Ervaring en waarheid

Bepaal voor elk van deze eigenschappen of het volgens Locke een primaire of een secundaire kwaliteit is en licht toe: (a) de ronde vorm van een appel; (b) de zoete smaak van een appel.

1. 01Analyseer de vorm

   De ronde vorm is een primaire kwaliteit: ze is een eigenschap van de appel zelf en bestaat onafhankelijk van een waarnemer.

2. 02Analyseer de smaak

   De zoete smaak is een secundaire kwaliteit: ze is geen eigenschap in de appel zelf, maar een gewaarwording die de appel (door zijn primaire kwaliteiten, zoals suikermoleculen) in de proever oproept.

3. 03Trek de les

   Zonder waarnemer is de appel nog steeds rond, maar niet meer „zoet”; de smaak bestaat pas in de ontmoeting tussen object en zintuig.

Resultaat: De ronde vorm is primair (in het object zelf), de zoete smaak secundair (een gewaarwording in de waarnemer): een deel van hoe de wereld verschijnt, dragen wij zelf bij.

Beoordeel de uitspraak „de gemiddelde temperatuur op aarde stijgt” volgens de drie waarheidstheorieën.

1. 01Correspondentietheorie

   De uitspraak is waar als ze overeenstemt met de feiten: als de gemiddelde temperatuur werkelijk stijgt. Waarheid ligt in de verhouding tot de werkelijkheid.

2. 02Coherentietheorie

   De uitspraak is waar voor zover ze coherent past in het geheel van metingen, modellen en overige aanvaarde kennis; ze wordt getoetst aan wat we al weten.

3. 03Pragmatische theorie

   De uitspraak is waar voor zover ze zich in onderzoek en voorspelling bewijst — betrouwbare verwachtingen oplevert en de toets van de praktijk doorstaat.

4. 04Weeg de theorieën

   De correspondentietheorie zegt wát de bewering waar máákt (de feiten); coherentie en werkzaamheid geven vooral aan hoe we die waarheid herkennen en toetsen.

Resultaat: Elke theorie belicht een andere kant: overeenstemming met de feiten (correspondentie), samenhang met onze kennis (coherentie) en bewijs in de praktijk (pragmatisch); vaak vullen ze elkaar aan.

Reconstrueer het sceptische argument uit de illusie en geef aan waar het te weerstaan valt.

1. 01Premisse 1

   De zintuigen bedriegen ons soms zonder dat we het op dat moment merken (illusies, dromen).

2. 02Premisse 2

   Als we in sommige gevallen bedrogen worden zonder het te merken, kunnen we in geen enkel geval zeker zijn dat we niet bedrogen worden.

3. 03Conclusie

   Dus kunnen we op geen enkele waarneming zekere kennis bouwen.

4. 04Tegenwerping

   Premisse 2 is te sterk: dat sommige waarnemingen fout zijn, betekent niet dat we geen enkele kunnen vertrouwen. We ontdekken en corrigeren fouten juist door verdere waarneming en toetsing — de waarneming controleert zichzelf.

Resultaat: Het argument gaat van „soms bedrogen” naar „nooit zeker”; de zwakke schakel is die sprong: waarnemingen zijn feilbaar maar corrigeerbaar, dus niet zonder meer onbetrouwbaar.

Leg uit waar in Plato's grotallegorie de schaduwen, de buitenwereld en de zon voor staan, en welke boodschap over schijn en werkelijkheid eruit spreekt.

1. 01De schaduwen

   De schaduwen op de wand staan voor de zintuiglijke verschijningen: de wereld zoals wij haar via de zintuigen waarnemen en ten onrechte voor de hele werkelijkheid houden.

2. 02De buitenwereld

   De echte dingen buiten de grot staan voor de ware werkelijkheid, de wereld van de Ideeën, die alleen door het denken (de rede) toegankelijk is.

3. 03De zon

   De zon staat voor het hoogste beginsel, de Idee van het Goede, die alle kennis mogelijk maakt zoals de zon het zien mogelijk maakt.

4. 04De boodschap

   Onze gewone waarneming levert slechts schaduwen; ware kennis vereist een moeizame bevrijding en opklimming van de zintuiglijke schijn naar het redelijke inzicht in de werkelijkheid.

Resultaat: De schaduwen zijn de zintuiglijke schijn, de buitenwereld de ware (ideële) werkelijkheid en de zon het hoogste beginsel; de allegorie leert dat filosofie de opgang van schijn naar ware kennis is.