractie, de pop art aan de massacultuurbeelden en de herhaling, en het minimalisme aan de strenge, industriële geometrie — en verbind je ze aan hun uiteenlopende kunstopvattingen.

Uitgewerkt voorbeeld

Minimalisme herkennen

Een werk bestaat uit een reeks identieke, industrieel gemaakte metalen kubussen die op gelijke afstand aan de muur hangen, zonder titel, kleuraccent of verwijzing. Beargumenteer de stroming.

Vorm
Eenvoudige, identieke geometrische objecten, industrieel en onpersoonlijk gemaakt.
Betekenis
Geen verhaal, illusie of persoonlijke toets: het werk is louter zijn eigen vorm en aanwezigheid.
Ervaring
De aandacht ligt op het object in de ruimte en op de ervaring van de toeschouwer.
Conclusie
Strenge, industriële geometrie zonder verwijzing wijst op het minimalisme.

Resultaat: Het werk is minimalisme: de onpersoonlijke, industriële geometrie zonder verwijzing reduceert de kunst tot pure vorm en aanwezigheid.

Veelgemaakte fouten

Alle naoorlogse abstractie „abstract expressionisme" noemen; minimalisme is juist onpersoonlijk en geometrisch, het tegendeel van het gebaar.
Pop art als loutere verheerlijking van reclame zien; ze houdt de consumptiemaatschappij juist kritisch en dubbelzinnig een spiegel voor.

Actieve herhaling

Kies een werk uit het abstract expressionisme, de pop art en het minimalisme. Benoem per werk het kenmerkende middel en de kunstopvatting, en beredeneer hoe de drie zich tot elkaar verhouden (expressie, massacultuur, pure vorm).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — naoorlogse kunst (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Concept, lichaam en plaats: conceptuele kunst, performance en land art#

Standaardexamenblad-textiele-vormgeving-kunstgeschiedenis-hedendaags

Vanaf de jaren zestig verruimde het kunstbegrip verder: niet langer was het geschilderde of gebeeldhouwde object vanzelfsprekend het kunstwerk. Afb. 2 toont die verruiming naar nieuwe media. In de conceptuele kunst werd het idee belangrijker dan de uitvoering: het werk kon een tekst, een instructie of een documentatie zijn, want de gedachte erachter was de kunst. Dit trok de vraag van Duchamps readymade door: als de keuze en het idee de kunst zijn, dan hoeft het object niet mooi of zelfs maar tastbaar te zijn.

De verruiming van het kunstbegrip

Afb. 2Afb. 2 — Het verruimde kunstbegrip: kunst kan idee, lichaam, plaats, ruimte of materiaal zijn — wat ook de autonome textielkunst mogelijk maakte.

In de performancekunst werd het lichaam van de kunstenaar zelf het medium: een handeling, gebeurtenis of confrontatie, live voor publiek, vaak eenmalig en alleen als foto of film bewaard. Marina Abramović onderzocht in haar performances de grenzen van lichaam, uithoudingsvermogen en de relatie met de toeschouwer. Het kunstwerk werd zo een ervaring in de tijd in plaats van een blijvend object — een radicale verschuiving van „ding" naar „gebeurtenis".

In de land art verlieten kunstenaars het museum en de galerie en werkten ze rechtstreeks in het landschap: enorme ingrepen in de natuur (Robert Smithsons spiraalvormige pier van steen in een meer), vaak afgelegen en vergankelijk, alleen via foto's te kennen. De plaats zelf werd deel van het werk. Samen met de installatiekunst (die een hele ruimte tot kunstwerk maakt) en de nieuwe media (video, licht, digitaal) toont dit hoe context, plaats en ervaring even belangrijk werden als het object.

Wat al deze richtingen delen, is de verruiming van het kunstbegrip: kunst kan idee, handeling, plaats of ervaring zijn, gemaakt van elk materiaal en in elke context. Deze openheid is precies wat de autonome textielkunst mogelijk maakte: als een berg steen, een lichaam of een tekst kunst kan zijn, dan zeker ook een monumentaal geweven of geknoopt object. Op het examen herken je de conceptuele kunst aan de voorrang van het idee, de performance aan het lichaam en de gebeurtenis, en de land art aan de plaats en het landschap — en verbind je ze aan het verruimde kunstbegrip dat elk medium, ook textiel, toelaat.

Uitgewerkt voorbeeld

Het kunstbegrip zien oprekken

Een kunstenaar documenteert met foto's een reeks handelingen die zij eenmalig in een leeg pakhuis uitvoerde; het „werk" bestaat nu alleen nog uit die foto's en een tekst. Analyseer wat hier het kunstwerk is.

Object zoeken
Er is geen blijvend, gemaakt object; de handeling zelf is voorbij.
Medium bepalen
Het medium was het lichaam en de handeling (performance); de foto's en tekst zijn documentatie.
Kunstbegrip
De kunst zit in de gebeurtenis en het idee, niet in een tastbaar voorwerp: het kunstbegrip is opgerekt naar handeling en ervaring.
Verband
Deze openheid — kunst als idee of gebeurtenis — is dezelfde die textiel, steen of licht als volwaardig medium toelaat.

Resultaat: Het kunstwerk is de eenmalige handeling (performance), niet de documentatie; het toont hoe het verruimde kunstbegrip kunst losmaakt van het tastbare object.

Veelgemaakte fouten

Aannemen dat een kunstwerk altijd een blijvend, tastbaar object is; bij concept, performance en land art is dat vaak juist niet zo.
Land art en installatie verwarren; land art werkt in het (buiten)landschap, installatie maakt een (binnen)ruimte tot werk.

Actieve herhaling

Kies een conceptueel werk, een performance en een land-artwerk. Benoem per werk hoe het kunstbegrip wordt opgerekt (idee, lichaam, plaats) en beredeneer wat dit betekent voor de vraag „wat is een kunstwerk?".

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — concept, performance en land art (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Textiel als autonome kunst; postmodernisme en het verruimde kunstbegrip#

Verdiepingexamenblad-textiele-vormgeving-kunstgeschiedenis-hedendaags

Binnen dit verruimde kunstbegrip maakte textiel in de tweede helft van de twintigste eeuw een opvallende emancipatie door: de textielkunst of fiber art. Kunstenaars lieten het platte, functionele weefsel los en gingen textiel gebruiken als vrij, ruimtelijk medium. Afb. 4 noemt enkele sleutelfiguren. De Poolse Magdalena Abakanowicz schiep vanaf de jaren zestig haar monumentale Abakans: enorme, ruimtelijke geweven en geknoopte vormen van grof sisal die als sculpturen van het plafond hingen — textiel dat de wand verliet en de ruimte innam. De Amerikaanse Sheila Hicks maakte gewikkelde, gebundelde en cascaderende vezelwerken die de grens tussen weven en beeldhouwen uitwissen. Textiel werd zo een autonoom kunstmedium, gelijkwaardig aan schilder- en beeldhouwkunst.

Sleutelfiguren van de textielkunst

Afb. 4Afb. 4 — Enkele makers die textiel tot autonoom, hedendaags kunstmedium maakten.

Deze ontwikkeling is de voltooiing van een lange strijd die je door de kunstgeschiedenis hebt gevolgd: van het ondergewaardeerde „vrouwelijke handwerk" en de „kunstnijverheid", via de herwaardering door Arts and Crafts en de Bauhaus-weefwerkplaats, tot het volledig autonome fiber-artwerk. De grote schaal, het reliëf, de ruimtelijkheid en de nadruk op materiaal en structuur maken van deze werken geen decoratie meer, maar autonome kunst met zeggingskracht — precies de beeldaspecten structuur, textuur en materiaal die je in dit vak leert analyseren, nu als hoofdonderwerp.

Vanaf circa 1980 verschuift het modernisme naar het postmodernisme. Afb. 3 zet de tegenstelling op een rij. Het modernisme geloofde in vooruitgang, originaliteit, abstractie en de zuiverheid van elk medium; het postmodernisme verwerpt die grote verhalen en omarmt juist het citaat, de ironie, de meerduidigheid, de mix van „hoge" en „lage" cultuur en het lenen uit het verleden. Voor textiel is dat gunstig: het postmodernisme heeft geen hiërarchie die textiel onderaan zet, en waardeert juist het versierde, het ambachtelijke, het verhalende en het cultureel geladen — alles wat het modernisme had willen zuiveren.

Modernisme en postmodernisme vergeleken

Afb. 3Afb. 3 — Van modernisme naar postmodernisme; het postmodernisme heft de hiërarchie op die textiel onderaan plaatste.

In de hedendaagse kunst is textiel dan ook alomtegenwoordig en vaak sterk inhoudelijk geladen. Faith Ringgold vertelt in haar story quilts verhalen over Afro-Amerikaanse geschiedenis en identiteit; Grayson Perry maakt grote, verhalende wandtapijten met scherpe maatschappelijke commentaar; Yinka Shonibare gebruikt de kleurige „Afrikaanse" wasprint-stof (die in werkelijkheid een Europees-Indonesische geschiedenis heeft) om koloniale identiteit en globalisering te bevragen. Op het examen herken je de autonome textielkunst en het postmodernisme aan het citaat, de ironie, de vermenging van kunst en ambacht en de culturele en maatschappelijke lading — en verbind je textiel aan het verruimde, hiërarchieloze hedendaagse kunstbegrip waarin het eindelijk volwaardig meetelt.

Uitgewerkt voorbeeld

Autonome textielkunst duiden

Een enorm, ruw geknoopt object van grof sisal hangt vrij van het plafond in een museumzaal en vult de ruimte met zijn reliëf en schaduwen. Analyseer en plaats het.

Medium en functie
Textiel (geknoopt sisal), maar zonder gebruiksfunctie en vrij in de ruimte opgesteld: autonome kunst.
Beeldaspecten
De schaal, het sterke reliëf, de structuur en het ruwe materiaal dragen de zeggingskracht — geen patroon of decoratie, maar sculpturale aanwezigheid.
Plaatsen
Textiel dat de wand verlaat en de ruimte inneemt, hoort bij de fiber art (bijvoorbeeld Abakanowicz), vanaf de jaren zestig.
Betekenis
Het werk voltooit de emancipatie van textiel: van ondergewaardeerd handwerk tot autonoom, ruimtelijk kunstmedium.

Resultaat: Het werk is autonome textielkunst (fiber art): de sculpturale schaal, structuur en het ruwe materiaal maken van textiel een vrij, ruimtelijk kunstmedium, gelijkwaardig aan de beeldhouwkunst.

Veelgemaakte fouten

Textielkunst nog steeds als „ambacht" of decoratie afdoen; in de hedendaagse kunst is textiel een volwaardig, autonoom en vaak sterk geladen medium.
Postmodernisme en modernisme verwisselen; het modernisme zoekt originaliteit en zuiverheid, het postmodernisme citaat, ironie en vermenging.

Actieve herhaling

Kies een hedendaags textielwerk (bijvoorbeeld van Magdalena Abakanowicz, Faith Ringgold, Grayson Perry of Yinka Shonibare). Analyseer materiaal, techniek en betekenis, en beredeneer hoe het werk textiel tot autonome, inhoudelijk geladen kunst maakt en of het modernistische of postmoderne kenmerken vertoont.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — hedendaagse kunst en textielkunst (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Referenties en bronnen

Bronnen

College voor Toetsen en Examens (CvTE)

Examenprogramma beeldende vakken vwo — naoorlogse kunst

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Kernpunten

Minimalisme herkennen

Kernpunten

Het kunstbegrip zien oprekken

Kernpunten

Autonome textielkunst duiden

Bronnen

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Kernpunten

Minimalisme herkennen

Kernpunten

Het kunstbegrip zien oprekken

Kernpunten

Autonome textielkunst duiden

Bronnen