Samenvattingen · GeschiedenisNL · VWO

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Het vijfde tijdvak (1500–1600) is de zestiende eeuw, het begin van de vroegmoderne tijd. De kenmerkende aspecten zijn het begin van de Europese overzeese expansie, het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance met een nieuwe wetenschappelijke belangstelling, de hernieuwde oriëntatie op de klassieke oudheid (humanisme), de protestantse reformatie die de kerk in West-Europa splitste, en het conflict in de Nederlanden dat leidde tot het ontstaan van een Nederlandse staat (de Opstand).

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·0777 / 16

Examenprofiel

Het begin van de Europese overzeese expansie verklaren uit motieven en middelen en de gevolgen benoemen.Het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het humanisme uitleggen.De protestantse reformatie en de splitsing van de kerk verklaren.De oorzaken en het verloop van de Nederlandse Opstand uitleggen.

Operatoren:beschrijfleg uitverklaarvergelijkberedeneertoon aan

basisniveau

Voor iedereen: overzeese expansie, renaissance en humanisme, reformatie en de Nederlandse Opstand zijn de kenmerkende aspecten van tijdvak 5.

verhoogd niveau

Verdieping: renaissance, wetenschappelijke belangstelling en reformatie als samenhangende omwenteling in het denken begrijpen, met doorwerking naar de wetenschappelijke revolutie en de Verlichting.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Ontdekkingsreizen en overzeese expansie#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-5

Rond 1500 begonnen Europeanen — eerst Portugezen en Spanjaarden — grote zeereizen te ondernemen die de wereld met elkaar verbonden. Portugal zocht een zeeweg naar Azië rond Afrika; Spanje stuurde Columbus westwaarts, die in 1492 op Amerika stuitte. In Afb. 1 staan de mijlpalen van de zestiende eeuw op een tijdbalk. Deze overzeese expansie is een kenmerkend aspect en markeert het begin van een proces waarin Europa zijn invloed over de hele wereld ging uitbreiden — met ingrijpende gevolgen voor alle betrokken werelddelen.

Mijlpalen van de zestiende eeuw

Afb. 1Afb. 1 — Sleutelmomenten van tijdvak 5 (1500–1600): reformatie (1517), Beeldenstorm (1566) en het begin van de Nederlandse Opstand met het Plakkaat van Verlatinghe (1581).

De expansie had verschillende motieven, vaak samengevat als „God, goud en glorie”. Er was economisch belang: de handel in specerijen, zijde en later edelmetaal uit Azië en Amerika was buitengewoon winstgevend, en men wilde de tussenhandelaren omzeilen door zelf de bron te bereiken. Er was religieus motief: de wens het christendom te verspreiden. En er was het streven naar roem en macht van vorsten en avonturiers. In Afb. 2 staan deze motieven samen met de middelen die de reizen mogelijk maakten.

Motieven en middelen van de expansie

Afb. 2Afb. 2 — De overzeese expansie kwam voort uit motieven (handel, geloof, roem) én nieuwe middelen (betere schepen, kompas, vuurwapens); de gevolgen waren koloniale rijken en een wereldwijde uitwisseling.

De reizen waren pas mogelijk door nieuwe middelen. Verbeterde schepen (zoals de wendbare karveel), het kompas, betere zeekaarten en navigatie-instrumenten maakten reizen over de oceaan haalbaar, en vuurwapens gaven de Europeanen een militair overwicht. Zonder deze technische vooruitgang was de expansie niet mogelijk geweest. Zo verklaart de combinatie van sterke motieven én nieuwe middelen waarom juist rond 1500 en juist vanuit Europa deze wereldwijde expansie begon.

De gevolgen waren enorm en wereldomspannend. Er ontstonden koloniale rijken en een uitwisseling van gewassen, dieren, mensen en ziekten tussen de continenten (de zogeheten Columbische uitwisseling); Europese ziekten decimeerden de inheemse bevolking van Amerika. Er kwamen enorme hoeveelheden zilver en nieuwe producten naar Europa, wat de economie stimuleerde. Tegelijk begon de onderwerping en uitbuiting van andere volken, en werd de basis gelegd voor de latere trans-Atlantische slavenhandel. De overzeese expansie is dus zowel het begin van een wereldeconomie als van eeuwen van kolonisatie — een verschijnsel dat je op het examen genuanceerd moet kunnen beoordelen.

Uitgewerkt voorbeeld

Motieven en middelen onderscheiden

Leg uit waarom je bij het verklaren van de overzeese expansie zowel de motieven als de middelen moet noemen, en geef van elk een voorbeeld.

Motieven
Motieven verklaren waaróm men wilde uitvaren: winst uit de specerijenhandel, verspreiding van het christendom, en het streven naar roem en macht („God, goud en glorie”).
Middelen
Middelen verklaren waaróm het toen kon: betere schepen (karveel), kompas en zeekaarten maakten oceaanreizen haalbaar, vuurwapens gaven overwicht.
Samenhang
Alleen de combinatie verklaart de expansie: sterke motieven zonder middelen zouden zijn gestrand, en middelen zonder motief zouden onbenut zijn gebleven.

Resultaat: Motieven (handel, geloof, roem) verklaren de wíl, middelen (scheepvaarttechniek, vuurwapens) de mógelijkheid; pas samen verklaren ze waarom de expansie rond 1500 vanuit Europa begon.

Veelgemaakte fouten

Alleen motieven of alleen middelen noemen; een volledige verklaring vraagt beide.
De expansie eenzijdig als „ontdekking en vooruitgang” presenteren en de onderwerping, uitbuiting en ziekten voor andere volken vergeten.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de overzeese expansie het begin was van zowel een wereldeconomie als van eeuwen kolonisatie, en noem één positief en één negatief gevolg voor verschillende betrokken groepen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 5 (CvTE / Examenblad)

Renaissance, humanisme en nieuwe wetenschap#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-5

De renaissance (letterlijk „wedergeboorte”) was een culturele beweging die in Italië begon en zich over Europa verspreidde. Kunstenaars en geleerden grepen bewust terug op het erfgoed van de klassieke oudheid: ze bewonderden en imiteerden de Griekse en Romeinse kunst, literatuur en filosofie. Deze hernieuwde oriëntatie op de klassieke oudheid is een kenmerkend aspect. In Afb. 3 staan het middeleeuwse en het renaissancistische wereldbeeld tegenover elkaar, zodat de verandering scherp wordt.

Middeleeuws en renaissancistisch wereldbeeld

Afb. 3Afb. 3 — De renaissance verschoof het accent van God en gezag naar de mens, de klassieke oudheid en de waarneming — de kern van het humanisme en van de nieuwe wetenschappelijke belangstelling.

De renaissance bracht een veranderend mens- en wereldbeeld. Waar in de middeleeuwen God en het hiernamaals centraal stonden (theocentrisch), kwam nu meer aandacht voor de mens zelf, zijn talenten en het aardse leven (mensgericht of antropocentrisch). Deze houding heet humanisme: een beweging van geleerden die de klassieke teksten in hun oorspronkelijke vorm bestudeerden, kritisch lazen en de vorming van de hele mens nastreefden. Humanisten vertrouwden op het menselijk verstand en op de bestudering van bronnen — een houding die tot kritisch denken aanzette.

In kunst en wetenschap uitte zich een nieuwe belangstelling voor de werkelijkheid. Schilders bestudeerden perspectief, anatomie en licht om de wereld natuurgetrouw weer te geven. Op wetenschappelijk gebied ontstond een nieuwe nieuwsgierigheid naar de natuur, gebaseerd op waarneming: in de zestiende eeuw daagden denkers oude opvattingen uit, bijvoorbeeld over de bouw van het menselijk lichaam en over de plaats van de aarde in het heelal. Deze nieuwe wetenschappelijke belangstelling is de kiem van wat in het volgende tijdvak de wetenschappelijke revolutie zou worden.

De renaissance werd sterk versneld door de boekdrukkunst met losse letters, die vanaf ongeveer 1450 was verbreid. Boeken werden veel goedkoper en talrijker, waardoor kennis en ideeën zich sneller en breder verspreidden dan ooit. Dat had gevolgen ver buiten de kunst: dezelfde drukpers zou straks de ideeën van de reformatie razendsnel verspreiden. Renaissance, humanisme en de nieuwe wetenschappelijke belangstelling vormen samen een omwenteling in het denken — een verschuiving naar de mens, de rede en de waarneming die de hele vroegmoderne tijd zou kenmerken.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de boekdrukkunst zo belangrijk was

Leg uit hoe de boekdrukkunst zowel de renaissance als de reformatie versterkte.

Wat de drukpers deed
Met losse letters konden boeken snel en goedkoop in grote aantallen worden gedrukt, in plaats van moeizaam met de hand te worden overgeschreven.
Gevolg voor de renaissance
Klassieke teksten en humanistische ideeën verspreidden zich sneller en breder onder geletterden, wat de renaissance versterkte.
Gevolg voor de reformatie
Dezelfde drukpers verspreidde straks de geschriften van hervormers als Luther razendsnel, wat de reformatie een ongekend bereik gaf.

Resultaat: De boekdrukkunst maakte kennis goedkoop en snel verspreidbaar; daardoor versterkte ze zowel de verbreiding van renaissance-ideeën als de explosieve verspreiding van de reformatie.

Veelgemaakte fouten

De renaissance verwarren met een breuk met alle geloof; het ging om een verschuiving van accent (meer aandacht voor mens en klassieke oudheid), niet om atheïsme.
Humanisme verwarren met het moderne „humanisme” als levensbeschouwing; het was een geleerdenbeweging gericht op de klassieke teksten en de vorming van de mens.

Actieve herhaling

Vergelijk het middeleeuwse en het renaissancistische wereldbeeld op de punten mensbeeld en bron van kennis, en leg uit hoe die verandering het kritisch denken bevorderde.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 5 (CvTE / Examenblad)

De protestantse reformatie#

Standaardexamenblad-geschiedenis-tijdvak-5

De reformatie was een godsdienstige hervormingsbeweging die de eenheid van de westerse christelijke kerk verbrak. Aanleiding waren misstanden in de katholieke kerk, zoals de handel in aflaten — brieven die zonden zouden kwijtschelden en waarmee de kerk geld inzamelde. In 1517 stelde de monnik Maarten Luther zijn kritiek op schrift (de befaamde stellingen). Wat als een oproep tot hervorming begon, groeide uit tot een breuk. In Afb. 4 staat die ontwikkeling als een keten van oorzaak naar splitsing.

Van misstanden naar kerksplitsing

Afb. 4Afb. 4 — De reformatie: misstanden (aflaten) leidden tot Luthers kritiek (1517), die dankzij de boekdrukkunst snel verspreidde en de kerk blijvend splitste in katholiek en protestants.

Luthers ideeën waren ingrijpend. Hij stelde dat de mens niet door goede werken of aflaten maar door geloof alleen behouden wordt, en dat de Bijbel — niet de paus — het hoogste gezag is; iedere gelovige zou de Bijbel zelf moeten kunnen lezen. Deze denkbeelden ondermijnden de macht en de inkomsten van de kerk. Dankzij de boekdrukkunst verspreidden ze zich razendsnel over Duitsland en daarbuiten, en kregen ze steun van vorsten die zich van de macht van kerk en keizer wilden losmaken.

De reformatie splitste het christendom in West-Europa blijvend. Naast de lutheranen ontstonden andere protestantse stromingen, waaronder het calvinisme, dat vooral in de Nederlanden, Schotland en delen van Frankrijk aanhang kreeg. De katholieke kerk reageerde met een eigen hervorming en herbevestiging van haar leer (de contrareformatie). Europa raakte verdeeld in katholieke en protestantse gebieden, en godsdienst werd voor meer dan een eeuw een bron van felle conflicten en oorlogen.

De gevolgen van de reformatie reikten ver. Godsdienstige verdeeldheid werd verweven met politieke macht: vorsten kozen partij, en godsdienst werd inzet van staatkundige strijd. In het Heilige Roomse Rijk en later in heel Europa leidde dat tot godsdienstoorlogen. Ook in de Nederlanden speelde de godsdienstige tweedeling een hoofdrol in de Opstand, die in de volgende paragraaf aan bod komt. De reformatie is zo een schoolvoorbeeld van hoe een godsdienstige beweging, versterkt door techniek (de drukpers) en politiek belang, een heel continent kon veranderen.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom vorsten de reformatie steunden

Leg uit waarom niet alleen godsdienstige, maar ook politieke redenen ervoor zorgden dat de reformatie zich zo snel verspreidde.

Godsdienstig motief
Veel mensen deelden de kritiek op misstanden en voelden zich aangesproken door Luthers nadruk op geloof en de Bijbel.
Politiek belang
Vorsten die zich van de macht van paus en keizer wilden losmaken, konden met de reformatie kerkelijke bezittingen en gezag naar zich toe trekken.
Techniek
De boekdrukkunst verspreidde de nieuwe ideeën razendsnel, waardoor godsdienstige overtuiging en politiek belang elkaar versterkten.

Resultaat: De reformatie verspreidde zich zo snel omdat godsdienstige overtuiging, het politieke belang van vorsten en de boekdrukkunst samenvielen en elkaar versterkten.

Veelgemaakte fouten

De reformatie alleen godsdienstig verklaren; politieke belangen van vorsten en de rol van de boekdrukkunst waren minstens zo belangrijk.
Protestantisme als één geheel zien; er waren verschillende stromingen (o.a. lutheranisme en calvinisme).

Actieve herhaling

Leg uit hoe de reformatie de godsdienstige eenheid van West-Europa verbrak en waarom dat leidde tot politieke conflicten en godsdienstoorlogen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 5 (CvTE / Examenblad)

Het begin van de Nederlandse Opstand#

Verdiepingexamenblad-geschiedenis-tijdvak-5

In de zestiende eeuw waren de Nederlanden (ruwweg het huidige Nederland en België) een rijk, verstedelijkt gebied dat via de Bourgondiërs in handen was gekomen van de Habsburgers, en zo van de Spaanse koning Filips II. Het conflict tussen deze vorst en zijn Nederlandse onderdanen groeide uit tot de Opstand (het begin van de Tachtigjarige Oorlog), die uiteindelijk leidde tot een onafhankelijke Nederlandse staat. In Afb. 5 staan de oorzaken van die opstand bij elkaar.

Oorzaken van de Nederlandse Opstand

Afb. 5Afb. 5 — Drie soorten oorzaken kwamen samen in de Opstand: politiek (centralisatie tegen privileges), godsdienstig (vervolging van protestanten) en economisch (hoge belastingen).

De oorzaken waren drieledig en versterkten elkaar. Ten eerste politiek: Filips II wilde zijn gebieden centraliseren en van bovenaf besturen, wat botste met de oude privileges en de zelfstandigheid van steden en gewesten. Ten tweede godsdienstig: Filips, streng katholiek, vervolgde de groeiende groep protestanten (calvinisten) hard, wat verzet uitlokte. Ten derde economisch: hoge belastingen, zoals de gehate „tiende penning”, riepen weerstand op bij de handelssteden. Deze politieke, religieuze en economische grieven kwamen samen.

De spanningen ontlaadden zich vanaf de jaren 1560. In 1566 vernielden calvinisten in de Beeldenstorm rooms-katholieke kerkbeelden; Filips reageerde met harde onderdrukking, wat het verzet juist aanwakkerde. Vanaf 1568 leidde Willem van Oranje de gewapende opstand tegen de Spaanse landvoogd. In 1581 zwoeren de opstandige gewesten met het Plakkaat van Verlatinghe Filips II als hun heer af — een opmerkelijke daad, want men verklaarde dat een vorst die zijn onderdanen niet als een goede heer behandelt, mag worden afgezworen.

Uit deze opstand ontstond geleidelijk de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, die zich in de volgende decennia als zelfstandige staat handhaafde; de internationale erkenning volgde pas in 1648 (tijdvak 6). Het conflict scheidde bovendien de noordelijke, grotendeels protestantse gewesten van de zuidelijke, die katholiek en Spaans bleven — de kiem van de latere scheiding tussen Nederland en België. De Nederlandse Opstand is zo het kenmerkende aspect waarin politiek, godsdienst en economie samenkomen, en het beginpunt van de Nederlandse staatsgeschiedenis die in de historische context over de Lage Landen verder wordt uitgewerkt.

Uitgewerkt voorbeeld

De oorzaken van de Opstand ordenen

Deel de volgende grieven in naar politieke, godsdienstige en economische oorzaak, en leg uit waarom ze samen tot opstand leidden: de vervolging van calvinisten, de tiende penning, en de aantasting van stedelijke privileges door Filips II.

Indelen
Aantasting van privileges = politiek; vervolging van calvinisten = godsdienstig; de tiende penning (belasting) = economisch.
Waarom samen
Elke grief raakte een andere groep (edelen, protestanten, handelssteden); doordat ze tegelijk speelden, ontstond een brede coalitie tegen Filips.
Van grief naar opstand
Filips' harde onderdrukking (na de Beeldenstorm van 1566) veranderde ontevredenheid in gewapend verzet onder Willem van Oranje.

Resultaat: Politieke (privileges), godsdienstige (vervolging) en economische (belasting) grieven raakten verschillende groepen; hun samenloop en Filips' harde reactie maakten van ontevredenheid een gewapende opstand.

Veelgemaakte fouten

De Opstand alleen godsdienstig verklaren; politieke (centralisatie) en economische (belasting) oorzaken waren even belangrijk.
Denken dat de Republiek in 1581 of 1588 internationaal erkend was; de erkenning volgde pas in 1648 (Vrede van Münster).

Actieve herhaling

Leg uit waarom het Plakkaat van Verlatinghe (1581) een opmerkelijke daad was, gezien de gangbare opvattingen over het gezag van een vorst in die tijd.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 5 (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis vwo — tijdvak 5

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Kernpunten

Motieven en middelen onderscheiden

Kernpunten

Waarom de boekdrukkunst zo belangrijk was

Kernpunten

Waarom vorsten de reformatie steunden

Kernpunten

De oorzaken van de Opstand ordenen

Bronnen

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Kernpunten

Motieven en middelen onderscheiden

Kernpunten

Waarom de boekdrukkunst zo belangrijk was

Kernpunten

Waarom vorsten de reformatie steunden

Kernpunten

De oorzaken van de Opstand ordenen

Bronnen