Samenvattingen · MaatschappijleerNL · VWO

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Dit onderwerp legt de sociaal-culturele grondbegrippen van het vak. Je leert wat cultuur is en hoe waarden en normen daarin samenhangen, je onderscheidt de dominante cultuur, subculturen en tegenculturen, je beschrijft de pluriforme (multiculturele) samenleving en culturele diversiteit, en je begrijpt de houdingen etnocentrisme en cultuurrelativisme en de relatie tussen cultuur en gedrag (nature/nurture).

4 Onderdelen~17 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·141414 / 16

Examenprofiel

Cultuur, waarden en normen definiëren en aan elkaar koppelen.Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur onderscheiden en toepassen.De pluriforme (multiculturele) samenleving en culturele diversiteit beschrijven en analyseren.Etnocentrisme en cultuurrelativisme herkennen en de relatie cultuur–gedrag (nature/nurture) uitleggen.

Operatoren:leg uitbeschrijfonderscheidanalyseertypeervergelijk

basisniveau

Voor iedereen: cultuur is het gedeelde geheel van waarden, normen en gebruiken dat je via socialisatie aanleert en dat je gedrag stuurt.

verhoogd niveau

Verdieping: analyseer culturele verschijnselen vanuit de sociaal-culturele benadering en weeg etnocentrisme af tegen cultuurrelativisme.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Wat is cultuur: waarden en normen#

Basisexamenblad-maatschappijleer-E-cultuur

Cultuur is een van de kernbegrippen van de sociaal-culturele benadering. In het dagelijks spraakgebruik denken we bij cultuur vooral aan kunst, muziek of theater, maar in maatschappijleer heeft het begrip een veel bredere betekenis: cultuur is het geheel van waarden, normen, kennis, gebruiken, symbolen en voortbrengselen dat de leden van een groep of samenleving met elkaar delen en van generatie op generatie doorgeven. Afb. 1 laat de kern van dat begrip zien: uit de gedeelde waarden van een cultuur vloeien normen voort, en die normen sturen het concrete gedrag van mensen. Cultuur is dus geen verzameling losse gewoonten, maar een samenhangend systeem dat bepaalt wat mensen belangrijk vinden, hoe zij zich horen te gedragen en hoe zij de wereld begrijpen.

Van cultuur naar gedrag

Afb. 1Afb. 1 — Cultuur is het gedeelde systeem van waarden; die worden concreet in normen, en normen sturen het gedrag van de leden van een groep.

Het beslissende kenmerk van cultuur is dat zij wordt aangeléérd en niet aangeboren. Je wordt niet met een cultuur geboren; je maakt haar je eigen doordat je opgroeit in een bepaalde groep — een proces dat socialisatie heet en dat in het volgende onderwerp centraal staat. Hiermee raakt cultuur aan de klassieke vraag naar nature en nurture: wordt ons gedrag vooral bepaald door onze aangeboren, biologische aanleg (nature) of door onze omgeving en opvoeding (nurture)? Dat mensen die biologisch nauwelijks van elkaar verschillen, in verschillende samenlevingen totaal ander gedrag vertonen, laat zien hoe groot de rol van cultuur — en dus van nurture — is. Tegelijk ontkennen sociale wetenschappers de aangeboren kant niet: gedrag ontstaat meestal uit een samenspel van aanleg én omgeving. Voor maatschappijleer is vooral van belang dat veel van wat vanzelfsprekend lijkt, in werkelijkheid cultureel bepaald en dus aan te leren en veranderlijk is.

De bouwstenen van een cultuur zijn samengevat in Afb. 2. De belangrijkste zijn de waarden en normen (herhaling uit het eerste onderwerp): een waarde is een opvatting over wat nastrevenswaardig of belangrijk is (vrijheid, respect, eerlijkheid), terwijl een norm een concrete gedragsregel is die uit een waarde voortvloeit en aangeeft wat je in een situatie wel of niet hoort te doen. Daarnaast omvat cultuur de taal waarmee een groep communiceert, de symbolen die voor de leden een gedeelde betekenis dragen (een vlag, een logo, een gebaar), de gebruiken en rituelen die het samenleven vormgeven (begroetingen, feesten, ceremonies) en de kennis, technieken en kunstuitingen die worden doorgegeven. Al deze onderdelen samen maken dat de leden van een cultuur elkaar begrijpen en min of meer op dezelfde manier in het leven staan.

Bouwstenen van cultuur

Afb. 2Afb. 2 — Cultuur bestaat uit meer dan waarden en normen alleen: ook taal, symbolen, gebruiken en kennis horen erbij.

Cultuur is niet vast of onveranderlijk. Zij verschilt van samenleving tot samenleving en verandert bovendien in de tijd, onder invloed van technologie, economie, onderwijs en contact met andere culturen. Wanneer culturen met elkaar in contact komen, nemen zij elementen van elkaar over en veranderen zij geleidelijk — een proces dat acculturatie heet en dat vooral in een samenleving met veel migratie een rol speelt (het komt terug in het onderwerp over migratie en integratie). Omdat elke samenleving eigen accenten legt en zelf ook uiteenvalt in groepen met een eigen cultuur, is „de” Nederlandse cultuur nooit één blok: er is een gedeelde hoofdcultuur, maar daarbinnen bestaan tal van subculturen. Dat onderscheid werk je in de volgende paragraaf uit. Bij het schoolexamen moet je cultuur kunnen omschrijven, de onderdelen kunnen herkennen en kunnen uitleggen dat cultuur aangeleerd is en dus verschilt en verandert.

Uitgewerkt voorbeeld

Aangeboren of aangeleerd?

Een leerling zegt: „Dat Nederlanders zo direct zijn, zit gewoon in hun genen.” Beoordeel deze uitspraak met de begrippen cultuur, nature en nurture.

Wat wordt beweerd?
De leerling schrijft een gedragspatroon (directheid) toe aan aangeboren aanleg: een nature-verklaring.
Cultuur als tegenargument
Directheid is een cultureel aangeleerde omgangsvorm; in andere culturen geldt juist indirecte communicatie als beleefd — dat wijst op nurture.
Nuance
Gedrag komt meestal uit een samenspel van aanleg en omgeving, maar zulke groepsverschillen in omgangsstijl zijn vooral cultureel (aangeleerd).

Resultaat: De uitspraak is te stellig: directheid is een aangeleerd cultureel patroon (nurture), geen aangeboren eigenschap (nature).

Veelgemaakte fouten

Cultuur beperken tot kunst en theater; in maatschappijleer omvat cultuur het hele gedeelde stelsel van waarden, normen, taal en gebruiken.
Cultureel bepaald gedrag voor aangeboren aanschouwen; veel gedrag dat vanzelfsprekend lijkt, is via socialisatie aangeleerd.

Actieve herhaling

Kies een gewoonte uit je eigen omgeving en laat zien dat zij cultureel is aangeleerd: noem de waarde erachter, de bijbehorende norm en een cultuur waarin het anders gaat.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — cultuur, waarden en normen (domein E) (CvTE / Examenblad)

Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E-cultuur

Een samenleving heeft zelden één uniforme cultuur; meestal bestaat er een dominante cultuur waarbinnen tal van kleinere culturen leven. De dominante cultuur is de cultuur van de groep die in een samenleving de meeste macht en invloed heeft en waarvan de waarden en normen als vanzelfsprekend en toonaangevend gelden. In Nederland gaat het bijvoorbeeld om waarden als vrijheid, gelijkwaardigheid, tolerantie en de scheiding van kerk en staat, en om de normen die daaruit voortvloeien. De dominante cultuur bepaalt grotendeels de „spelregels” van het openbare leven — de taal, de omgangsvormen, de inrichting van de instituties — en vormt zo het gemeenschappelijke kader waarbinnen de verschillende groepen zich bewegen. Afb. 3 zet de drie begrippen die je hier moet onderscheiden naast elkaar.

Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur

Afb. 3Afb. 3 — Een subcultuur wijkt af binnen de bestaande orde; een tegencultuur zet zich juist af tegen de kernwaarden van de dominante cultuur.

Binnen de dominante cultuur bestaan subculturen: groepen die de meeste waarden en normen van de dominante cultuur delen, maar daarnaast eigen, afwijkende opvattingen, gewoonten of stijlen hebben. Een subcultuur wijkt dus op onderdelen af, zonder zich tegen de samenleving als geheel te keren. Voorbeelden zijn een jeugdcultuur met eigen muziek, kleding en taalgebruik, een beroepsgroep met een eigen ethos (artsen, militairen) of een geloofsgemeenschap met eigen rituelen. Kenmerkend is dat de overlap met de dominante cultuur groot blijft: een lid van een subcultuur spreekt dezelfde taal, houdt zich aan dezelfde wetten en deelt de meeste basiswaarden, maar geeft daar een eigen kleur aan. Subculturen verrijken een samenleving en zijn een normaal verschijnsel in elke grotere gemeenschap.

Een tegencultuur (of contracultuur) gaat een stap verder: het is een groep die zich juist bewust afzet tegen de kernwaarden en normen van de dominante cultuur en die wil veranderen of afwijzen. Waar een subcultuur afwijkt binnen de bestaande orde, verzet een tegencultuur zich tegen die orde. Voorbeelden zijn protestbewegingen die het bestaande gezag verwerpen, radicale politieke of religieuze groepen die de democratische rechtsstaat afwijzen, of jongerenbewegingen die zich principieel tegen de heersende waarden keren. Het onderscheid tussen sub- en tegencultuur is niet altijd scherp en kan in de loop van de tijd verschuiven: wat begint als een tegencultuur (bijvoorbeeld een protestbeweging) kan later opgaan in de dominante cultuur, en waarden die ooit radicaal waren, kunnen mainstream worden. Bij het beoordelen let je daarom op de houding tegenover de kernwaarden: aanvaardt de groep die in grote lijnen (subcultuur) of verwerpt zij die (tegencultuur)?

Het onderscheid tussen dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur is een klassiek examenonderwerp binnen het domein van de pluriforme samenleving. Bij een casus is de sleutelvraag telkens: verhoudt deze groep zich tot de dominante cultuur door haar grotendeels te delen met een eigen accent (subcultuur), of door haar kernwaarden actief af te wijzen (tegencultuur)? Let daarbij op dat „afwijkend” niet hetzelfde is als „tegen”: een groep met opvallende kleding of muziek is nog geen tegencultuur zolang zij de grondregels van de samenleving aanvaardt. Bij het schoolexamen moet je de drie begrippen kunnen definiëren, een gegeven groep correct kunnen typeren en je typering met de verhouding tot de dominante cultuur kunnen onderbouwen.

Uitgewerkt voorbeeld

Subcultuur of tegencultuur?

Typeer twee groepen: (a) een groep skaters met eigen kleding, muziek en jargon die verder gewoon naar school gaat en zich aan de wet houdt; (b) een beweging die de democratische rechtsstaat afwijst en met geweld door een ander stelsel wil vervangen.

Groep a
De skaters wijken af in stijl en smaak, maar delen de basiswaarden en houden zich aan de wet: zij vormen een subcultuur.
Groep b
De beweging verwerpt de kernwaarden (democratie, rechtsstaat) en wil die vervangen: dat is een tegencultuur.
Het verschil
Afwijken binnen de orde (subcultuur) is iets anders dan je tegen die orde keren (tegencultuur).

Resultaat: (a) is een subcultuur, (b) een tegencultuur; het verschil zit in de houding tegenover de kernwaarden van de dominante cultuur.

Veelgemaakte fouten

Elke afwijkende groep meteen een tegencultuur noemen; een subcultuur wijkt af maar aanvaardt de kernwaarden.
Denken dat de dominante cultuur simpelweg de cultuur van de meerderheid is; het gaat om de groep met de meeste macht en invloed, niet per se om aantallen.

Actieve herhaling

Kies twee groepen uit de samenleving en typeer elk als subcultuur of tegencultuur. Onderbouw je keuze met hun houding tegenover de kernwaarden van de dominante cultuur.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur (CvTE / Examenblad)

De pluriforme samenleving#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E-cultuur

Nederland is een pluriforme samenleving: een samenleving waarin groepen met verschillende culturen, godsdiensten, leefstijlen en herkomsten naast en met elkaar leven. „Pluriform” betekent veelvormig; men spreekt ook wel van een multiculturele samenleving. Die verscheidenheid is deels het gevolg van migratie, maar ook van verschillen in godsdienst, levensbeschouwing, sociale klasse en leefstijl die al veel langer bestaan. Afb. 4 brengt de kern van zo'n samenleving in beeld met een venndiagram: verschillende bevolkingsgroepen behouden elk hun eigen cultuur en tradities (de delen die niet overlappen), maar delen tegelijk een gemeenschappelijke kern (het overlappende midden). Die gedeelde kern — de taal van het openbare leven, de Grondwet en de rechtsstaat, en een aantal basiswaarden — maakt dat de groepen ondanks hun verschillen samen één samenleving kunnen vormen.

De pluriforme samenleving

Afb. 4Afb. 4 — In een pluriforme samenleving behoudt elke groep haar eigen cultuur (de niet-overlappende delen), maar delen alle groepen een gemeenschappelijke kern: de taal van het openbare leven, de rechtsstaat en gedeelde basiswaarden.

De culturele diversiteit van een pluriforme samenleving heeft twee kanten, die je allebei moet kunnen benoemen. Aan de ene kant wordt diversiteit vaak als een verrijking gezien: verschillende culturen brengen nieuwe ideeën, kennis, ondernemerschap, kunst en gerechten, en de ontmoeting van perspectieven kan een samenleving creatiever en dynamischer maken. Aan de andere kant kan diversiteit ook spanningen oproepen: wanneer de waarden en normen van groepen botsen, kunnen onbegrip, vooroordelen en conflicten ontstaan, en kan de vraag rijzen wat de groepen nog bindt. Deze spanning tussen verscheidenheid en samenhang — tussen diversiteit en sociale cohesie — is het centrale thema van het integratievraagstuk dat in het volgende onderwerp aan bod komt.

Wanneer culturen langdurig met elkaar in contact staan, zoals in een pluriforme samenleving, beïnvloeden zij elkaar en veranderen zij. Dit proces heet acculturatie: de cultuurverandering die optreedt doordat groepen elementen van elkaars cultuur overnemen. Acculturatie werkt twee kanten op — ook de dominante cultuur verandert onder invloed van nieuwkomers, bijvoorbeeld in taal, eten en muziek — maar de druk om zich aan te passen is meestal het grootst voor de kleinere of nieuw gekomen groepen, die zich tot de dominante cultuur moeten verhouden. Hoever die aanpassing gaat, verschilt: een groep kan de eigen cultuur grotendeels behouden en tegelijk volop meedoen aan de samenleving, of juist sterk opgaan in de dominante cultuur. Die verschillende uitkomsten — integratie, assimilatie en segregatie — werk je in het volgende onderwerp systematisch uit.

De pluriforme samenleving is bij uitstek het terrein van de sociaal-culturele benadering: je kijkt naar de waarden, normen en beeldvorming van groepen en naar de manier waarop zij zich tot elkaar verhouden. Tegelijk spelen ook de andere benaderingen mee — de politiek-juridische (welke rechten en vrijheden gelden voor iedereen?), de sociaaleconomische (hoe zijn kansen en posities verdeeld?) en de veranderings- en vergelijkende benadering (hoe is de diversiteit ontstaan en hoe doen andere landen het?). Bij het schoolexamen moet je de pluriforme samenleving kunnen omschrijven, culturele diversiteit kunnen analyseren en de begrippen (multiculturele samenleving, acculturatie, gedeelde kern) correct kunnen toepassen op een casus.

Uitgewerkt voorbeeld

Wat bindt een pluriforme samenleving?

In een stad wonen mensen met heel verschillende achtergronden, godsdiensten en gewoonten. Een politicus vreest dat de samenleving „uit elkaar valt”. Leg met het venndiagram uit waarom verschil en samenhang tegelijk kunnen bestaan.

Het verschil
Elke groep behoudt eigen tradities, taal thuis en gewoonten — de niet-overlappende delen van het diagram; de verscheidenheid is dus reëel.
De samenhang
Tegelijk delen alle groepen een gemeenschappelijke kern: dezelfde wetten, dezelfde publieke taal en een aantal basiswaarden — het overlappende midden.
De conclusie
Zolang die gedeelde kern sterk genoeg is, kan een samenleving divers én samenhangend zijn; het integratievraagstuk gaat juist over hoe groot en sterk die kern moet zijn.

Resultaat: Verschil (eigen cultuur) en samenhang (gedeelde kern) sluiten elkaar niet uit; een pluriforme samenleving berust op een gedeelde kern waarbinnen ruimte is voor verscheidenheid.

Veelgemaakte fouten

Denken dat een pluriforme samenleving alleen door migratie ontstaat; ook godsdienst, klasse en leefstijl zorgen voor culturele verscheidenheid.
Diversiteit uitsluitend als probleem of uitsluitend als verrijking presenteren; je moet beide kanten (kansen én spanningen) kunnen benoemen.

Actieve herhaling

Beschrijf voor je eigen omgeving twee vormen van culturele diversiteit en noem één gedeelde waarde of regel die de verschillende groepen bindt. Leg uit waarom die gedeelde kern belangrijk is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — pluriforme (multiculturele) samenleving (CvTE / Examenblad)

Etnocentrisme en cultuurrelativisme#

Verdiepingexamenblad-maatschappijleer-E-cultuur

Hoe mensen naar andere culturen kijken, kun je met twee tegengestelde houdingen beschrijven, samengevat in Afb. 5. De eerste is etnocentrisme: de neiging om de eigen cultuur als vanzelfsprekend uitgangspunt en als maatstaf te nemen, en andere culturen daaraan af te meten — meestal in het nadeel van die andere culturen. Wie etnocentrisch denkt, beschouwt de eigen waarden, normen en gewoonten als „normaal” en „beter”, en vreemde gewoonten al gauw als „raar”, „achterlijk” of „fout”. Een zekere mate van etnocentrisme is menselijk en komt in elke groep voor: je bent nu eenmaal met je eigen cultuur opgegroeid. Maar in zijn sterke vorm leidt etnocentrisme tot vooroordelen, discriminatie en een gebrek aan begrip voor anderen, en staat het een eerlijke analyse van andere culturen in de weg.

Twee houdingen tegenover andere culturen

Afb. 5Afb. 5 — Etnocentrisme neemt de eigen cultuur als maatstaf; cultuurrelativisme begrijpt een cultuur vanuit haar eigen context. Beide hebben een valkuil.

De tegenovergestelde houding is het cultuurrelativisme: het uitgangspunt dat je een cultuur alleen kunt begrijpen en beoordelen vanuit haar eigen samenhang en context, en niet vanuit de maatstaf van je eigen cultuur. Een cultuurrelativist probeert gewoonten van binnenuit te begrijpen — waarom doen mensen dit, welke betekenis heeft het voor hen? — in plaats van er meteen een oordeel over te vellen. Als methode voor de sociale wetenschappen is dit waardevol: het helpt vooroordelen opzij te zetten en een cultuur werkelijk te doorgronden. Voor maatschappijleer is cultuurrelativisme vooral een passende houding bij het vak: een verschijnsel eerst begrijpen voordat je het beoordeelt.

Beide houdingen kennen een valkuil, en juist de spanning ertussen is examenstof. Etnocentrisme maakt blind voor de waarde van andere culturen; een consequent doorgevoerd cultuurrelativisme maakt daarentegen elk oordeel onmogelijk. Want als je zegt dat je geen enkele cultuur vanuit je eigen waarden mag beoordelen, kun je ook praktijken die mensenrechten schenden — bijvoorbeeld onderdrukking, geweld of uitsluiting — niet meer afkeuren. Daarom trekken de meeste denkers een grens: je kunt een cultuur van binnenuit proberen te begrijpen (relativisme als methode) en tegelijk vasthouden aan universele grondrechten als gemeenschappelijke maatstaf (de grens van het relativisme). In de pluriforme samenleving en de rechtsstaat vormen die universele mensenrechten precies die gedeelde ondergrens.

Etnocentrisme en cultuurrelativisme verbinden dit onderwerp met de rest van het vak. In het domein van de rechtsstaat gaat het om de grondrechten die als universele ondergrens gelden; bij de massamedia om de beeldvorming en stereotypering die etnocentrisme kunnen versterken; en bij migratie en integratie om de vraag hoe groepen elkaars cultuur bejegenen. Bij het schoolexamen moet je beide houdingen kunnen definiëren, ze in een tekst of casus kunnen herkennen, en de spanning tussen begrip (relativisme) en oordeel (universele waarden) kunnen uitleggen. De sociaal-culturele benadering vraagt van jou juist die evenwichtige houding: een cultuur eerst begrijpen vanuit haar eigen context, en pas daarna — en met open vizier — beoordelen.

Uitgewerkt voorbeeld

Etnocentrisch of cultuurrelativistisch?

Twee reacties op een onbekend gebruik in een ander land: (a) „Wat een achterlijke gewoonte, bij ons doen we dat gelukkig normaal.” (b) „Ik snap het niet meteen, maar laat ik eerst uitzoeken welke betekenis het voor hen heeft.” Benoem de houding en de valkuil van elk.

Reactie a
Reactie a meet de andere cultuur af aan de eigen als maatstaf en veroordeelt haar: etnocentrisme; de valkuil is vooroordeel en onbegrip.
Reactie b
Reactie b probeert het gebruik vanuit de eigen context te begrijpen: cultuurrelativisme; de valkuil is dat je, doorgeslagen, ook onrecht niet meer durft af te keuren.
De grens
De evenwichtige houding is: eerst begrijpen (relativisme), en beoordelen aan de hand van universele grondrechten als gedeelde ondergrens.

Resultaat: (a) is etnocentrisme, (b) cultuurrelativisme; een goede analyse combineert begrip vooraf met universele mensenrechten als grens.

Veelgemaakte fouten

Etnocentrisme gelijkstellen aan racisme; het is breder — de neiging de eigen cultuur als vanzelfsprekende maatstaf te nemen.
Cultuurrelativisme opvatten als „alles mag”; als methode helpt het begrijpen, maar universele grondrechten blijven een gedeelde grens.

Actieve herhaling

Zoek in een nieuwsbericht een etnocentrische en een cultuurrelativistische reactie op een cultureel verschil. Leg per reactie de houding en de valkuil uit, en formuleer een evenwichtig standpunt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — etnocentrisme en cultuurrelativisme (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — cultuur, waarden en normen (domein E)

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Kernpunten

Aangeboren of aangeleerd?

Kernpunten

Subcultuur of tegencultuur?

Kernpunten

Wat bindt een pluriforme samenleving?

Kernpunten

Etnocentrisch of cultuurrelativistisch?

Bronnen

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Kernpunten

Aangeboren of aangeleerd?

Kernpunten

Subcultuur of tegencultuur?

Kernpunten

Wat bindt een pluriforme samenleving?

Kernpunten

Etnocentrisch of cultuurrelativistisch?

Bronnen