Samenvattingen · NederlandsNL · VWO

Signaal- en verwijswoorden

Signaalwoorden en verwijswoorden zijn de cohesiemiddelen die een tekst hoorbaar samenhangend maken: signaalwoorden markeren de verbanden tussen tekstdelen, verwijswoorden koppelen woorden aan wat eerder is genoemd. Dit onderwerp leert je van een signaalwoord het verband af te lezen en van een verwijswoord het antecedent te bepalen. Beide horen bij domein A (Leesvaardigheid) en leveren in het centraal examen vragen naar verband en verwijzing.

4 Onderdelen~15 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·0444 / 14

Examenprofiel

Signaalwoorden koppelen aan het tekstverband dat ze aanduidenHet antecedent van een verwijswoord vaststellen en de verwijzing controlerenImpliciete verbanden herkennen wanneer een signaalwoord ontbreekt

Operatoren:welk verbandwaarnaar verwijstciteerleg uitvul in

basisniveau

Signaal- en verwijswoorden herkennen is basisleesvaardigheid voor het CE, gelijk voor alle profielen.

verhoogd niveau

Bij schrijfvaardigheid zet je dezelfde middelen actief in: goede signaal- en verwijswoorden maken je eigen tekst samenhangend en helder.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Signaal- en verwijswoorden

Signaalwoorden en de verbanden die ze aanduiden#

Basisexamenblad-nl-nederlands-vwo-domein-A

Een signaalwoord is een woord of woordgroep die het verband aangeeft tussen zinsdelen, zinnen of alinea's — de wegwijzer die de lezer door de gedachtegang loodst. Afb. 1 ordent de belangrijkste verbanden met hun signaalwoorden. De kern is dat elk signaalwoord een verband oproept: „maar” een tegenstelling, „doordat” een oorzaak, „bijvoorbeeld” een illustratie, „dus” een conclusie. Wie de signaalwoorden leest, leest tegelijk de logische structuur van de tekst — de woorden maken de samenhang zichtbaar die anders alleen tussen de regels zou zitten.

Afb. 1 — Tekstverbanden en hun signaalwoorden

Afb. 1De acht meest getoetste tekstverbanden met hun typische signaalwoorden. Let op het onderscheid tussen oorzaak-gevolg (natuurlijk proces) en reden (beweegreden).

De belangrijkste verbanden met hun typische signaalwoorden zijn: de opsomming (en, ook, bovendien, daarnaast, ten eerste), de tegenstelling (maar, toch, echter, daarentegen, hoewel), de oorzaak (doordat, als gevolg van) en het gevolg (daardoor, dus, zodat), de reden (omdat, want, aangezien) tegenover de oorzaak, de voorwaarde (als, mits, tenzij, indien), het doel (om te, zodat, opdat), de vergelijking (zoals, net als, evenals), de tijd (toen, nadat, terwijl, vervolgens), de toelichting (namelijk, dat wil zeggen, ofwel) en de conclusie (dus, kortom, al met al, daarom). Deze indeling is je vaste geheugenkaart bij elke verbandvraag.

Twee verbanden worden bijzonder vaak verward: oorzaak-gevolg en reden. Beide leggen een „waarom”-relatie, maar het verschil zit in de aard ervan. Een oorzaak-gevolgrelatie beschrijft een feitelijk, natuurlijk proces („Door de regen liep de kelder onder”); een reden-relatie geeft de grond voor een handeling of een oordeel („Ik neem de bus, want de fiets is lek”). Voor het examen is dit onderscheid belangrijk, omdat het correctievoorschrift een precieze verbandnaam verlangt. Vuistregel: gaat het om een menselijke beweegreden of argument, spreek dan van reden; gaat het om een gevolg dat vanzelf voortvloeit, van oorzaak-gevolg.

Eén en hetzelfde signaalwoord kan afhankelijk van de context verschillende verbanden aanduiden. „Toen” kan een tijdsverband leggen („Toen ik binnenkwam, ging de telefoon”) maar ook een tegenstelling met vroeger suggereren. „Zo” kan een gevolg, een vergelijking óf een voorbeeld inleiden. De les is dat je een signaalwoord nooit los van zijn zin mag duiden: eerst lees je de betekenisrelatie tussen de tekstdelen, en pas dan bevestig je haar met het signaalwoord. Het woord wijst, maar de context beslist.

Signaalwoorden werken op drie niveaus tegelijk, en dat maakt ze zo bruikbaar. Binnen een zin verbinden ze zinsdelen; tussen zinnen verbinden ze uitspraken; tussen alinea's markeren ze de sprongen in de gedachtegang. Juist op dat hoogste niveau — het eerste woord van een nieuwe alinea — verklappen ze de functie van het tekstdeel (uitwerking, tegenwerping, conclusie). Zo verbindt dit onderwerp zich rechtstreeks met tekststructuur en met de hoofdgedachte: de signaalwoorden zijn de draadjes waarmee de tekst tot een weefsel is geregen.

Uitgewerkt voorbeeld

Reden of oorzaak-gevolg?

Bepaal het verband in elk van deze zinnen: (1) „De brug werd afgesloten, doordat het water te hoog stond.” (2) „De brug werd afgesloten, omdat de gemeente de veiligheid niet kon garanderen.”

Zin 1 analyseren
Het hoge water leidt vanzelf, feitelijk, tot de afsluiting — er is geen menselijke afweging in het verband zelf; „doordat” markeert hier oorzaak-gevolg.
Zin 2 analyseren
Hier is de afsluiting een beslissing die op een grond berust (de veiligheid niet kunnen garanderen). „Omdat” geeft de reden voor een handeling/oordeel.
De verbanden benoemen
Het verschil zit in de aard: een natuurlijk gevolg (zin 1) tegenover een menselijke beweegreden (zin 2).

Resultaat: Zin 1 = oorzaak-gevolg (natuurlijk proces, „doordat”); zin 2 = reden (grond voor een besluit, „omdat”).

Veelgemaakte fouten

Oorzaak-gevolg en reden gelijkstellen. Een oorzaak-gevolgrelatie is een natuurlijk proces; een reden geeft een menselijke beweegreden of argument.
Een signaalwoord mechanisch aan één verband koppelen. „Zo”, „toen” en „dan” kunnen naar gelang de context verschillende verbanden markeren.

Actieve herhaling

Zoek in een examentekst tien signaalwoorden. Benoem per signaalwoord het verband dat het aanduidt, en let bij „want/omdat/doordat” goed op het onderscheid tussen reden en oorzaak-gevolg.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Nederlands VWO — domein A Leesvaardigheid (CvTE / Examenblad)

Van signaalwoord naar tekstverband — en terug#

Standaardexamenblad-nl-nederlands-vwo-domein-A

Signaalwoorden werken twee kanten op, en die dubbele werking is het hart van deze vaardigheid. Vooruit gelezen voorspellen ze wat komt: na „ten eerste” verwacht je een „ten tweede”, na „enerzijds” een „anderzijds”, na „hoewel” een tegenstelling. Achteruit gelezen bevestigen ze een verband dat je al vermoedde. Bij het examen benut je beide richtingen: je gebruikt een signaalwoord om vooruit te lezen én om, bij een verbandvraag, je antwoord te onderbouwen. De wegwijzer wijst zowel de weg vooruit als terug.

Niet elk verband wordt door een signaalwoord gemarkeerd; veel verbanden zijn impliciet. „Het was koud. Ik trok een jas aan.” bevat geen signaalwoord, maar de lezer leest moeiteloos een oorzaak-gevolg- of redenrelatie. Impliciete verbanden zijn juist in verzorgd proza gebruikelijk, omdat een tekst vol „dus” en „daarom” houterig wordt. Voor het examen betekent dit dat je een verband soms zélf moet vaststellen zonder signaalwoord: je leidt het af uit de betekenis van de twee tekstdelen. De afwezigheid van een signaalwoord ontslaat je niet van het benoemen van het verband.

Een specifiek examentype is de invulopdracht: „Welk signaalwoord past het best op de open plek?” Hier redeneer je omgekeerd — je bepaalt eerst het verband tussen de omringende zinnen en kiest dan het signaalwoord dat dat verband uitdrukt. Staat er een tegenstelling, dan past „echter” of „daarentegen”, niet „bovendien”. Let op de precieze schakering: „echter” (formele tegenstelling), „toch” (tegenstelling ondanks verwachting) en „maar” (neutrale tegenstelling) zijn niet zonder meer inwisselbaar; de context en de stijl bepalen de beste keuze.

Signaalwoorden helpen ook bij het herkennen van de argumentatiestructuur (domein D). „Want”, „omdat” en „immers” leiden een argument in; „dus”, „daarom” en „bijgevolg” leiden een standpunt of conclusie in; „hoewel” en „weliswaar … maar” markeren een tegenwerping en de weerlegging ervan. Wie deze argumentatieve signaalwoorden herkent, vindt sneller het standpunt en de argumenten in een betoog. Zo slaat dit onderwerp een brug naar de argumentatieleer: dezelfde woordjes die de leesvaardigheid dienen, ontsluiten de argumentatiestructuur.

De vaardigheid rijpt door bewust te lezen: markeer bij het oefenen elk signaalwoord en zet er het verband bij. Al snel merk je dat de signaalwoorden een skelet van de tekst tekenen — een reeks pijlen die de gedachtegang uittekent. Dat skelet is hetzelfde dat je nodig hebt voor de tekststructuur, de indeling in tekstgedeelten en de hoofdgedachte. Signaalwoorden lezen is daarom geen apart trucje, maar de motorische basisvaardigheid van al het analytisch lezen dat het CE van je vraagt.

Uitgewerkt voorbeeld

Het juiste signaalwoord invullen

Vul het passende signaalwoord in: „De maatregel klinkt streng. [...] blijkt uit de cijfers dat het aantal overtredingen nauwelijks daalt.” Keuze uit: bovendien / toch / namelijk.

Het verband bepalen
De eerste zin wekt de verwachting dat de strenge maatregel werkt; de tweede zin ontkracht die verwachting (nauwelijks daling). Dat is een tegenstelling ondanks verwachting.
De opties toetsen
„Bovendien” markeert een opsomming (fout); „namelijk” een toelichting (fout); „toch” markeert juist een tegenstelling die ingaat tegen de verwachting.
De keuze bevestigen
„Toch” past: het contrast tussen de verwachte werking en de tegenvallende cijfers vraagt om een tegenstellend signaalwoord.

Resultaat: Het juiste signaalwoord is „toch”: het drukt de tegenstelling uit tussen de verwachte strengheid en de tegenvallende cijfers.

Veelgemaakte fouten

Denken dat er zonder signaalwoord geen verband is. Veel verbanden zijn impliciet en moet je uit de betekenis afleiden.
Signaalwoorden van dezelfde categorie als inwisselbaar behandelen. „Echter”, „toch” en „maar” drukken de tegenstelling met verschillende nuance en stijl uit.

Actieve herhaling

Neem een alinea en verwijder er drie signaalwoorden uit. Laat een medeleerling de open plekken invullen en vergelijk de keuzes: bepaal per plek eerst het verband en beoordeel welk signaalwoord het het zuiverst uitdrukt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Nederlands VWO — domein A Leesvaardigheid (CvTE / Examenblad)

Verwijswoorden en hun antecedent#

Standaardexamenblad-nl-nederlands-vwo-domein-A

Een verwijswoord verwijst naar iets anders in de tekst — het antecedent — en bespaart zo herhaling. Afb. 2 laat de verwijzing zien: een verwijswoord wijst terug naar het element waarvoor het in de plaats staat. De belangrijkste soorten zijn: persoonlijke voornaamwoorden (hij, zij, het, ze, hem, haar), aanwijzende voornaamwoorden (dit, dat, deze, die), betrekkelijke voornaamwoorden (die, dat, wat, welke), bezittelijke voornaamwoorden (zijn, haar, hun) en verwijzende bijwoorden (hier, daar, zo, toen, dit/dat + voorzetsel: hierdoor, daarmee). Wie een verwijswoord tegenkomt, vraagt zich altijd af: waar staat dit voor?

Afb. 2 — Een verwijswoord wijst terug naar zijn antecedent

Afb. 2Het verwijswoord „zij” staat in de plaats van het antecedent „de gemeente”. De verwijzing wijst meestal terug (anaforisch); congruentie in getal en geslacht bevestigt de koppeling.

Meestal staat het antecedent vóór het verwijswoord (vooruitwijzend gebruik heet anaforisch), maar soms komt het antecedent erná (cataforisch): „Dit wist niemand: de directeur zou aftreden.” Het antecedent kan een enkel woord zijn, maar ook een hele zin of gedachte. Aanwijzende voornaamwoorden als „dit” en „dat” verwijzen vaak naar een complete voorafgaande uitspraak: „De cijfers daalden drie jaar op rij. Dit baarde de directie zorgen” — „dit” staat voor de hele constatering, niet voor één woord. Bepaal daarom bij een verwijsvraag eerst of het antecedent een woord, een woordgroep of een hele zin is.

Het geslacht en getal van het verwijswoord helpen je het antecedent te vinden, want beide moeten congruent zijn. Een enkelvoudig „zij/haar” verwijst naar een enkelvoudig vrouwelijk (of als vrouwelijk behandeld) begrip; „zij/ze/hun” in het meervoud naar een meervoudig begrip; „het” naar een onzijdig woord. Als in een zin twee mogelijke antecedenten staan, kies je het antecedent dat in getal en geslacht klopt én dat inhoudelijk past. Deze congruentietoets is je betrouwbaarste hulpmiddel bij twijfel: het grammaticale spoor wijst je naar het juiste antecedent.

Verwijzing is een cohesiemiddel: samen met de signaalwoorden houdt ze de tekst aan de oppervlakte bijeen. Waar signaalwoorden de logische verbanden markeren, houden verwijswoorden de referenten vast, zodat de tekst over hetzelfde blijft gaan zonder eindeloze herhaling. Een tekst zonder verwijswoorden zou hameren („De regering ... De regering ... De regering ...”); de verwijswoorden maken hem soepel. Bij het lezen volg je de keten van verwijzingen om te blijven weten wie of wat er telkens bedoeld wordt — verlies je de draad, dan verlies je de betekenis.

Een verwijzing kan ook mislukken: dan is het antecedent onduidelijk of ontbreekt het (een verwijsfout). „De leraar zei tegen de leerling dat hij te laat was” — wie was te laat, de leraar of de leerling? Zulke dubbelzinnige verwijzingen komen aan de orde bij formuleren (domein C), maar ook bij lezen: als een verwijswoord meerdere antecedenten toelaat, gebruik je de context en de congruentie om te beslissen. Herken je een écht dubbelzinnige verwijzing, dan is dat op zichzelf een relevante observatie over de tekst.

Uitgewerkt voorbeeld

Het antecedent bepalen met de congruentietoets

„De onderzoekers presenteerden hun rapport aan de minister. Zij noemde het onvolledig.” Naar wie of wat verwijzen „zij”, „het” en „hun”?

„hun” bepalen
„hun” is meervoud en bezittelijk; het past bij het enige meervoudige begrip: de onderzoekers. „hun rapport” = het rapport van de onderzoekers.
„zij” bepalen
„Zij” is hier enkelvoud (persoonsvorm „noemde”). Het meervoudige „de onderzoekers” valt af; het enkelvoudige, vrouwelijk behandelde „de minister” past — zij is degene die oordeelt.
„het” bepalen
„het” is onzijdig enkelvoud en verwijst naar het onzijdige „rapport”, dat de minister onvolledig noemt.

Resultaat: „hun” verwijst naar de onderzoekers, „zij” naar de minister (enkelvoud, blijkens „noemde”), en „het” naar het rapport.

Veelgemaakte fouten

Aannemen dat het antecedent altijd het dichtstbijzijnde zelfstandig naamwoord is. Congruentie in getal/geslacht en de inhoud beslissen, niet de afstand.
Bij „dit”/„dat” naar één woord zoeken terwijl het verwijswoord naar een hele voorafgaande uitspraak verwijst.

Actieve herhaling

Markeer in een examentekst vijf verwijswoorden. Bepaal per verwijswoord het antecedent, geef aan of dat een woord, een woordgroep of een hele zin is, en controleer je keuze met de congruentie in getal en geslacht.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Nederlands VWO — domein A Leesvaardigheid (CvTE / Examenblad)

Verwijzing en signaalwoorden in examenvragen#

Verdiepingexamenblad-nl-nederlands-vwo-domein-A

In het centraal examen keren signaal- en verwijswoorden in vaste vraagtypen terug, en op de aanpak ervan kun je punten binnenhalen die anderen laten liggen. De klassieke verwijsvraag luidt: „Naar welk tekstelement verwijst het woord ‚dit’ in regel 23?” Het antwoord vraagt om een nauwkeurig citaat — precies het woord, de woordgroep of de zin waarnaar wordt verwezen, niet meer en niet minder. Antwoord daarom letterlijk en afgebakend: te veel citeren (de hele omringende zin) is even fout als te weinig (één woord waar een hele gedachte bedoeld is).

Bij een verbandvraag geldt het spiegelbeeld: „Welk verband legt de schrijver met het woord ‚immers’ in regel 31?” Hier benoem je het verband met een verbandnaam (hier: reden/onderbouwing) en verantwoord je dat met de betekenisrelatie tussen de tekstdelen. Het correctievoorschrift eist de precieze verbandnaam; „een verband” of „een logisch verband” is onvoldoende. Ken daarom de verbandenlijst uit de eerste sectie uit je hoofd en gebruik hem als vast antwoordkader. De precisie van je verbandnaam bepaalt of je het punt krijgt.

Signaal- en verwijswoorden werken bij het examen vaak samen, en juist die samenwerking is een krachtig leesinstrument. Een alinea die opent met „Daardoor bleef zij onzichtbaar” bevat zowel een signaalwoord (het gevolg-aanwijzende „daardoor”) als een verwijswoord („zij”). Om de zin te begrijpen, moet je het gevolg terugkoppelen aan de oorzaak in de vorige alinea én het antecedent van „zij” vaststellen. Wie beide keten volgt, reconstrueert moeiteloos de samenhang tussen de alinea's — precies wat de zwaardere examenvragen belonen.

Een subtiele valkuil is de verwijzing over alineagrenzen heen. Een „dit” aan het begin van een nieuwe alinea verwijst regelmatig naar de héle vorige alinea of naar het kerngegeven daaruit, niet naar de laatste zin ervan. Zulke verwijzingen dragen de tekstsamenhang op groot niveau: ze binden alinea's aaneen. Bij een examenvraag naar zo'n verwijswoord formuleer je het antecedent dan in je eigen woorden als een samenvatting van het voorgaande, tenzij expliciet om een citaat wordt gevraagd. Lees ook hier de vraagstelling nauwkeurig: citaat of formulering?

Ten slotte: signaal- en verwijswoorden zijn niet alleen leesobject maar ook schrijfgereedschap. Wat je hier leert herkennen, zet je bij schrijfvaardigheid (domein C) actief in om je eigen tekst samenhangend te maken. Een betoog zonder heldere signaalwoorden leest als een losse opsomming; een tekst met dubbelzinnige verwijzingen verwart de lezer. De twee domeinen versterken elkaar dus: scherp lezen maakt je een scherper schrijver, en omgekeerd. Beheers je de cohesiemiddelen, dan beheers je zowel de analyse als de constructie van tekst.

Uitgewerkt voorbeeld

Een gecombineerde verband- en verwijsvraag

Een alinea eindigt: „Steden vergroenen hun daken en pleinen. Daardoor koelen zij tijdens hittegolven merkbaar af.” Vraag: welk verband legt „daardoor”, en naar welk woord verwijst „zij”?

Het signaalwoord duiden
„Daardoor” koppelt een gevolg aan de voorgaande handeling: de vergroening (oorzaak) leidt tot afkoeling (gevolg). Het verband is oorzaak-gevolg.
Het verwijswoord bepalen
„Zij” is meervoud en past bij het enige meervoudige begrip in de vorige zin: „steden”. De congruentie bevestigt dat.
Antwoord samenstellen
Beide ketens lopen naar de vorige zin: het gevolg koppelt terug aan de vergroening, „zij” aan de steden.

Resultaat: „Daardoor” legt een oorzaak-gevolgverband (vergroening → afkoeling); „zij” verwijst naar „steden” (meervoud, congruent).

Veelgemaakte fouten

Bij een verwijsvraag de hele omringende zin citeren in plaats van precies het antecedent. Baken het citaat nauwkeurig af.
Bij een verbandvraag een vage aanduiding („een verband”) geven. Het correctievoorschrift verlangt de precieze verbandnaam.

Actieve herhaling

Formuleer bij een examentekst zelf drie vragen: één verwijsvraag (met citaatantwoord), één verbandvraag (met verbandnaam) en één gecombineerde vraag waarin je een signaalwoord én een verwijswoord uit dezelfde zin moet duiden. Beantwoord ze volgens de eisen van een correctievoorschrift.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Nederlands VWO — domein A Leesvaardigheid (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Nederlands VWO — domein A Leesvaardigheid

Signaal- en verwijswoorden

Kernpunten

Reden of oorzaak-gevolg?

Kernpunten

Het juiste signaalwoord invullen

Kernpunten

Het antecedent bepalen met de congruentietoets

Kernpunten

Een gecombineerde verband- en verwijsvraag

Bronnen

Signaal- en verwijswoorden

Kernpunten

Reden of oorzaak-gevolg?

Kernpunten

Het juiste signaalwoord invullen

Kernpunten

Het antecedent bepalen met de congruentietoets

Kernpunten

Een gecombineerde verband- en verwijsvraag

Bronnen