Samenvattingen · GeschiedenisNL · VWO

Tijd van regenten en vorsten (1600-1700)

Het zesde tijdvak (1600–1700) is de zeventiende eeuw. De kenmerkende aspecten zijn de wereldwijde handelscontacten, het handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie; de bijzondere staatkundige positie en de economische en culturele bloei van de Nederlandse Republiek (de Gouden Eeuw); de wetenschappelijke revolutie; en het streven van vorsten naar absolute macht (absolutisme). Het is de eeuw waarin de Republiek een handelsmacht van wereldformaat werd en waarin twee tegengestelde staatsmodellen — de republiek en de absolute monarchie — naast elkaar bestonden.

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·0888 / 16

Examenprofiel

Handelskapitalisme en het begin van een wereldeconomie uitleggen, met de rol van de handelscompagnieën.De bijzondere staatkundige positie en de bloei van de Republiek (Gouden Eeuw) verklaren.De wetenschappelijke revolutie beschrijven als nieuwe manier van kennis verwerven.Het streven van vorsten naar absolute macht (absolutisme) uitleggen en vergelijken met de Republiek.

Operatoren:beschrijfleg uitverklaarvergelijkberedeneertoon aan

basisniveau

Voor iedereen: handelskapitalisme en wereldeconomie, de Republiek en haar Gouden Eeuw, de wetenschappelijke revolutie en het absolutisme zijn de kenmerkende aspecten van tijdvak 6.

verhoogd niveau

Verdieping: de Republiek en de absolute monarchie als twee tegengestelde staatsmodellen vergelijken, en het handelskapitalisme koppelen aan de latere wereldeconomie.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Tijd van regenten en vorsten (1600-1700)

Handelskapitalisme en de wereldeconomie#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-6

In de zeventiende eeuw groeide de wereldhandel die in het vorige tijdvak was begonnen, uit tot een samenhangende wereldeconomie: goederen, geld en mensen bewogen tussen Europa, Azië, Afrika en Amerika. Europese kooplieden verbonden deze werelddelen in een netwerk van handelsroutes. De motor daarvan was het handelskapitalisme: het systeem waarin kooplieden kapitaal (geld) investeren in handel om er winst mee te maken, die winst weer herinvesteren, en zo hun kapitaal laten groeien. In Afb. 1 staan de mijlpalen van de eeuw en in Afb. 2 de kringloop van het handelskapitalisme.

Mijlpalen van de zeventiende eeuw

Afb. 1Afb. 1 — Sleutelmomenten van tijdvak 6: de VOC (1602), de erkenning van de Republiek bij de Vrede van Münster (1648) en de wetenschappelijke revolutie (Newton, 1687).

De kringloop van het handelskapitalisme

Afb. 2Afb. 2 — Handelskapitalisme: kooplieden investeren kapitaal in handel (bijvoorbeeld via aandelen in de VOC), maken winst en herinvesteren die — zodat het kapitaal groeit.

De Republiek werd het centrum van deze wereldhandel. Amsterdam werd de stapelmarkt van Europa: goederen van overal werden er opgeslagen, verhandeld en doorverkocht. Nieuwe financiële instellingen — een wisselbank, een beurs, verzekeringen en kredietverlening — maakten grootschalige handel mogelijk. De Republiek beschikte over een enorme handelsvloot en over de kennis en het kapitaal om de handel wereldwijd te organiseren; dat maakte haar in de zeventiende eeuw tot de belangrijkste handelsnatie ter wereld.

Kenmerkend voor dit handelskapitalisme waren de eerste grote handelscompagnieën, met de VOC (Verenigde Oost-Indische Compagnie, 1602) als bekendste voorbeeld. De VOC was een van de eerste bedrijven met verhandelbare aandelen: veel investeerders legden samen kapitaal in, deelden in de winst en spreidden zo het risico. Zo kon er genoeg geld bijeenkomen voor kostbare, risicovolle reizen naar Azië. De compagnieën kregen van de staat vergaande bevoegdheden (monopolie, oorlog voeren, verdragen sluiten) en bouwden handelsposten en koloniën op.

De keerzijde van deze bloei was de uitbuiting waarop de wereldeconomie deels rustte. De winstgevende handel steunde mede op dwang, geweld en ongelijke ruil in de koloniën, en op de trans-Atlantische slavenhandel, waarbij Europeanen — ook de Republiek, via de WIC — tot slaaf gemaakte Afrikanen naar Amerika verscheepten om op plantages te werken. Op het examen moet je het handelskapitalisme dus in twee gezichten kunnen beschrijven: een ongekende economische dynamiek en verrijking in Europa, gebouwd op een systeem dat elders onderwerping en slavernij bracht.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de VOC aandelen uitgaf

Leg uit waarom de uitgifte van verhandelbare aandelen de VOC in staat stelde grootschalige, risicovolle handel op Azië te bedrijven.

Het probleem
Reizen naar Azië waren duur en risicovol: één schip kon vergaan, en het bijeenbrengen van zoveel kapitaal was voor één koopman onmogelijk.
De oplossing: aandelen
Door aandelen uit te geven legden veel investeerders samen kapitaal in; ieder droeg een deel bij en deelde in winst én risico.
Gevolg
Zo kwam genoeg kapitaal beschikbaar voor grote vloten, terwijl het risico gespreid was; verhandelbare aandelen maakten investeren bovendien flexibel.

Resultaat: Aandelen brachten het kapitaal van veel investeerders samen en spreidden het risico, waardoor de VOC de dure, risicovolle Aziëhandel op grote schaal kon financieren.

Veelgemaakte fouten

Het handelskapitalisme alleen als economisch succes zien en de dwang, uitbuiting en slavenhandel waarop het deels rustte vergeten.
De VOC als een gewone staatsinstelling zien; het was een handelscompagnie met aandeelhouders én vergaande staatsbevoegdheden.

Actieve herhaling

Leg uit hoe Amsterdam als stapelmarkt en de financiële instellingen (beurs, wisselbank) samen de Republiek tot centrum van de wereldhandel maakten.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 6 (CvTE / Examenblad)

De Republiek: bijzonder bestuur en de Gouden Eeuw#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-6

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden nam in Europa een uitzonderlijke staatkundige positie in: ze had geen koning. Waar bijna overal vorsten regeerden, was de Republiek een statenbond waarin de soevereiniteit bij de zeven gewesten lag. In Afb. 3 zie je die bijzondere bestuursstructuur. Voor gemeenschappelijke zaken (oorlog, buitenlandse politiek) vaardigden de gewesten vertegenwoordigers af naar de Staten-Generaal, maar belangrijke besluiten vergden overeenstemming — een getrapt, op overleg gericht bestuur dat sterk verschilde van de monarchieën eromheen.

Het bestuur van de Republiek

Afb. 3Afb. 3 — In de Republiek lag de soevereiniteit bij de gewesten; zij vaardigden vertegenwoordigers af naar de Staten-Generaal. De stadhouder was een dienaar (leger), geen koning — staatkundig uitzonderlijk.

Binnen dit stelsel waren de regenten — de rijke kooplieden en bestuurders van de steden, vooral in het machtige gewest Holland — de dominante macht; naar hen is het tijdvak mede genoemd. De stadhouder, meestal uit het Huis van Oranje, was formeel een dienaar van de gewesten met vooral militaire taken, geen vorst. Tussen de op handel gerichte regenten en de op de stadhouder gerichte partij bestond voortdurend spanning. Deze combinatie van stedelijke, burgerlijke macht en het ontbreken van een koning maakte de Republiek staatkundig uniek in het Europa van die tijd.

Economisch en cultureel beleefde de Republiek een Gouden Eeuw. De rijkdom uit de wereldhandel voedde een bloei van kunst en wetenschap: schilders, geleerden, drukkers en denkers vonden er werk en een relatief vrij klimaat. De Republiek stond bekend om een grotere mate van godsdienstige verdraagzaamheid dan elders, wat vervolgden en vrijdenkers aantrok. Steden groeiden, en een brede burgerlijke bovenlaag kon zich kunst, boeken en een verzorgd stadsleven veroorloven — een stedelijke, burgerlijke cultuur.

Toch moet het beeld van de Gouden Eeuw genuanceerd worden. De welvaart was ongelijk verdeeld: naast rijke regenten en kooplieden bestond er veel armoede, en de rijkdom rustte mede op koloniale uitbuiting en slavenhandel. De term „Gouden Eeuw” benadrukt de bloei maar verhult die schaduwzijden, en wordt daarom tegenwoordig kritischer bekeken. Op het examen moet je zowel de uitzonderlijke bloei en verdraagzaamheid kunnen benoemen als de ongelijkheid en uitbuiting die eronder lagen — een oefening in een afgewogen historisch oordeel.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de Republiek staatkundig bijzonder was

Leg uit waarom de Republiek in het Europa van de zeventiende eeuw een uitzonderlijke staatkundige positie innam.

Geen koning
Vrijwel overal in Europa regeerden vorsten; de Republiek had geen koning maar was een statenbond van gewesten.
Soevereiniteit bij de gewesten
De macht lag bij de zeven gewesten, die voor gemeenschappelijke zaken samenwerkten in de Staten-Generaal; besluiten vergden overleg en overeenstemming.
Regenten en stadhouder
De rijke stedelijke regenten hadden veel macht; de stadhouder was een dienaar met militaire taken, geen vorst — een burgerlijk, op overleg gericht bestel.

Resultaat: De Republiek was bijzonder omdat ze geen koning had: de soevereiniteit lag bij de gewesten, de macht bij de stedelijke regenten, en de stadhouder was een dienaar in plaats van een vorst.

Veelgemaakte fouten

De stadhouder als een soort koning zien; hij was formeel een dienaar van de gewesten met vooral militaire taken.
De Gouden Eeuw kritiekloos verheerlijken; de welvaart was ongelijk verdeeld en rustte mede op koloniale uitbuiting en slavernij.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de wereldhandel en de relatieve godsdienstige verdraagzaamheid samen bijdroegen aan de culturele bloei van de Republiek, en noem één schaduwzijde van die bloei.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 6 (CvTE / Examenblad)

De wetenschappelijke revolutie#

Verdiepingexamenblad-geschiedenis-tijdvak-6

In de zeventiende eeuw voltrok zich de wetenschappelijke revolutie: een fundamentele verandering in de manier waarop mensen kennis over de natuur verwierven. Waar men eeuwenlang de waarheid vooral zocht in gezaghebbende teksten (de Bijbel, Aristoteles) en in redeneren, gingen wetenschappers nu uit van waarneming, experiment en wiskunde. In Afb. 4 staan de oude en de nieuwe manier van wetenschap bedrijven tegenover elkaar. Deze omslag bouwde voort op de nieuwe wetenschappelijke belangstelling van de renaissance.

Oude en nieuwe wetenschap

Afb. 4Afb. 4 — De wetenschappelijke revolutie verving gezag en redeneren door waarneming, experiment en wiskunde, en het geocentrische door het heliocentrische wereldbeeld.

Kern van de nieuwe wetenschap was de empirische methode: je stelt op grond van waarneming een hypothese op, toetst die met experimenten en metingen, en formuleert wetmatigheden, bij voorkeur in wiskundige vorm. De natuur werd opgevat als een systeem dat volgens vaste, kenbare wetten werkt. Geleerden publiceerden hun bevindingen, controleerden elkaars werk en bouwden op elkaar voort — het begin van de wetenschap als een gemeenschappelijke, kritische onderneming in plaats van het napraten van oude gezagsdragers.

De gevolgen waren spectaculair. Het wereldbeeld kantelde: het idee dat de aarde het middelpunt van het heelal is (geocentrisch) maakte plaats voor het inzicht dat de aarde om de zon draait (heliocentrisch), en denkers formuleerden wetten die zowel de val van een appel als de baan van planeten beschreven. Dit botste soms met de kerk, die aan het oude wereldbeeld vasthield. De nieuwe natuurwetten toonden dat de mens met verstand, waarneming en wiskunde de wereld kon doorgronden — een enorme versterking van het vertrouwen in de rede.

De wetenschappelijke revolutie werkte ver door. Het vertrouwen dat de wereld volgens redelijke wetten werkt en met het verstand te begrijpen is, werd de grondslag van de Verlichting in het volgende tijdvak, die dat idee zou toepassen op mens, maatschappij en politiek. Ook maakte ze op termijn technische vooruitgang mogelijk die veel later tot de industriële revolutie zou bijdragen. Zo is de wetenschappelijke revolutie een keerpunt: ze veranderde niet één ontdekking maar de manier waarop de mensheid kennis verwerft — een verandering die tot vandaag doorwerkt.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom het een „revolutie” was

Leg uit waarom de veranderingen in de zeventiende-eeuwse wetenschap een „revolutie” worden genoemd en niet slechts een reeks losse ontdekkingen.

Meer dan losse ontdekkingen
Het ging niet alleen om nieuwe feiten, maar om een nieuwe méthode: kennis werd voortaan uit waarneming en experiment gehaald, niet uit gezag.
Nieuw wereldbeeld
Het geocentrische wereldbeeld maakte plaats voor het heliocentrische; men aanvaardde dat de natuur volgens kenbare wetten werkt.
Waarom revolutie
Omdat de mánier van kennis verwerven fundamenteel veranderde en tot een heel ander wereldbeeld leidde, spreekt men van een revolutie in het denken.

Resultaat: Het heet een revolutie omdat niet losse feiten maar de méthode en het wereldbeeld veranderden: van gezag naar waarneming en experiment, en van geocentrisch naar heliocentrisch.

Veelgemaakte fouten

De wetenschappelijke revolutie zien als één ontdekking; het gaat om een nieuwe methode en een nieuw wereldbeeld.
Vergeten dat de nieuwe wetenschap soms botste met de kerk, die aan het oude wereldbeeld vasthield.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de empirische methode (waarneming, hypothese, experiment) verschilt van het zoeken naar waarheid in gezaghebbende teksten, en waarom dat verschil zo belangrijk was.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 6 (CvTE / Examenblad)

Absolutisme: het streven naar absolute macht#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-6

Terwijl de Republiek zonder koning bestond, streefden veel Europese vorsten juist naar absolute macht: het absolutisme. Een absolute vorst wilde alle macht — wetgeving, bestuur, rechtspraak, leger en belasting — in eigen hand concentreren, zonder gebonden te zijn aan standen, steden of vertegenwoordigende organen. Het bekendste voorbeeld is de Franse koning Lodewijk XIV, aan wie de uitspraak „L'état, c'est moi” (de staat, dat ben ik) wordt toegeschreven. In Afb. 5 staan de Republiek en de absolute monarchie als twee tegengestelde staatsmodellen naast elkaar.

Republiek en absolute monarchie vergeleken

Afb. 5Afb. 5 — Twee tegengestelde staatsmodellen: in de Republiek lag de macht bij gewesten en regenten, in de absolute monarchie bij één vorst (bij Gods gratie).

Het absolutisme werd gerechtvaardigd met het droit divin, het goddelijk recht der koningen: de vorst zou zijn macht rechtstreeks van God ontvangen en daarom alleen aan God verantwoording schuldig zijn, niet aan zijn onderdanen. Zo werd elke tegenspraak niet alleen ongehoorzaamheid aan de koning, maar bijna een zonde. Deze theorie gaf de vorst een religieus gefundeerd gezag dat het bestrijden van zijn macht moeilijk maakte.

Om absoluut te kunnen regeren bouwde de vorst een sterke centrale staat. Lodewijk XIV maakte de adel afhankelijk door haar aan zijn hof (Versailles) te binden, waar edelen om gunsten wedijverden in plaats van hem te bedreigen. Hij bestuurde met een leger ambtenaren, een groot staand leger en een systeem van belastingen, en bevorderde de economie om zijn schatkist te vullen. Zo werd de macht van adel, steden en kerk aan de koning ondergeschikt gemaakt en verdwenen de vertegenwoordigende organen naar de achtergrond.

Het absolutisme en de Republiek vormen twee tegengestelde antwoorden op de vraag waar de soevereiniteit hoort te liggen: bij één vorst (bij Gods gratie) of bij de gewesten en hun burgers. Beide modellen hadden hun kracht en zwakte, en beide zouden in het volgende tijdvak ter discussie komen te staan. Verlichte denkers zouden het absolutisme bekritiseren en pleiten voor grenzen aan de macht en voor rechten van burgers — ideeën die uiteindelijk in de democratische revoluties tot uitbarsting kwamen. Zo bereidt de spanning tussen absolute en gedeelde macht in dit tijdvak de omwentelingen van de achttiende eeuw voor.

Uitgewerkt voorbeeld

Hoe Lodewijk XIV de adel temde

Leg uit hoe Lodewijk XIV de macht van de adel wist te breken en zo zijn absolute macht versterkte.

Het gevaar van de adel
De hoge adel was traditioneel machtig en kon een koning bedreigen met opstand of tegenwerking.
Binden aan het hof
Lodewijk trok de adel naar zijn hof te Versailles, waar edelen om koninklijke gunsten wedijverden en van hem afhankelijk werden in plaats van hem te bedreigen.
Centraal bestuur
Hij bestuurde met ambtenaren, een staand leger en belastingen, zodat hij niet meer van de adel afhankelijk was; zo concentreerde hij de macht bij zichzelf.

Resultaat: Door de adel aan het hof te binden en met ambtenaren, leger en belasting centraal te regeren, maakte Lodewijk XIV de adel afhankelijk en concentreerde hij de macht bij zichzelf.

Veelgemaakte fouten

Denken dat een absolute vorst letterlijk alles alleen deed; hij bestuurde met ambtenaren en leger, maar zónder binding aan standen of parlement.
Absolutisme en de Republiek niet als tegengestelde modellen zien; juist het contrast (macht bij één vorst tegenover macht bij gewesten) is de kern.

Actieve herhaling

Vergelijk de Republiek en de absolute monarchie van Lodewijk XIV op het punt waar de soevereiniteit ligt, en leg uit welk model verlichte denkers in het volgende tijdvak zouden bekritiseren en waarom.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 6 (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 6

Tijd van regenten en vorsten (1600-1700)

Kernpunten

Waarom de VOC aandelen uitgaf

Kernpunten

Waarom de Republiek staatkundig bijzonder was

Kernpunten

Waarom het een „revolutie” was

Kernpunten

Hoe Lodewijk XIV de adel temde

Bronnen

Tijd van regenten en vorsten (1600-1700)

Kernpunten

Waarom de VOC aandelen uitgaf

Kernpunten

Waarom de Republiek staatkundig bijzonder was

Kernpunten

Waarom het een „revolutie” was

Kernpunten

Hoe Lodewijk XIV de adel temde

Bronnen