Samenvattingen · Kunst (algemeen)NL · VWO

Cultuur van Romantiek en realisme in de negentiende eeuw

De negentiende eeuw was een tijd van revolutie, industrialisatie en een opkomende burgerij, en de kunst reageerde er op tegengestelde manieren op. Dit is een van de cultuurhistorische contexten die het examenprogramma vaststelt; het CvTE bepaalt per examenjaar welke contexten worden getoetst. Het onderwerp behandelt de maatschappelijke omwentelingen van de eeuw, het neoclassicisme dat op de rede en de orde steunde, de Romantiek die het gevoel, de verbeelding en het sublieme vooropstelde, het realisme dat de gewone werkelijkheid en de sociale kwestie in beeld bracht, en de nieuwe muziek, het theater en de architectuur. Via de invalshoeken — vooral esthetica, macht en wetenschap en techniek — verbind je de stijlen met de snel veranderende samenleving.

4 Onderdelen~14 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·111111 / 13

Examenprofiel

De maatschappelijke context van de negentiende eeuw (revolutie, industrialisatie, nationalisme, burgerij) herkennen.Neoclassicisme, Romantiek en realisme analyseren met de juiste stijlkenmerken.De autonoom wordende kunstenaar en de nieuwe kunstvormen van de eeuw duiden.De relatie tussen maatschappij, wereldbeeld en stijl leggen via de invalshoeken.

Operatoren:leg uitverklaaranalyseervergelijktoon aanberedeneerinterpreteer

basisniveau

Voor iedereen: de context van de eeuw en de kenmerken van neoclassicisme, Romantiek en realisme vormen de kern.

verhoogd niveau

Verdieping: de drie stromingen als tegengestelde antwoorden op één turbulente eeuw beredeneren en de nieuwe muziek (Gesamtkunstwerk) en bouwtechniek duiden.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Cultuur van Romantiek en realisme in de negentiende eeuw

De negentiende eeuw: revolutie, industrialisatie en burgerij#

Basisexamenblad-kunst-algemeen-context-romantiek

De negentiende eeuw was een tijd van grote omwentelingen, en de kunst is pas te begrijpen tegen die achtergrond. Afb. 1 laat zien hoe één turbulente eeuw drie verschillende artistieke antwoorden voortbracht. De Franse Revolutie van 1789 had de oude standenmaatschappij omvergeworpen en idealen van vrijheid, gelijkheid en rede verspreid; de industriële revolutie veranderde daarna het leven ingrijpend met fabrieken, spoorwegen en snel groeiende steden. In die wervelende wereld zocht de kunst naar houvast — en vond dat op tegengestelde manieren.

Eén eeuw, drie antwoorden

Afb. 1Afb. 1 — De omwentelingen van de negentiende eeuw brachten drie verschillende artistieke antwoorden voort: neoclassicisme (rede), Romantiek (gevoel) en realisme (sociale werkelijkheid).

Een eerste gevolg was de opkomst van de burgerij als toonaangevende klasse. De rijk geworden burgerij nam de plaats van de oude adel in als publiek en koper van kunst; musea, tentoonstellingen en de kunsthandel groeiden, en de smaak van de burger werd bepalend. Tegelijk bracht de industrialisatie een sociale kwestie voort: een grote, arme arbeidersklasse in de fabriekssteden, wier lot een deel van de kunst — het realisme — rechtstreeks tot onderwerp zou maken.

Ook de positie van de kunstenaar veranderde. Bevrijd van de vaste opdrachten van kerk en hof, werd hij in de negentiende eeuw een vrije, autonome maker die zijn eigen onderwerpen koos en op de markt zijn brood moest verdienen. Dit gaf hem vrijheid maar ook onzekerheid, en het voedde het romantische beeld van de kunstenaar als een uitzonderlijk, vaak onbegrepen genie dat buiten de burgerlijke samenleving staat. De autonome kunstenaar uit de invalshoek macht is dus bij uitstek een verschijnsel van deze eeuw.

Uit deze context kwamen drie grote stromingen voort, die je als antwoorden op dezelfde tijd kunt lezen. Het neoclassicisme zocht houvast in de rede en de orde van de klassieke oudheid; de Romantiek keerde zich juist tegen die kille rede en stelde het gevoel, de verbeelding en de natuur voorop; en het realisme richtte de blik op de nuchtere, vaak harde sociale werkelijkheid van de eigen tijd. De volgende onderdelen behandelen ze elk apart, maar houd hun gemeenschappelijke wortel in het oog: het zijn drie manieren om greep te krijgen op een eeuw van omwentelingen.

Uitgewerkt voorbeeld

De autonome kunstenaar verklaren

In de negentiende eeuw ontstaat het beeld van de kunstenaar als een vrij, onbegrepen genie dat buiten de burgerlijke maatschappij staat. Verklaar dit uit de context.

Wegvallen van vaste opdrachten
Kerk en hof zijn niet langer de vaste opdrachtgevers; de kunstenaar werkt vrij en verkoopt op de markt.
Vrijheid en onzekerheid
Die vrijheid laat hem eigen onderwerpen kiezen, maar maakt hem ook onzeker en afhankelijk van smaak en verkoop.
Het romantische zelfbeeld
Hieruit groeit het beeld van het uitzonderlijke genie dat uit eigen innerlijk schept en zich afzet tegen de burgerlijke smaak.

Resultaat: De autonome kunstenaar is een gevolg van de eeuw: het wegvallen van de vaste opdrachtgevers maakte hem vrij én onzeker, waaruit het romantische beeld van het onbegrepen genie ontstond.

Veelgemaakte fouten

Neoclassicisme, Romantiek en realisme als losse stijlen leren; ze zijn drie samenhangende antwoorden op dezelfde turbulente eeuw.
De negentiende-eeuwse kunst los zien van de industrialisatie en de sociale kwestie, terwijl die juist een deel van de kunst (het realisme) vormgaven.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de omwentelingen van de negentiende eeuw (revolutie, industrialisatie, opkomst van de burgerij) de kunst beïnvloedden. Noem voor minstens twee ontwikkelingen een concreet gevolg voor de kunst.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — de negentiende-eeuwse context (CvTE / Examenblad)

Neoclassicisme en de Romantiek#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-context-romantiek

Rond 1800 was het neoclassicisme de leidende stijl. Afb. 2 zet het tegenover de Romantiek. Het neoclassicisme greep opnieuw terug op de klassieke oudheid en op het klassieke schoonheidsideaal: heldere, strakke composities, evenwicht, edele eenvoud en beheersing. Het koos verheven onderwerpen — heldendaden, deugd, offervaardigheid en plicht — en verbond zich met de idealen van de Revolutie en later met Napoleon. De Franse schilder Jacques-Louis David is er de grote naam van; zijn strenge, gebeeldhouwde figuren belichamen de rede, de orde en de burgerdeugd.

Neoclassicisme tegenover Romantiek

Afb. 2Afb. 2 — Twee tegengestelde antwoorden op dezelfde eeuw: de rede en de orde tegenover het gevoel en de verbeelding.

Als tegenbeweging ontstond de Romantiek, die zich juist tegen de kille rede keerde. Waar het neoclassicisme orde en beheersing zocht, stelde de Romantiek het gevoel, de verbeelding, de hartstocht en het individu voorop. De romantische kunstenaar zocht het sublieme in de weidse, dreigende natuur, dwaalde weg naar de middeleeuwen en het verre en exotische, en gaf de emotie de vrije loop. De vorm werd navenant: dynamisch, dramatisch en kleurrijk in plaats van strak en beheerst.

De Romantiek kreeg per land een eigen gezicht. In Duitsland schilderde Caspar David Friedrich stille, weidse landschappen waarin een kleine mens tegenover de overweldigende, bijna religieuze natuur staat — het sublieme in beeld. In Frankrijk bracht Eugène Delacroix beweging, kleur en hartstocht in dramatische taferelen, en in Engeland loste Turner het landschap bijna op in licht, atmosfeer en de kracht van de elementen. Ondanks de verschillen delen zij de romantische kern: niet de rede maar het gevoel en de verbeelding zijn de bron van de kunst.

Neoclassicisme en Romantiek zijn dus twee tegengestelde antwoorden op dezelfde eeuw, en dat maakt ze tot een leerzaam paar. Het eerste zoekt houvast in de tijdloze orde van de oudheid, het tweede in de individuele emotie en de grenzeloze natuur. Voor de analyse betekent dit dat je op compositie, sfeer en onderwerp let: helder, strak en beheerst met een klassiek, moreel onderwerp wijst op het neoclassicisme; dynamisch, dramatisch en emotioneel met natuur, het sublieme of het exotische wijst op de Romantiek. Zo herken je in de vorm meteen welke houding tegenover rede en gevoel eruit spreekt.

Uitgewerkt voorbeeld

Friedrichs sublieme landschap

Een landschap toont een eenzame figuur op de rug gezien, hoog op een rots, uitkijkend over een eindeloze, in nevel gehulde bergwereld. Bepaal de stroming en verklaar je keuze.

Sfeer en onderwerp
De weidse, overweldigende natuur tegenover de kleine, nietige mens roept ontzag op — het sublieme.
Houding
Niet de rede of een klassiek moreel onderwerp staat centraal, maar het gevoel en de verhouding van het individu tot de grenzeloze natuur.
Stroming bepalen
Dit is Romantiek: gevoel, verbeelding en het sublieme, niet de strakke orde van het neoclassicisme.

Resultaat: De overweldigende natuur, de nietige mens en de nadruk op gevoel en het sublieme maken het werk romantisch; het is geen neoclassicistisch werk, want rede en klassieke orde ontbreken.

Veelgemaakte fouten

Neoclassicisme en Romantiek verwarren; het eerste is strak, beheerst en rationeel, het tweede dynamisch, emotioneel en verbeeldingsrijk.
De Romantiek gelijkstellen aan „romantiek” in de moderne, liefdes-betekenis; het gaat om gevoel, verbeelding en het sublieme in de brede zin.

Actieve herhaling

Vergelijk een neoclassicistisch werk met een romantisch werk. Wijs bij elk minstens twee kenmerken aan (compositie, sfeer, onderwerp) en leg uit welke houding tegenover rede en gevoel eruit spreekt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — neoclassicisme en Romantiek (CvTE / Examenblad)

Realisme: kunst van de gewone werkelijkheid#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-context-romantiek

Rond het midden van de eeuw ontstond een derde antwoord: het realisme. Afb. 3 zet de drie stromingen naast elkaar. Waar het neoclassicisme de tijdloze oudheid koos en de Romantiek de verbeelding en het sublieme, keerde het realisme zich naar de nuchtere werkelijkheid van het eigen heden. De realisten wilden alleen schilderen wat ze met eigen ogen konden waarnemen — geen goden, helden of dromen, maar het gewone leven zoals het werkelijk was, zonder idealisering.

Drie negentiende-eeuwse stromingen

Afb. 3Afb. 3 — Neoclassicisme, Romantiek en realisme als drie houdingen tegenover de werkelijkheid.

Dat betekende een omwenteling in het onderwerp. De realisten schilderden boeren, arbeiders en het harde, alledaagse werk op ware grootte en met dezelfde ernst die vroeger aan koningen en heiligen was voorbehouden. De Franse schilder Gustave Courbet toonde steenkloppers en een gewone plattelandsbegrafenis in monumentaal formaat, en Jean-François Millet verbeeldde de zwoegende boer met een waardigheid die schokte. Door het gewone volk zo groot en ernstig af te beelden, werd het realisme onvermijdelijk ook een vorm van sociale kritiek.

Achter die keuze zat de industriële eeuw met haar sociale kwestie. De groei van fabriekssteden had een grote, arme arbeidersklasse voortgebracht, en het realisme bracht die tot dan toe onzichtbare mensen in beeld. De kunst nam daarmee stelling: door de arme, werkende mens serieus te tonen, vroeg ze aandacht voor zijn lot. Zo verbindt het realisme de invalshoek betekenis met de maatschappelijke werkelijkheid: het beeld is niet neutraal, maar een aanklacht of op zijn minst een erkenning van wie eerder niet werd afgebeeld.

Het realisme opende bovendien de weg naar de moderne kunst. De aandacht voor de directe, ongeïdealiseerde waarneming leidde rechtstreeks naar het impressionisme, dat de vluchtige indruk van licht en kleur in het gewone leven ving — een stap die verder wordt uitgewerkt bij de cultuur van het moderne. Voor de analyse onthoud je de drie stromingen als een reeks houdingen tegenover de werkelijkheid: het neoclassicisme idealiseert naar de oudheid, de Romantiek verbeeldt en verheft het gevoel, en het realisme toont de eigen tijd zoals ze is — en juist die nuchtere blik zou de kunst vernieuwen.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom het realisme schokte

Courbet schilderde steenkloppers en een gewone plattelandsbegrafenis op enorm formaat. Leg uit waarom dit destijds als provocerend werd ervaren.

De conventie
Groot formaat en grote ernst waren voorbehouden aan verheven onderwerpen: goden, helden, koningen, heiligen.
De breuk
Courbet gebruikte diezelfde monumentale schaal en ernst voor gewone arbeiders en dorpelingen, zonder idealisering.
De betekenis
Daarmee verklaarde hij het gewone volk even belangrijk als de traditionele helden — een sociale en artistieke provocatie tegelijk.

Resultaat: Het realisme schokte doordat het de monumentale ernst die aan helden was voorbehouden, aan gewone arbeiders gaf; die gelijkstelling was een sociale stellingname en een breuk met de artistieke conventie.

Veelgemaakte fouten

Realisme met „gewoon goed gelijkend” gelijkstellen; het gaat om de bewuste keuze voor het gewone, ongeïdealiseerde leven van de eigen tijd.
De sociale lading van het realisme missen; door arme, werkende mensen groot en ernstig af te beelden nam de kunst stelling.

Actieve herhaling

Analyseer een realistisch werk (bijvoorbeeld een tafereel van boeren of arbeiders). Leg uit welke keuze in onderwerp en weergave het realistisch maakt en welke sociale betekenis eruit spreekt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — het realisme (CvTE / Examenblad)

Muziek, theater en architectuur in de negentiende eeuw#

Verdiepingexamenblad-kunst-algemeen-context-romantiek

De romantische geest doortrok ook de muziek, het theater en de bouwkunst. Afb. 4 zet de eeuw op een tijdlijn en Afb. 5 de ontwikkelingen per discipline. In de muziek stelde de Romantiek, net als in de schilderkunst, het gevoel en het individu voorop: de componist drukte zijn persoonlijke emotie uit, het orkest groeide en de dynamiek werd extremer. Populair werd de programmamuziek, die een verhaal, een landschap of een stemming in klank vertelt, en overal ontstonden nationale scholen die de eigen volksmuziek en geschiedenis in de kunstmuziek verwerkten.

De negentiende eeuw op de tijdlijn

Afb. 4Afb. 4 — Van neoclassicisme, via Romantiek, naar realisme en de opstap naar het impressionisme.

Muziek, theater en bouwkunst

Afb. 5Afb. 5 — De negentiende-eeuwse ontwikkelingen per discipline.

Het hoogtepunt van het muziektheater was het muziekdrama van Richard Wagner. Hij streefde naar een Gesamtkunstwerk: een totaalkunstwerk waarin muziek, tekst, toneel, decor en beeld tot één overweldigend geheel versmelten, gedragen door doorlopende muziek en terugkerende muzikale motieven. Wagners ideaal — alle kunsten verenigd tot één meeslepende ervaring — is de romantische droom in zijn uiterste vorm, en het had grote invloed op het latere theater, de film en de opera.

In de architectuur leidde de bewondering voor het verleden tot het historisme en het eclecticisme: men bouwde in oude stijlen of combineerde die, en koos de stijl bij de functie — een neogotische kerk, een neoclassicistisch museum, een neorenaissance-station. De keuze voor de gotiek hing samen met de romantische herwaardering van de middeleeuwen. Zo drukte ook de bouwkunst het negentiende-eeuwse verlangen uit om houvast te vinden in het verleden, in een tijd die door de industrie snel veranderde.

Tegelijk maakte diezelfde industrie een heel nieuwe bouwkunst mogelijk. De invalshoek wetenschap en techniek is hier onmisbaar: het gietijzer, het staal en het glas lieten toe om grote overkappingen, stationshallen, tentoonstellingsgebouwen en uiteindelijk de eerste hoogbouw te bouwen — constructies die met steen ondenkbaar waren. Zo bestonden in dezelfde eeuw twee tegengestelde bouwrichtingen naast elkaar: het nostalgische historisme dat teruggreep op oude stijlen, en de nuchtere ingenieursbouw in ijzer en glas die vooruitwees naar de moderne architectuur van de twintigste eeuw.

Uitgewerkt voorbeeld

Twee bouwrichtingen in één eeuw

In dezelfde stad verrijzen een neogotische kerk en een enorme, ijzeren stationsoverkapping. Leg uit hoe beide tot de negentiende-eeuwse cultuur behoren.

De neogotische kerk
Zij grijpt terug op de middeleeuwse gotiek: historisme, gevoed door de romantische herwaardering van het verleden en het verlangen naar houvast.
De ijzeren overkapping
Zij is een ingenieursbouwwerk dat pas mogelijk is door de nieuwe techniek van gietijzer en glas — de vooruitwijzing naar de moderne architectuur.
De spanning
Beide bestaan naast elkaar en drukken de tegenstelling van de eeuw uit: nostalgie naar het verleden tegenover de nuchtere kracht van de nieuwe techniek.

Resultaat: De neogotische kerk en de ijzeren stationshal zijn twee gezichten van dezelfde eeuw: het romantische historisme dat houvast zoekt in het verleden, en de industriële techniek die de architectuur van de toekomst inluidt.

Veelgemaakte fouten

Het Gesamtkunstwerk als „gewoon een opera” zien; het gaat om het versmelten van álle kunsten tot één totale ervaring.
Denken dat er in de negentiende eeuw maar één bouwstijl was; het nostalgische historisme en de moderne ijzer-en-glasbouw bestonden naast elkaar.

Actieve herhaling

Kies een discipline (muziek, theater of architectuur) en leg uit hoe ze de negentiende-eeuwse spanning tussen terugverlangen naar het verleden en de nieuwe mogelijkheden van de techniek weerspiegelt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — muziek, theater en architectuur in de 19e eeuw (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — de negentiende-eeuwse context

Cultuur van Romantiek en realisme in de negentiende eeuw

Kernpunten

De autonome kunstenaar verklaren

Kernpunten

Friedrichs sublieme landschap

Kernpunten

Waarom het realisme schokte

Kernpunten

Twee bouwrichtingen in één eeuw

Bronnen

Cultuur van Romantiek en realisme in de negentiende eeuw

Kernpunten

De autonome kunstenaar verklaren

Kernpunten

Friedrichs sublieme landschap

Kernpunten

Waarom het realisme schokte

Kernpunten

Twee bouwrichtingen in één eeuw

Bronnen