Samenvattingen · Kunst (algemeen)NL · VWO

Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw

In de eerste helft van de twintigste eeuw brak de kunst radicaal met de traditie. Dit is een van de cultuurhistorische contexten die het examenprogramma vaststelt; het CvTE bepaalt per examenjaar welke contexten worden getoetst. Het onderwerp behandelt de moderne breuk en de avant-garde, de beeldende stromingen van expressie tot abstractie (fauvisme, expressionisme, kubisme, De Stijl, Bauhaus), de provocatie van Dada en het surrealisme, en de vernieuwing van muziek, dans en theater. Steeds vraag je hoe de snel veranderende, gemechaniseerde en door oorlog geschokte wereld een kunst voortbracht die de vertrouwde vorm, het onderwerp en zelfs het begrip kunst zelf ter discussie stelde. Via de invalshoeken — vooral esthetica, wetenschap en techniek — verbind je de -ismen met hun tijd.

4 Onderdelen~14 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·121212 / 13

Examenprofiel

De breuk met de traditie en het verschijnsel avant-garde herkennen.De beeldende -ismen (expressionisme, kubisme, abstractie, Dada, surrealisme) analyseren met hun kenmerken.Moderne muziek, dans en theater en de autonomie van de kunst duiden.De moderne kunst aan haar context (verstedelijking, techniek, oorlog) koppelen via de invalshoeken.

Operatoren:leg uitverklaaranalyseervergelijkinterpreteerberedeneertoon aan

basisniveau

Voor iedereen: de moderne breuk en de kenmerken van de belangrijkste -ismen (expressionisme, kubisme, abstractie, Dada, surrealisme) vormen de kern.

verhoogd niveau

Verdieping: de avant-garde als samenhangend verschijnsel beredeneren en de moderne muziek, dans en theater (atonaliteit, moderne dans, episch theater) duiden.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw

De moderne tijd: breuk, avant-garde en het nieuwe#

Basisexamenblad-kunst-algemeen-context-moderne

De moderne kunst wordt gekenmerkt door één grote houding: de breuk met de traditie. Afb. 1 vat die logica samen. De wereld veranderde razendsnel — grote steden, fabrieken, auto's, vliegtuigen, film — en de Eerste Wereldoorlog (1914–1918) verbrijzelde het geloof in vooruitgang en beschaving. In die geschokte, gemechaniseerde wereld leek de oude, nabootsende kunst niet meer te passen; kunstenaars wilden een kunst die bij de nieuwe tijd hoorde en braken bewust met de academische regels.

De moderne breuk en de avant-garde

Afb. 1Afb. 1 — Uit de breuk met de academische traditie komt de avant-garde voort, die uiteenlopende wegen inslaat: abstractie, provocatie en een nieuwe vormgeving.

De voorhoede die dat deed, heet de avant-garde — een term uit de krijgskunde, „voorhoede”, die de kunstenaars beschrijft die vooropgaan en het nieuwe verkennen. De avant-garde was radicaal en experimenteel: ze verwierp de vertrouwde vorm en het vertrouwde onderwerp en zocht voortdurend het nieuwe, het schokkende, het nooit vertoonde. Vernieuwing werd zelf een waarde: een kunstwerk moest niet mooi of herkenbaar zijn, maar oorspronkelijk en van zijn tijd.

Deze houding bracht een stortvloed aan stromingen voort, de zogenoemde -ismen: fauvisme, expressionisme, kubisme, futurisme, dadaïsme, surrealisme, en vele andere. Elk -isme was een programma, vaak met een eigen manifest, dat een nieuwe richting voor de kunst uitriep. Ze volgden elkaar snel op en overlapten elkaar, maar deelden de avant-gardistische kern: de breuk met het verleden en de zoektocht naar een radicaal nieuwe kunst. Afb. 1 toont hoe uit die ene breuk uiteenlopende wegen ontstonden — naar de abstractie, naar de provocatie en naar een nieuwe vormgeving.

Achter al dit experiment stond de gedachte van de autonomie van de kunst: kunst hoeft niets buiten zichzelf te dienen — geen kerk, geen vorst, geen nabootsing van de werkelijkheid — maar mag zich richten op haar eigen middelen, op vorm en kleur op zichzelf. Deze autonomie, voorbereid in de negentiende eeuw, wordt in de moderne kunst het uitgangspunt. Voor de analyse betekent dit dat je moderne kunst niet afmeet aan gelijkenis of schoonheid in klassieke zin, maar vraagt: met welke breuk, welk experiment en welk nieuw idee komt dit werk, en hoe verhoudt het zich tot de geschokte, moderne wereld waaruit het voortkomt?

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom „vernieuwing” een waarde werd

In de moderne kunst geldt een werk vaak als geslaagd omdat het nieuw en oorspronkelijk is, niet omdat het mooi of gelijkend is. Verklaar deze verschuiving.

De veranderde wereld
De moderne, gemechaniseerde en door oorlog geschokte wereld leek niet meer te passen bij de oude, nabootsende kunst.
De avant-gardehouding
De voorhoede wilde een kunst van de eigen tijd en verwierp de academische regels; vooroplopen en vernieuwen werd het doel.
Nieuwe maatstaf
Daarmee verschoof het criterium van schoonheid en gelijkenis naar oorspronkelijkheid en breuk met het verleden.

Resultaat: Vernieuwing werd een waarde omdat de avant-garde een kunst van de nieuwe tijd wilde: niet mooi of gelijkend, maar oorspronkelijk en radicaal nieuw — een maatstaf die de moderne kunst tot vandaag kenmerkt.

Veelgemaakte fouten

Moderne kunst afwijzen omdat ze „niet lijkt” of „niet mooi” is; ze breekt juist bewust met nabootsing en klassieke schoonheid.
De -ismen als losse rariteiten zien; ze delen de avant-gardistische kern: breuk met het verleden en de zoektocht naar het nieuwe.

Actieve herhaling

Leg uit wat de avant-garde is en waarom de vroege twintigste eeuw zoveel radicale -ismen voortbracht. Betrek de moderne wereld en de Eerste Wereldoorlog in je antwoord.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — de moderne breuk en de avant-garde (CvTE / Examenblad)

Van expressie naar abstractie: de beeldende avant-garde#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-context-moderne

De beeldende avant-garde laat zich lezen als een reis die steeds verder van de nabootsing wegvoert. Afb. 2 zet de belangrijkste stromingen op een rij. Het begon met het fauvisme, dat de kleur bevrijdde: felle, niet-natuurlijke kleurvlakken werden ingezet om hun eigen kracht, niet om de werkelijkheid weer te geven. Het expressionisme ging verder en gebruikte vervorming, heftige kleur en scherpe lijnen om de innerlijke emotie uit te drukken; niet de buitenkant van de wereld telde, maar het gevoel van de kunstenaar.

Stromingen van de beeldende avant-garde

Afb. 2Afb. 2 — De belangrijkste beeldende -ismen, met wat ze zoeken en hun kenmerk.

Een beslissende stap was het kubisme van Picasso en Braque. Zij braken het onderwerp op in geometrische vlakken en toonden het vanuit meerdere gezichtspunten tegelijk, alsof je ergens omheen loopt en de beelden samenvoegt. Daarmee verlieten ze het vaste, enkele standpunt van het renaissanceperspectief dat vijf eeuwen had gegolden: het schilderij was niet langer een venster op de werkelijkheid, maar een zelfstandig, opgebouwd beeldvlak. Het kubisme opende zo de deur naar de volledige abstractie.

Die laatste stap zetten kunstenaars die de herkenbare werkelijkheid geheel achterlieten. Kandinsky maakte rond 1910 schilderijen van louter vorm en kleur, als een zichtbaar gemaakte innerlijke of geestelijke wereld. In Nederland stichtte een groep rond Mondriaan de beweging De Stijl, die de kunst terugbracht tot haar zuiverste elementen: rechte horizontale en verticale lijnen, rechthoekige vlakken en alleen de primaire kleuren met zwart, wit en grijs. Afb. 3 toont dat strenge, geordende beeldschema. De Stijl streefde naar een universele harmonie, een tijdloos evenwicht dat boven het toevallige van de zichtbare wereld uitstijgt.

Het beeldschema van De Stijl

Afb. 3Afb. 3 — De Stijl bracht de kunst terug tot rechte lijnen, rechthoekige vlakken en de primaire kleuren met zwart, wit en grijs — een streng, geordend evenwicht.

De abstractie bleef niet tot het schilderij beperkt, maar drong door in de vormgeving en de architectuur. Aan het Bauhaus, de invloedrijke Duitse kunst- en ontwerpschool, werd het functionalisme uitgewerkt: het beginsel dat de vorm de functie moet volgen. Gebouwen en gebruiksvoorwerpen werden strak, zakelijk en zonder overbodige versiering ontworpen, geschikt voor machinale productie en voor de moderne, industriële samenleving. Zo loopt er één lijn van het bevrijden van de kleur, via het opbreken van de vorm, naar de zuivere abstractie en de zakelijke vormgeving — een lijn die je bij de analyse gebruikt om een modern werk te plaatsen.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom het kubisme met het perspectief breekt

Een kubistisch portret toont een gezicht deels van voren en deels van opzij tegelijk, opgebouwd uit hoekige vlakken. Leg uit met welke eeuwenoude conventie dit breekt en wat het betekent.

De conventie
Sinds de renaissance toonde een schilderij de wereld vanuit één vast standpunt, als een venster met perspectief.
De kubistische breuk
Het kubisme toont het onderwerp vanuit meerdere standpunten tegelijk en breekt het op in geometrische vlakken.
De betekenis
Het schilderij is niet langer een venster op de werkelijkheid, maar een zelfstandig opgebouwd beeldvlak — een stap richting abstractie.

Resultaat: Het kubisme breekt met het vaste, enkele standpunt van het renaissanceperspectief door meerdere gezichtspunten te combineren; daarmee wordt het schilderij een autonoom beeldvlak in plaats van een venster op de wereld.

Veelgemaakte fouten

Alle abstracte kunst „hetzelfde” noemen; fauvisme, expressionisme, kubisme en De Stijl hebben elk eigen middelen en doelen.
Denken dat abstractie „zomaar wat” is; De Stijl en de abstractie zijn juist streng doordacht en zoeken universele harmonie of geestelijke uitdrukking.

Actieve herhaling

Kies twee beeldende stromingen uit dit onderdeel. Beschrijf per stroming de kenmerken en leg uit hoe elk een stap verder van de nabootsing van de werkelijkheid staat.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — van expressie naar abstractie (CvTE / Examenblad)

Dada, surrealisme en de kunst als provocatie#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-context-moderne

Niet elke avant-gardist zocht de zuivere vorm; sommigen wilden juist de kunst en de samenleving ontregelen. Afb. 4 zet twee van die stromingen naast elkaar. De eerste is Dada, ontstaan tijdens de Eerste Wereldoorlog uit walging over een beschaving die zo'n slachting mogelijk maakte. Dada was anti-kunst: een protest dat met onzin, toeval en spot de vertrouwde kunst en de burgerlijke waarden bespottelijk maakte. Als de rede tot oorlog had geleid, dan koos Dada bewust de onzin.

Dada tegenover surrealisme

Afb. 4Afb. 4 — Twee provocerende stromingen met een verschillende bedoeling: ontregelen tegenover onthullen.

Het scherpste wapen van Dada was de readymade: een gewoon gebruiksvoorwerp dat de kunstenaar zonder bewerking tot kunst verklaarde. Door bijvoorbeeld een fabrieksmatig voorwerp in een tentoonstelling te plaatsen, stelde Duchamp de vraag op scherp: wat maakt iets tot kunst? Niet langer de schoonheid of het vakmanschap, luidde het antwoord, maar de keuze en de context — een provocatie die het hele kunstbegrip op losse schroeven zette en tot vandaag doorwerkt (zie de invalshoek esthetica).

Uit Dada groeide in de jaren twintig het surrealisme, dat de aandacht verlegde van protest naar de verkenning van de droom en het onbewuste. Geïnspireerd door de psychoanalyse en haar idee van een verborgen, onbewuste laag in de mens, wilden de surrealisten een diepere werkelijkheid onthullen die achter de logica en de dagelijkse waarneming schuilgaat. Ze schilderden droomachtige, vervreemdende taferelen waarin vertrouwde dingen in onmogelijke, raadselachtige combinaties verschijnen, en gebruikten technieken die het toeval en het onbewuste de vrije loop lieten.

Dada en surrealisme delen de houding van de provocatie en de bevraging, maar met een ander doel. Dada wil vooral ontregelen en de burgerlijke kunst belachelijk maken; het surrealisme wil onthullen wat onder de oppervlakte van het bewustzijn ligt. Beide verschuiven de aandacht van de vorm naar het idee en de betekenis, en beide dagen de kijker uit om anders naar de werkelijkheid en naar de kunst te kijken. Voor de analyse let je daarom op de bedoeling: is het werk vooral een ontregelende provocatie (Dada), of een raadselachtige blik in de droomwereld (surrealisme)?

Uitgewerkt voorbeeld

De readymade als vraag

Een kunstenaar plaatst een gewoon, fabrieksmatig voorwerp onbewerkt in een tentoonstelling en noemt het kunst. Leg uit welke provocatie hierin schuilt.

De handeling
Er is niets gemaakt of bewerkt; het voorwerp is enkel gekozen en tot kunst verklaard.
De vraag
Daarmee stelt de kunstenaar de vraag: als dít kunst kan zijn, wat maakt iets dan eigenlijk tot kunst?
Het antwoord
Niet de schoonheid of het vakmanschap, maar de keuze en de context van de kunstenaar en het instituut bepalen het — een breuk met het traditionele kunstbegrip.

Resultaat: De readymade is een provocatie in de vorm van een vraag: door een gewoon voorwerp tot kunst te verklaren, toont Duchamp dat niet vakmanschap of schoonheid, maar keuze en context bepalen wat kunst is.

Veelgemaakte fouten

Dada en surrealisme gelijkstellen; Dada is vooral ontregelend protest, het surrealisme verkent de droom en het onbewuste.
De readymade als grap zien; het is een bewuste stellingname die vraagt wat kunst tot kunst maakt.

Actieve herhaling

Vergelijk een dadaïstisch en een surrealistisch werk. Leg per werk de houding en de bedoeling uit, en laat zien hoe beide de aandacht van de vorm naar het idee verschuiven.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — Dada en surrealisme (CvTE / Examenblad)

Moderne muziek, dans en theater#

Verdiepingexamenblad-kunst-algemeen-context-moderne

De moderne breuk beperkte zich niet tot het beeld: ook muziek, dans en theater vernieuwden radicaal. Afb. 5 zet de eerste helft van de eeuw op een tijdlijn. In de muziek werd de vertrouwde toonsoort losgelaten: Arnold Schönberg ontwikkelde de atonaliteit en later een systeem waarin alle twaalf tonen gelijkwaardig zijn, zodat er geen rustpunt of grondtoon meer is. Deze muziek klinkt de gewone luisteraar vaak wringend en zoekend — precies zoals de moderne beeldende kunst de vertrouwde vorm losliet, liet de moderne muziek de vertrouwde harmonie los.

De moderne tijd op de tijdlijn

Afb. 5Afb. 5 — Van expressie en kubisme, via abstractie en Dada, naar het surrealisme, tussen 1900 en 1945.

Even schokkend was de ritmische omwenteling. Toen Stravinsky's balletmuziek Le Sacre du printemps in 1913 in première ging, met haar bonkende, onregelmatige ritmes en rauwe klanken, brak er in de zaal tumult uit. Het toont hoezeer de moderne kunst de verwachtingen van het publiek tartte: niet de bevallige melodie, maar de oerkracht van het ritme stond centraal. Ook hier gold de avant-gardehouding — de schok en de vernieuwing als waarde op zich.

In de dans keerde de moderne dans zich af van het klassieke ballet. Waar het ballet omhoog streefde, licht en geïdealiseerd, zocht de moderne dans juist de zwaartekracht, de vloer en de natuurlijke, soms hoekige beweging op, om echte, menselijke emotie uit te drukken in plaats van sprookjesachtige harmonie. Danskunstenaars als Martha Graham ontwikkelden een geheel nieuw, expressief bewegingsidioom, gebaseerd op de spanning en ontspanning van het lichaam zelf — de dans-tegenhanger van het expressionisme.

Ook het theater vernieuwde. Bertolt Brecht ontwikkelde het epische theater, dat bewust de illusie doorbrak: in plaats van de toeschouwer mee te slepen in het verhaal, wilde Brecht hem juist op afstand houden en aan het denken zetten, zodat hij de maatschappelijke boodschap kritisch zou beschouwen (het vervreemdingseffect). Zo deelt de moderne kunst over alle disciplines heen dezelfde houding: de breuk met de vertrouwde vorm — of dat nu de harmonie, de melodie, het klassieke ballet of de theaterillusie is — ten dienste van een kunst die past bij een radicaal veranderde, moderne wereld.

Uitgewerkt voorbeeld

Eén breuk, vele disciplines

Leg uit hoe de atonale muziek van Schönberg, het kubisme en de moderne dans dezelfde grondhouding delen.

Schönberg
Hij laat de vertrouwde toonsoort en grondtoon los; er is geen harmonisch rustpunt meer.
Kubisme
Het laat het vaste, enkele perspectief los; het beeld is niet langer een venster op de werkelijkheid.
Moderne dans
Zij laat het klassieke, geïdealiseerde balletidioom los en zoekt de aardse, expressieve beweging.

Resultaat: Alle drie delen de moderne grondhouding: de breuk met een eeuwenoude vertrouwde conventie — de toonsoort, het perspectief, het balletidioom — ten gunste van een radicaal nieuwe, autonome kunst.

Veelgemaakte fouten

Atonale of ritmisch harde moderne muziek „fout” of „lelijk” noemen; ze laat bewust de vertrouwde harmonie los, net als de beeldende kunst de vertrouwde vorm.
De moderne dans als „mislukt ballet” zien; het is een bewuste, expressieve breuk met het klassieke, geïdealiseerde bewegingsidioom.

Actieve herhaling

Kies een discipline (muziek, dans of theater) en leg uit hoe de moderne breuk erin doorwerkt. Benoem met welke vertrouwde conventie wordt gebroken en wat ervoor in de plaats komt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — moderne muziek, dans en theater (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — de moderne breuk en de avant-garde

Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw

Kernpunten

Waarom „vernieuwing” een waarde werd

Kernpunten

Waarom het kubisme met het perspectief breekt

Kernpunten

De readymade als vraag

Kernpunten

Eén breuk, vele disciplines

Bronnen

Cultuur van het moderne in de eerste helft van de twintigste eeuw

Kernpunten

Waarom „vernieuwing” een waarde werd

Kernpunten

Waarom het kubisme met het perspectief breekt

Kernpunten

De readymade als vraag

Kernpunten

Eén breuk, vele disciplines

Bronnen