Samenvattingen · MaatschappijleerNL · VWO

Socialisatie, identiteit en groepsvorming

Dit onderwerp behandelt hoe mensen tot leden van een samenleving worden gevormd. Je leert het socialisatieproces en de internalisatie van waarden en normen, je benoemt de socialiserende instituties (gezin, school, peers, media, werk), je past de begrippen rol, status en sociale controle toe, en je analyseert hoe identiteit en groepsvorming samenhangen met in-group/out-group-denken, stereotypen en vooroordelen.

4 Onderdelen~15 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·151515 / 16

Examenprofiel

Het socialisatieproces en de internalisatie van waarden en normen uitleggen.De socialiserende instituties (gezin, school, peers, media, werk) benoemen en hun rol uitleggen.De begrippen rol, status en sociale controle (formeel/informeel) toepassen.Identiteit, groepsvorming, in-group/out-group-denken en stereotypering analyseren.

Operatoren:leg uitbeschrijfonderscheidanalyseerpas toeverklaar

basisniveau

Voor iedereen: via socialisatie maak je je de waarden en normen van je omgeving eigen; instituties als gezin, school en media vormen je.

verhoogd niveau

Verdieping: doorzie hoe groepsvorming via in-group/out-group-denken tot stereotypen, vooroordelen en soms discriminatie leidt.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Socialisatie, identiteit en groepsvorming

Socialisatie en internalisatie#

Basisexamenblad-maatschappijleer-E-socialisatie

In het vorige onderwerp zag je dat cultuur wordt aangeleerd. Het proces waardoor dat gebeurt, heet socialisatie: het levenslange proces waarin een mens de waarden, normen, kennis en vaardigheden van zijn cultuur aanleert en zich zo tot een volwaardig lid van de samenleving ontwikkelt. Afb. 1 laat de kern van dat proces zien. Vanaf de geboorte krijg je van de mensen en instituties om je heen voortdurend voorbeelden, aanwijzingen en reacties, en daaruit leer je hoe het hoort. Zonder socialisatie zou een samenleving niet kunnen bestaan: elke nieuwe generatie moet de cultuur opnieuw aanleren, anders valt de gedeelde manier van samenleven weg.

Het socialisatieproces

Afb. 1Afb. 1 — De omgeving biedt waarden en normen aan; door socialisatie leer je die aan en door internalisatie maak je ze je eigen, zodat je een volwaardig lid van de samenleving wordt.

Het hart van de socialisatie is de internalisatie: het je zó eigen maken van waarden en normen dat ze vanzelfsprekend worden en als het ware van binnenuit je gedrag sturen. Wat eerst een opgelegde regel was — „je moet je handen wassen”, „je liegt niet” — wordt door internalisatie een innerlijke overtuiging die je uit jezelf naleeft, ook als niemand kijkt. Zo wordt de cultuur een soort „tweede natuur”: je houdt je aan de normen niet omdat je gestraft wordt, maar omdat je ze zelf bent gaan onderschrijven. Juist doordat internalisatie zo grondig werkt, voelen de eigen waarden en normen zo natuurlijk aan dat mensen vaak vergeten dat ze cultureel zijn aangeleerd.

De socialisatie verloopt in fasen die verschillende instituties betreffen; men onderscheidt primaire en secundaire socialisatie (uitgewerkt in de volgende paragraaf). De primaire socialisatie vindt plaats in de vroege jeugd, vooral binnen het gezin, en legt de basis: taal, elementaire omgangsvormen en de eerste waarden en normen. De secundaire socialisatie volgt daarna en verloopt via school, vrienden, media, verenigingen en later werk; daar leer je je te gedragen in bredere en meer wisselende verbanden. Socialisatie stopt niet bij volwassenheid: ook later blijf je je aanpassen aan nieuwe rollen en omgevingen, bijvoorbeeld op een nieuwe werkplek — dat wordt soms resocialisatie genoemd.

Socialisatie werkt niet vanzelf; zij wordt ondersteund door sociale controle — de manier waarop mensen elkaar via reacties en sancties bij de normen houden (het begrip komt in de derde paragraaf uitgebreid terug). Een compliment, een afkeurende blik of een straf laat je merken of je binnen de norm blijft, en zo scherpt de omgeving voortdurend het aangeleerde gedrag bij. Bij het schoolexamen moet je socialisatie en internalisatie kunnen omschrijven, kunnen uitleggen waarom een samenleving socialisatie nodig heeft, en het onderscheid tussen primaire en secundaire socialisatie kunnen maken. Het begrip verbindt het domein van de pluriforme samenleving met de vorming van de identiteit, het thema van de laatste paragraaf.

Uitgewerkt voorbeeld

Internalisatie herkennen

Een klein kind wast zijn handen alleen als de ouder het zegt; jaren later doet dezelfde persoon het uit zichzelf, ook als niemand kijkt, omdat hij het „gewoon hoort te doen”. Leg dit uit met socialisatie en internalisatie.

Het begin
Aanvankelijk is handen wassen een van buitenaf opgelegde norm, die het kind alleen naleeft onder toezicht — het begin van de socialisatie.
Internalisatie
Later is de norm geïnternaliseerd: de persoon heeft haar zich zó eigen gemaakt dat hij haar uit eigen overtuiging naleeft, zonder toezicht.
De betekenis
De norm is „tweede natuur” geworden; dat is precies wat internalisatie inhoudt.

Resultaat: Het gedrag verschuift van gehoorzaamheid onder toezicht (socialisatie) naar naleving uit eigen overtuiging (internalisatie).

Veelgemaakte fouten

Socialisatie zien als iets wat na de jeugd stopt; het is een levenslang proces (ook resocialisatie op het werk).
Socialisatie en internalisatie gelijkstellen; internalisatie is de fase waarin je normen zó eigen maakt dat je ze uit jezelf naleeft.

Actieve herhaling

Beschrijf voor een norm uit je eigen leven hoe die van buitenaf opgelegd begon en door internalisatie vanzelfsprekend werd. Benoem de institutie die daarbij de hoofdrol speelde.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — socialisatie en internalisatie (domein E) (CvTE / Examenblad)

Socialiserende instituties#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E-socialisatie

De socialisatie wordt verzorgd door socialiserende instituties: de personen, groepen en instellingen die iemand de waarden, normen en vaardigheden van de samenleving bijbrengen. Afb. 2 plaatst het individu in het midden, omringd door de belangrijkste socialiserende instanties. De vijf die je moet kennen, zijn het gezin, de school, de vriendengroep (peers), de media en het werk. Elk brengt op een eigen manier en op een eigen moment in het leven zijn invloed uit, en samen vormen zij de mens tot lid van de samenleving.

Socialiserende instituties rond het individu

Afb. 2Afb. 2 — Vijf socialiserende instituties werken op het individu in: het gezin, de school, de vriendengroep (peers), de media en het werk.

Het gezin is de eerste en meestal invloedrijkste institutie: hier vindt de primaire socialisatie plaats en leer je taal, basiswaarden en elementaire omgangsvormen. De school neemt de secundaire socialisatie voor een groot deel op zich: naast kennis leer je er samenwerken, gezag aanvaarden en omgaan met regels en met leeftijdgenoten. De vriendengroep of peers wordt vooral in de puberteit belangrijk: onder leeftijdgenoten ontwikkel je een eigen smaak en identiteit, vaak juist in onderscheid van de ouders. De media (televisie, en vooral internet en sociale media) brengen voortdurend beelden, opvattingen en rolmodellen in beeld en socialiseren zo op grote schaal. En het werk ten slotte socialiseert volwassenen in de normen, omgangsvormen en verwachtingen van een beroep of organisatie.

De instituties werken niet altijd in dezelfde richting; ze kunnen elkaar versterken maar ook tegenspreken. Wat een jongere thuis leert, kan botsen met wat vrienden of de media voorhouden, en juist die botsingen dwingen tot het maken van eigen keuzes. Afb. 3 vat het onderscheid tussen primaire en secundaire socialisatie samen: de primaire socialisatie is de vroege, fundamentele vorming binnen het gezin, de secundaire de latere vorming in bredere verbanden. Belangrijk is dat de invloed van de instituties in de loop van het leven verschuift: het gezin domineert in de vroege jeugd, peers en media in de puberteit, en het werk in de volwassenheid.

Primaire en secundaire socialisatie

Afb. 3Afb. 3 — De primaire socialisatie legt in het gezin de basis; de secundaire socialisatie vormt je daarna in school, peers, media en werk.

De rol van de media als socialiserende institutie is de laatste decennia sterk gegroeid: via sociale media zijn jongeren voortdurend blootgesteld aan beelden, meningen en groepsdruk, wat hun waarden, zelfbeeld en gedrag beïnvloedt (het thema beeldvorming keert terug bij de massamedia). Bij het schoolexamen moet je de socialiserende instituties kunnen benoemen, de rol van elk kunnen uitleggen en kunnen aangeven hoe hun invloed door het leven heen verschuift. Ook moet je kunnen laten zien dat instituties elkaar kunnen versterken of tegenspreken, en dat een mens daardoor nooit het passieve product van één institutie is, maar zelf keuzes maakt tussen de invloeden die op hem inwerken.

Uitgewerkt voorbeeld

Welke institutie socialiseert hier?

Benoem de socialiserende institutie: (a) een peuter leert praten en tafelmanieren; (b) een tiener neemt kledingstijl en muzieksmaak over van klasgenoten; (c) een nieuwe werknemer leert de omgangsregels van het bedrijf.

Situatie a
Praten en tafelmanieren in de vroege jeugd: primaire socialisatie door het gezin.
Situatie b
Stijl en smaak overnemen in de puberteit: socialisatie door de vriendengroep (peers).
Situatie c
De regels van een organisatie leren als volwassene: socialisatie door het werk.

Resultaat: (a) gezin, (b) peers, (c) werk — elke institutie domineert in een andere levensfase.

Veelgemaakte fouten

Alleen het gezin als socialiserende institutie noemen; school, peers, media en werk zijn even goed socialiserende instanties.
De mens zien als passief product van één institutie; instituties kunnen botsen, en het individu maakt zelf keuzes.

Actieve herhaling

Kies één waarde en laat zien hoe twee verschillende instituties (bijvoorbeeld gezin en media) je die waarde — misschien tegenstrijdig — hebben bijgebracht.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — socialiserende instituties (CvTE / Examenblad)

Rol, status en sociale controle#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E-socialisatie

In elke groep en samenleving nemen mensen posities in en gedragen zij zich naar wat bij die posities hoort. Twee begrippen vatten dit samen, weergegeven in Afb. 4. Een status is de positie die iemand in een groep of samenleving inneemt — bijvoorbeeld leerling, ouder, arts of teamcaptain. Een rol is het geheel van verwachtingen dat bij een bepaalde status hoort: het gedrag dat de omgeving van iemand met die positie verwacht. Bij de status „leerling” hoort de rol dat je op tijd komt, huiswerk maakt en de leraar respecteert. Status is dus de plek die je inneemt, rol is het gedrag dat daarbij hoort.

Status, rol en rolconflict

Afb. 4Afb. 4 — Status is de positie die je inneemt, rol het verwachte gedrag dat daarbij hoort; botsen de verwachtingen van twee rollen, dan is er een rolconflict.

Ieder mens heeft tegelijk verschillende statussen, en dus verschillende rollen: dezelfde persoon is bijvoorbeeld tegelijk kind, leerling, vriend, werknemer en teamlid. Meestal gaan die rollen samen, maar soms botsen de verwachtingen — dan spreken we van een rolconflict. Wie op dezelfde avond een belangrijke wedstrijd heeft (rol als teamlid) én voor een ziek familielid moet zorgen (rol als kind), ervaart zo'n conflict tussen rollen. Rollen zijn bovendien deels aangeleerd via socialisatie: je leert wat er van een leerling, werknemer of ouder wordt verwacht. Sommige statussen krijg je toegewezen zonder eigen keuze (zoals je geboortestatus), andere verwerf je door eigen inspanning (zoals een beroep).

Of mensen hun rollen en de geldende normen naleven, wordt bewaakt door sociale controle: de manier waarop de omgeving mensen aanmoedigt of dwingt zich aan de normen te houden. Sociale controle werkt via sancties, en die zijn er in twee dimensies, samengevat in Afb. 5. Een sanctie kan positief zijn (een beloning die gewenst gedrag aanmoedigt, zoals een compliment) of negatief (een straf die ongewenst gedrag ontmoedigt, zoals een boete). En zij kan formeel zijn — uitgeoefend door instanties die daartoe bevoegd zijn, volgens vastgelegde regels, zoals politie, rechter of school — of informeel — uitgeoefend door mensen om je heen, zoals ouders, vrienden of buren, via alledaagse reacties. Zo ontstaan vier combinaties: van een compliment (informeel-positief) tot een gevangenisstraf (formeel-negatief).

Vormen van sociale controle

Afb. 5Afb. 5 — Sociale controle werkt via sancties op twee dimensies: informeel of formeel, en positief (belonend) of negatief (bestraffend).

Sociale controle is onmisbaar om een samenleving te laten functioneren: zij houdt het aangeleerde, geïnternaliseerde gedrag op peil en corrigeert afwijkingen. Vooral de informele sociale controle is krachtig, juist omdat zij voortdurend en dichtbij werkt: de blik van een ouder of de afkeuring van vrienden stuurt gedrag vaak sterker dan een verre, formele regel. Bij het schoolexamen moet je de begrippen status, rol en (rol)conflict kunnen toepassen op een situatie, en sociale controle kunnen indelen naar formeel/informeel en positief/negatief, met een passend voorbeeld. Deze begrippen keren terug bij de rechtshandhaving (formele sociale controle door politie en justitie) en bij de pluriforme samenleving (informele controle binnen groepen).

Uitgewerkt voorbeeld

Sociale controle indelen

Deel in naar formeel/informeel en positief/negatief: (a) je krijgt een boete voor te hard rijden; (b) je vrienden geven je een compliment; (c) de buren kijken je afkeurend aan; (d) je ontvangt een diploma.

Situatie a
Een boete door een bevoegde instantie die ongewenst gedrag bestraft: formeel en negatief.
Situatie b
Een compliment van mensen om je heen dat gewenst gedrag beloont: informeel en positief.
Situatie c
Een afkeurende blik van buren: informeel en negatief.
Situatie d
Een diploma van een bevoegde instelling als beloning: formeel en positief.

Resultaat: (a) formeel-negatief, (b) informeel-positief, (c) informeel-negatief, (d) formeel-positief — de twee dimensies bepalen samen het type sanctie.

Veelgemaakte fouten

Rol en status verwisselen; status is de positie die je inneemt, rol is het gedrag dat daarbij hoort.
Sociale controle beperken tot straf; ook beloningen (positieve sancties) en informele reacties horen erbij.

Actieve herhaling

Noem drie statussen die jij tegelijk hebt en beschrijf bij elk de bijbehorende rol. Geef een voorbeeld van een mogelijk rolconflict.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — rol, status en sociale controle (CvTE / Examenblad)

Identiteit, groepsvorming en stereotypering#

Verdiepingexamenblad-maatschappijleer-E-socialisatie

Uit de socialisatie en de rollen die je vervult, groeit je identiteit: het beeld dat je van jezelf hebt, het antwoord op de vraag „wie ben ik?”. Een deel van die identiteit is persoonlijk (je eigen karakter, voorkeuren en levensverhaal), maar een belangrijk deel is sociaal: je ontleent wie je bent mede aan de groepen waartoe je behoort — je gezin, je vrienden, je opleiding, je herkomst, je club of je geloof. Dit heet de sociale identiteit: het deel van je zelfbeeld dat voortkomt uit je lidmaatschap van groepen. Juist omdat mensen een deel van hun identiteit aan groepen ontlenen, is groepsvorming zo belangrijk voor het begrijpen van menselijk gedrag.

Zodra mensen zich met een groep identificeren, ontstaat er een onderscheid tussen „wij” en „zij”. De groep waartoe je jezelf rekent, is je in-group (wij-groep); groepen waartoe je jezelf niet rekent, zijn out-groups (zij-groepen). Afb. 6 laat zien waartoe dit onderscheid kan leiden. Mensen hebben de neiging hun eigen in-group positiever te zien dan out-groups, en de leden van een out-group als onderling meer op elkaar lijkend te beschouwen dan ze in werkelijkheid zijn. Dit in-group/out-group-denken is diep menselijk en op zich niet kwaadaardig, maar het legt wel de basis voor stereotypen en vooroordelen.

Van groepsvorming naar discriminatie

Afb. 6Afb. 6 — Groepsvorming leidt tot wij-zij-denken; daaruit kunnen een stereotype (beeld), een vooroordeel (oordeel) en ten slotte discriminatie (gedrag) voortkomen — elke stap is een aparte vertaalslag.

Uit het in-group/out-group-denken komen stereotypen voort: sterk vereenvoudigde, veralgemeniseerde beelden van een hele groep, waarbij alle leden over één kam worden geschoren („die groep is nu eenmaal zo”). Een stereotype is een denkbeeld; wanneer daar een (meestal negatief) waardeoordeel bij komt, spreken we van een vooroordeel: een oordeel dat vóór en zonder eigen ervaring al vaststaat. En als mensen naar zo'n vooroordeel gaan hándelen door leden van een groep ongelijk of nadelig te behandelen, ontstaat discriminatie — het ongelijk behandelen van mensen op grond van kenmerken die niet ter zake doen. Afb. 6 zet deze keten (groepsvorming → in-group/out-group → stereotype → vooroordeel → discriminatie) op een rij. Belangrijk is dat elke stap een aparte vertaalslag is: niet elk stereotype wordt een vooroordeel, en niet elk vooroordeel leidt tot discriminatie, maar de keten maakt zichtbaar hoe het één in het ander kan overgaan.

De keten is te doorbreken. Contact tussen groepen, kennis over elkaar en een kritische omgang met beeldvorming (bijvoorbeeld in de media) kunnen stereotypen en vooroordelen verminderen. Omdat discriminatie botst met de kernwaarde van gelijke behandeling, is zij bovendien wettelijk verboden: het discriminatieverbod van artikel 1 van de Grondwet (domein rechtsstaat) is de juridische ondergrens. Bij het schoolexamen moet je identiteit en sociale identiteit kunnen uitleggen, het in-group/out-group-mechanisme kunnen beschrijven, en het onderscheid tussen stereotype, vooroordeel en discriminatie scherp kunnen maken en op een casus kunnen toepassen. Zo verbindt dit onderwerp de sociaal-culturele vorming van het individu met de grote thema's van de pluriforme samenleving en de rechtsstaat.

Uitgewerkt voorbeeld

Stereotype, vooroordeel of discriminatie?

Benoem het begrip: (a) „Mensen uit die stad houden allemaal van voetbal.” (b) „Ik zou nooit iemand uit die stad aannemen, want zij deugen niet.” (c) een sollicitant met die herkomst wordt op grond daarvan afgewezen.

Uitspraak a
Een vereenvoudigd, veralgemeniseerd beeld van een hele groep, zonder waardeoordeel: een stereotype.
Uitspraak b
Een vaststaand negatief oordeel vooraf, zonder eigen ervaring: een vooroordeel.
Situatie c
Naar het vooroordeel handelen door ongelijke behandeling: discriminatie.

Resultaat: (a) stereotype, (b) vooroordeel, (c) discriminatie — het denkbeeld wordt een oordeel en het oordeel wordt gedrag.

Veelgemaakte fouten

Stereotype, vooroordeel en discriminatie door elkaar gebruiken; een stereotype is een beeld, een vooroordeel een oordeel, discriminatie ongelijk gedrag.
Denken dat in-group/out-group-denken automatisch tot discriminatie leidt; elke stap in de keten is een aparte vertaalslag die kan uitblijven.

Actieve herhaling

Zoek een voorbeeld van een stereotype over een groep en beschrijf hoe het via een vooroordeel tot discriminatie zou kunnen leiden — en wat die keten zou kunnen doorbreken.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — identiteit, groepsvorming en stereotypering (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — socialisatie en internalisatie (domein E)

Socialisatie, identiteit en groepsvorming

Kernpunten

Internalisatie herkennen

Kernpunten

Welke institutie socialiseert hier?

Kernpunten

Sociale controle indelen

Kernpunten

Stereotype, vooroordeel of discriminatie?

Bronnen

Socialisatie, identiteit en groepsvorming

Kernpunten

Internalisatie herkennen

Kernpunten

Welke institutie socialiseert hier?

Kernpunten

Sociale controle indelen

Kernpunten

Stereotype, vooroordeel of discriminatie?

Bronnen