Samenvattingen · MaatschappijleerNL · VWO

Migratie, integratie en de praktijk van de pluriforme samenleving

Dit onderwerp behandelt de praktijk van de pluriforme samenleving. Je leert wat migratie is en welke push- en pullfactoren en soorten migratie er zijn, je onderscheidt integratie, assimilatie en segregatie, je beschrijft de spanning tussen diversiteit en sociale cohesie, en je leert het integratiedebat vanuit verschillende benaderingswijzen en politieke visies te belichten.

4 Onderdelen~15 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·161616 / 16

Examenprofiel

Migratie, push- en pullfactoren en de soorten migratie onderscheiden.Integratie, assimilatie en segregatie definiëren en met voorbeelden onderscheiden.De spanning tussen diversiteit en sociale cohesie beschrijven.Het integratiedebat vanuit verschillende benaderingswijzen en politieke visies belichten.

Operatoren:leg uitbeschrijfonderscheidanalyseervergelijkberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: migratie heeft push- en pullfactoren, en nieuwkomers en samenleving kunnen op verschillende manieren met elkaar omgaan (integratie, assimilatie, segregatie).

verhoogd niveau

Verdieping: belicht het integratiedebat vanuit meerdere benaderingswijzen en politieke visies en weeg diversiteit af tegen sociale cohesie.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Migratie, integratie en de praktijk van de pluriforme samenleving

Migratie: oorzaken en soorten#

Basisexamenblad-maatschappijleer-E2-migratie

Migratie is het zich voor langere tijd vestigen in een ander gebied of land. Wie een land verlaat, is een emigrant; wie zich in een land vestigt, een immigrant. Migratie is van alle tijden en heeft van Nederland al eeuwenlang een land van komst en vertrek gemaakt. Om te verklaren waarom mensen migreren, gebruikt men het model van push- en pullfactoren, weergegeven in Afb. 1. Pushfactoren zijn omstandigheden in het herkomstland die mensen wegduwen — armoede, werkloosheid, oorlog, vervolging, natuurrampen. Pullfactoren zijn omstandigheden in het bestemmingsland die mensen aantrekken — werk, veiligheid, vrijheid, hereniging met familie, betere voorzieningen. De beslissing om te migreren ontstaat meestal uit een combinatie van beide.

Push- en pullfactoren van migratie

Afb. 1Afb. 1 — Pushfactoren in het herkomstland duwen mensen weg, pullfactoren in het bestemmingsland trekken hen aan; samen bepalen zij de beslissing tot migratie.

Migratie kent verschillende vormen, elk met een eigen reden. Bij arbeidsmigratie verhuizen mensen om werk; zo haalde Nederland in de jaren zestig „gastarbeiders” uit onder meer Italië, Spanje, Turkije en Marokko. Bij gezinsmigratie komt iemand naar een land om zich bij familie te voegen (gezinshereniging) of om er een gezin te stichten (gezinsvorming). Bij asielmigratie vluchten mensen voor oorlog of vervolging en vragen zij bescherming; wie erkend wordt als vluchteling, mag blijven. Daarnaast bestaan studiemigratie en, in het verleden, migratie uit voormalige koloniën. Elk type heeft eigen push- en pullfactoren: een arbeidsmigrant wordt vooral door werk (pull) getrokken, een asielmigrant vooral door oorlog of vervolging (push) weggeduwd.

Dat Nederland een pluriforme samenleving is, komt mede door een lange geschiedenis van migratie, geschetst in Afb. 2. Na de Tweede Wereldoorlog kwamen door de dekolonisatie mensen uit voormalig Nederlands-Indië en later uit Suriname naar Nederland. In de jaren zestig wierven bedrijven arbeidsmigranten uit het Middellandse Zeegebied; velen bleven en lieten hun gezin overkomen. Sinds de uitbreiding van de Europese Unie in 2004 kwamen arbeidsmigranten uit Midden- en Oost-Europa, die als EU-burgers vrij mogen reizen en werken. En met enige regelmaat, zoals rond 2015, is er een grotere instroom van asielzoekers uit conflictgebieden. Deze fasen samen verklaren voor een groot deel de huidige verscheidenheid van de bevolking.

Migratie naar Nederland sinds 1945

Afb. 2Afb. 2 — De naoorlogse migratiegeschiedenis van Nederland in fasen: dekolonisatie, gastarbeid, gezinshereniging en asiel, en EU-arbeidsmigratie.

Migratie heeft gevolgen voor zowel het herkomst- als het bestemmingsland, en die kun je vanuit meerdere benaderingen bekijken. Sociaaleconomisch levert arbeidsmigratie extra arbeidskrachten en kan zij tekorten op de arbeidsmarkt opvangen, maar zij roept ook vragen op over verdringing, lonen en de kosten van voorzieningen. Sociaal-cultureel brengt migratie nieuwe culturen, wat verrijking maar ook spanning kan geven (het thema van de volgende paragrafen). En voor het herkomstland kan emigratie een verlies aan arbeidskrachten en talent betekenen (een „braindrain”), maar ook inkomsten opleveren doordat migranten geld terugsturen. Bij het schoolexamen moet je migratie kunnen omschrijven, push- en pullfactoren kunnen onderscheiden en de soorten migratie kunnen benoemen en aan de juiste factoren kunnen koppelen.

Uitgewerkt voorbeeld

Push of pull, welk soort migratie?

Benoem voor elk geval de belangrijkste factor (push of pull) en het soort migratie: (a) een ingenieur verhuist voor een goedbetaalde baan; (b) een gezin vlucht voor een oorlog; (c) iemand komt naar Nederland om bij zijn hier wonende partner te gaan wonen.

Geval a
Aangetrokken door werk in het bestemmingsland (pull): arbeidsmigratie.
Geval b
Weggeduwd door oorlog in het herkomstland (push): asielmigratie.
Geval c
Komt om zich bij familie te voegen (pull: hereniging): gezinsmigratie.

Resultaat: (a) pull, arbeidsmigratie; (b) push, asielmigratie; (c) pull, gezinsmigratie — het soort migratie hangt samen met de dominante factor.

Veelgemaakte fouten

Push- en pullfactoren verwisselen; pushfactoren horen bij het herkomstland (wegduwen), pullfactoren bij het bestemmingsland (aantrekken).
Alle migratie als asielmigratie zien; arbeids-, gezins- en studiemigratie zijn eigen vormen met eigen oorzaken.

Actieve herhaling

Kies een migratiestroom uit het nieuws en benoem twee pushfactoren, twee pullfactoren en het soort migratie. Leg uit welke factor het zwaarst weegt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — migratie, oorzaken en soorten (domein E) (CvTE / Examenblad)

Integratie, assimilatie en segregatie#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E2-migratie

Wanneer migranten zich in een samenleving vestigen, moeten zij en de ontvangende samenleving zich tot elkaar verhouden. Voor de manier waarop dat gebeurt, gebruikt maatschappijleer drie kernbegrippen, vergeleken in Afb. 3: integratie, assimilatie en segregatie. Zij verschillen in twee opzichten: houdt de groep de eigen cultuur (deels) vast, en doet zij mee aan de samenleving? Bij integratie gebeurt beide: de groep neemt volwaardig deel aan de samenleving — werk, onderwijs, taal, de gedeelde spelregels — en behoudt tegelijk een deel van de eigen cultuur en identiteit. Integratie is dus meedoen zonder de eigen achtergrond volledig op te geven; het sluit aan bij het beeld van de gedeelde kern uit het vorige onderwerp.

Integratie, assimilatie en segregatie

Afb. 3Afb. 3 — De drie begrippen verschillen op twee vragen: blijft de eigen cultuur behouden, en doet de groep mee aan de samenleving?

Bij assimilatie gaat de aanpassing verder: de nieuwkomers nemen de dominante cultuur zó volledig over dat hun eigen cultuur grotendeels verdwijnt en zij nauwelijks meer van de rest van de samenleving te onderscheiden zijn. Assimilatie is dus opgaan in de dominante cultuur, ten koste van de eigen cultuur. Assimilatie kan vanzelf gebeuren, over generaties heen, maar kan ook door de samenleving worden verwacht of afgedwongen (een „assimilatieplicht”). Het verschil met integratie zit in het behoud van de eigen cultuur: bij integratie blijft die deels bestaan, bij assimilatie verdwijnt zij grotendeels.

Bij segregatie gebeurt het tegenovergestelde: groepen leven juist gescheiden van elkaar, met weinig contact, elk in een eigen wereld van buurten, scholen, verenigingen en media. Segregatie kan vrijwillig zijn (mensen zoeken elkaars gezelschap op) of onvrijwillig (uitsluiting, discriminatie of armoede houden groepen apart). Bij segregatie behoudt een groep dus wel de eigen cultuur, maar doet zij weinig mee aan de bredere samenleving — het spiegelbeeld van assimilatie. Sterke segregatie wordt vaak als een probleem gezien, omdat weinig contact tussen groepen vooroordelen in stand houdt en de samenhang van de samenleving ondermijnt.

De drie begrippen laten zich ordenen met twee vragen: behoudt de groep haar eigen cultuur, en neemt zij deel aan de samenleving? Integratie is „ja” op beide, assimilatie geeft de eigen cultuur op maar doet mee, en segregatie behoudt de eigen cultuur maar doet niet mee. (In de wetenschap onderscheidt men soms nog een vierde uitkomst, marginalisatie: noch de eigen cultuur behouden, noch meedoen.) In het Nederlandse beleid en debat is „integratie” meestal het doel, maar over wat integratie precies inhoudt en hoeveel aanpassing daarbij hoort, wordt verschillend gedacht — dat is het onderwerp van de laatste paragraaf. Bij het schoolexamen moet je de drie (of vier) begrippen kunnen definiëren en een gegeven situatie correct kunnen typeren.

Uitgewerkt voorbeeld

Integratie, assimilatie of segregatie?

Typeer: (a) een gezin dat Nederlands leert en werkt, maar thuis de eigen taal spreekt en eigen feesten viert; (b) een groep die uitsluitend in een eigen wijk woont, met eigen scholen en winkels, en weinig contact heeft met anderen; (c) een familie die na twee generaties nauwelijks nog van de omgeving te onderscheiden is en de eigen taal en gebruiken heeft losgelaten.

Geval a
Meedoen (werk, taal) én de eigen cultuur deels behouden: integratie.
Geval b
De eigen cultuur behouden maar gescheiden leven, met weinig contact: segregatie.
Geval c
Opgaan in de dominante cultuur ten koste van de eigen cultuur: assimilatie.

Resultaat: (a) integratie, (b) segregatie, (c) assimilatie — bepaald door of de eigen cultuur behouden blijft en of de groep meedoet.

Veelgemaakte fouten

Integratie en assimilatie gelijkstellen; bij integratie blijft de eigen cultuur deels behouden, bij assimilatie verdwijnt zij grotendeels.
Segregatie altijd als vrijwillig of altijd als gedwongen zien; het kan beide zijn (eigen keuze óf uitsluiting).

Actieve herhaling

Beschrijf voor één groep of buurt in Nederland of er eerder sprake is van integratie, assimilatie of segregatie, en onderbouw je typering met de twee sleutelvragen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — integratie, assimilatie en segregatie (CvTE / Examenblad)

Diversiteit en sociale cohesie#

Standaardexamenblad-maatschappijleer-E2-migratie

Het centrale vraagstuk van de pluriforme samenleving is de verhouding tussen diversiteit en sociale cohesie. Sociale cohesie is de mate waarin mensen zich met elkaar en met de samenleving verbonden voelen — de „lijm” die een samenleving bijeenhoudt. De spanning is deze: een grote culturele verscheidenheid kan een samenleving verrijken, maar te weinig gedeelde grond kan de onderlinge verbondenheid onder druk zetten. De vraag is dus niet óf diversiteit mag bestaan, maar hoeveel gedeelde kern een diverse samenleving nodig heeft om samenhangend te blijven. Afb. 4 zet de factoren op een rij die de sociale cohesie versterken.

Factoren die de sociale cohesie versterken

Afb. 4Afb. 4 — De sociale cohesie wordt versterkt door een gedeelde taal, contact tussen groepen, deelname aan onderwijs en werk, gedeelde basiswaarden en gelijke kansen.

Wat bindt mensen in een diverse samenleving? Afb. 4 noemt de belangrijkste bindende factoren. Een gedeelde taal maakt communicatie en onderling begrip mogelijk. Contact tussen groepen — op het werk, op school, in de buurt, in verenigingen — vermindert vooroordelen en bouwt vertrouwen op. Deelname aan onderwijs en arbeid geeft mensen een plek en een gedeeld belang in de samenleving. Gedeelde basiswaarden en het aanvaarden van de rechtsstaat vormen het gemeenschappelijke kader waarbinnen verschillen mogen bestaan. En gelijke kansen en het gevoel eerlijk behandeld te worden, houden mensen bij de samenleving betrokken. Waar deze factoren sterk zijn, kan een samenleving zeer divers én samenhangend zijn.

Omgekeerd zijn er factoren die de sociale cohesie juist ondermijnen. Sterke segregatie zorgt dat groepen elkaar niet meer ontmoeten, waardoor vooroordelen blijven bestaan. Achterstanden en ongelijke kansen op de arbeidsmarkt of in het onderwijs geven mensen het gevoel er niet bij te horen. Discriminatie en uitsluiting drijven groepen uit elkaar. En een gebrek aan gedeelde taal of gedeelde spelregels maakt onderling begrip moeilijk. Vaak versterken deze factoren elkaar: achterstand leidt tot segregatie, segregatie tot minder contact, en minder contact tot meer vooroordelen — een vicieuze cirkel. Beleid dat de cohesie wil versterken, grijpt daarom meestal op meerdere van deze factoren tegelijk aan (taalonderwijs, gemengde scholen en buurten, het bestrijden van discriminatie).

De spanning tussen diversiteit en cohesie laat zich vanuit meerdere benaderingen bekijken, wat de kern van het examenwerk is. De sociaal-culturele benadering kijkt naar waarden, beeldvorming en onderling begrip; de sociaaleconomische naar kansen, werk en achterstanden; de politiek-juridische naar rechten, plichten en de rol van de overheid. Wie het vraagstuk goed wil doorgronden, gebruikt ze alle drie: sociale samenhang is niet alleen een kwestie van cultuur, maar ook van eerlijke kansen en gelijke rechten. Bij het schoolexamen moet je het begrip sociale cohesie kunnen uitleggen, factoren kunnen benoemen die haar versterken of ondermijnen, en de spanning tussen diversiteit en cohesie vanuit meer dan één benadering kunnen belichten.

Uitgewerkt voorbeeld

Cohesie versterken of ondermijnen?

Een gemeente wil de sociale cohesie in een diverse wijk vergroten. Beoordeel per maatregel of die de cohesie versterkt of ondermijnt: (a) gratis taalcursussen; (b) aparte scholen per bevolkingsgroep; (c) een buurthuis waar groepen samen activiteiten doen.

Maatregel a
Een gedeelde taal vergroot begrip en contact: versterkt de cohesie.
Maatregel b
Aparte scholen vergroten de segregatie en verminderen het contact: ondermijnt de cohesie.
Maatregel c
Gezamenlijke activiteiten vergroten het contact tussen groepen: versterkt de cohesie.

Resultaat: (a) en (c) versterken de cohesie (taal en contact), (b) ondermijnt haar (segregatie); contact en gedeelde grond zijn de sleutel.

Veelgemaakte fouten

Sociale cohesie alleen als een cultureel vraagstuk zien; ook gelijke kansen, werk en onderwijs (sociaaleconomisch) bepalen de samenhang.
Diversiteit en cohesie als elkaars tegenpolen zien; met genoeg gedeelde grond kan een samenleving divers én samenhangend zijn.

Actieve herhaling

Noem voor een diverse wijk twee factoren die de sociale cohesie versterken en twee die haar ondermijnen. Bedenk bij één ondermijnende factor een maatregel die helpt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — diversiteit en sociale cohesie (CvTE / Examenblad)

Het integratiedebat door verschillende brillen#

Verdiepingexamenblad-maatschappijleer-E2-migratie

Over de vraag hoe een pluriforme samenleving met haar diversiteit moet omgaan, bestaat geen wetenschappelijk „juist” antwoord: het is een politiek en normatief debat, waarin verschillende waarden tegen elkaar worden afgewogen. Afb. 5 zet twee hoofdvisies naast elkaar die je moet kunnen onderscheiden. Zij verschillen vooral in hun antwoord op de vraag: hoeveel aanpassing mag de samenleving van nieuwkomers verwachten, en hoeveel ruimte is er voor culturele verschillen? Belangrijk voor het examen is dat je deze visies kunt beschrijven en tegenover elkaar kunt zetten, zonder zelf partij te kiezen.

Twee visies in het integratiedebat

Afb. 5Afb. 5 — Twee hoofdvisies in het integratiedebat, vergeleken op hun kernidee, hun verwachting van nieuwkomers, de rol van de overheid en de zwaarst wegende waarde.

De ene visie legt de nadruk op aanpassing en een sterke gedeelde cultuur. In deze opvatting is een gemeenschappelijke identiteit — taal, waarden, omgangsvormen — de voorwaarde voor samenhang, en wordt van nieuwkomers verwacht dat zij zich in hoge mate aanpassen aan de dominante cultuur (een assimilationistische visie). Voorstanders wijzen op het belang van sociale cohesie: zonder een stevige gedeelde kern zou de samenleving uit elkaar vallen. Deze visie wordt vaker verbonden met conservatieve en rechtse standpunten, maar dat is geen wet: de nadruk op een gedeelde publieke cultuur komt over het hele politieke spectrum voor.

De andere visie legt de nadruk op ruimte voor culturele verscheidenheid. In deze opvatting mogen groepen hun eigen cultuur behouden en is de overheid er vooral om gelijke rechten en gelijke kansen te waarborgen, niet om één cultuur voor te schrijven (een multiculturalistische visie). Voorstanders wijzen op de vrijheid en gelijkwaardigheid van burgers: in een vrije samenleving mag de staat mensen niet één leefwijze opleggen, en diversiteit is een verrijking. Deze visie wordt vaker verbonden met progressieve en linkse standpunten, maar ook hier geldt dat het geen strikte scheidslijn is. In de praktijk kiezen de meeste mensen en partijen een positie ergens tussen deze twee polen in.

Het integratiedebat is bij uitstek geschikt om de vier benaderingswijzen te oefenen. De politiek-juridische benadering vraagt naar rechten, plichten en de rol van de overheid (inburgering, grondrechten); de sociaaleconomische naar werk, kansen en de kosten en baten van migratie; de sociaal-culturele naar waarden, beeldvorming en onderling begrip; en de veranderings- en vergelijkende benadering naar hoe de situatie is ontstaan en hoe andere landen het aanpakken. Achter de standpunten schuilen telkens botsende waarden — vrijheid tegenover samenhang, gelijkheid tegenover eigenheid — en dat verklaart waarom mensen het fundamenteel oneens kunnen zijn zonder dat een van hen „ongelijk” heeft. Bij het schoolexamen moet je het debat vanuit meer dan één benadering en vanuit verschillende politieke visies kunnen belichten, de onderliggende waarden kunnen benoemen, en een beargumenteerd — maar navolgbaar en respectvol — eigen standpunt kunnen innemen.

Uitgewerkt voorbeeld

Twee visies op één maatregel

Een gemeente overweegt inburgeringscursussen verplicht te stellen, met taal- én cultuurlessen. Beschrijf hoe iemand met de „nadruk op aanpassing” en iemand met de „nadruk op ruimte voor verschil” hierop zou reageren, en welke waarde elk zwaarder laat wegen.

Nadruk op aanpassing
Wie de nadruk op aanpassing legt, steunt de verplichte cursus: een gedeelde taal en gedeelde waarden versterken de cohesie — de zwaarst wegende waarde is samenhang.
Nadruk op ruimte
Wie de nadruk op ruimte legt, steunt de taallessen maar aarzelt bij verplichte cultuurlessen: de overheid mag geen leefwijze opleggen — de zwaarst wegende waarde is vrijheid.
De afweging
Beide erkennen het nut van taal, maar wegen samenhang en vrijheid verschillend; daarom verschillen hun oordelen over de cultuurlessen.

Resultaat: De visie „nadruk op aanpassing” benadrukt cohesie en steunt de verplichting; de visie „nadruk op ruimte” benadrukt vrijheid en is terughoudender bij verplichte cultuurlessen.

Veelgemaakte fouten

In het integratiedebat je eigen mening als „het juiste antwoord” presenteren; het is een normatief debat waarin je verschillende visies eerlijk moet weergeven.
De visies rechtstreeks aan één partij of aan „links/rechts” vastklinken; de scheidslijn is een tendens, geen wet, en de meeste posities liggen ertussenin.

Actieve herhaling

Kies een actuele integratiekwestie en beschrijf haar vanuit twee benaderingswijzen én vanuit de twee hoofdvisies. Benoem telkens de botsende waarden en formuleer daarna een eigen, beargumenteerd standpunt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — het integratiedebat en politieke visies (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijleer havo/vwo — migratie, oorzaken en soorten (domein E)

Migratie, integratie en de praktijk van de pluriforme samenleving

Kernpunten

Push of pull, welk soort migratie?

Kernpunten

Integratie, assimilatie of segregatie?

Kernpunten

Cohesie versterken of ondermijnen?

Kernpunten

Twee visies op één maatregel

Bronnen

Migratie, integratie en de praktijk van de pluriforme samenleving

Kernpunten

Push of pull, welk soort migratie?

Kernpunten

Integratie, assimilatie of segregatie?

Kernpunten

Cohesie versterken of ondermijnen?

Kernpunten

Twee visies op één maatregel

Bronnen