Samenvattingen · GeschiedenisNL · VWO

Historische context: China (1842-2001)

Deze historische context volgt China van het verval van het keizerrijk onder westerse druk, via de val van de keizer en de burgeroorlog, tot de communistische Volksrepubliek onder Mao en de markthervormingen onder Deng Xiaoping. De kern is de vraag hoe China zich van een vernederde, half-koloniale reus ontwikkelde tot een moderne wereldmacht — en tegen welke menselijke prijs. De context sluit aan bij de tijdvakken 8 tot en met 10 (imperialisme, wereldoorlogen, Koude Oorlog en globalisering). Het CvTE stelt per examenjaar vast welke historische contexten in het centraal examen worden getoetst.

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·151515 / 16

Examenprofiel

Het verval van het Chinese keizerrijk onder westerse druk (Opiumoorlogen, ongelijke verdragen) verklaren.De val van het keizerrijk, de burgeroorlog en het ontstaan van de Volksrepubliek (1949) uitleggen.Het beleid van Mao (Grote Sprong Voorwaarts, Culturele Revolutie) en de gevolgen beschrijven.De hervormingen onder Deng Xiaoping en China's heropleving verklaren en met Mao vergelijken.

Operatoren:beschrijfleg uitverklaarvergelijkbeoordeelberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: de lange lijn van vernederd keizerrijk naar communistische en daarna hervormende staat vormt de kern van deze context wanneer die door het CvTE wordt getoetst.

verhoogd niveau

Verdieping: de omslag van Mao naar Deng (ideologie versus economische groei) analyseren en China's opkomst in de context van de globalisering plaatsen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Historische context: China (1842-2001)

Het keizerrijk onder westerse druk (1842-1911)#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-china

In de negentiende eeuw was China een oud, zelfbewust keizerrijk dat zich lang als het centrum van de wereld had beschouwd en weinig behoefte had aan handel met het Westen. Dat veranderde met de Opiumoorlogen. Toen China de invoer van opium door Britse handelaren wilde stoppen, versloeg Groot-Brittannië het technisch achtergebleven China militair. In Afb. 1 zie je de keten die zo op gang kwam: militaire nederlaag, opgelegde verdragen en verzwakking van het keizerrijk.

Westerse druk en het verval van het keizerrijk

Afb. 1Afb. 1 — De westerse druk (Opiumoorlogen) leidde tot ongelijke verdragen en een half-koloniale status; dat verzwakte het keizerrijk en droeg bij aan de val van de Qing-dynastie in 1911.

Na de nederlaag moest China ongelijke verdragen sluiten, te beginnen met het Verdrag van Nanking (1842). In die verdragen moest China havens voor de westerse handel openstellen, gebied afstaan (zoals Hongkong aan Groot-Brittannië) en westerlingen bijzondere rechten geven, terwijl het zelf nauwelijks iets terugkreeg. Ze heten „ongelijk” omdat ze eenzijdig ten gunste van de westerse mogendheden waren en de Chinese soevereiniteit aantastten. China werd zo half-koloniaal: formeel zelfstandig, maar in de praktijk sterk onderworpen aan westerse invloed.

Deze vernedering en het onvermogen van de keizerlijke regering om zich te verweren, ondermijnden het gezag van de Qing-dynastie. Zware belastingen, opstanden, honger en het besef dat China hopeloos was achtergeraakt bij het geïndustrialiseerde Westen (en later bij Japan) voedden een diepe crisis. Pogingen tot hervorming en modernisering kwamen te laat of mislukten. Voor veel Chinezen werd duidelijk dat het oude stelsel het land niet kon redden.

Deze periode staat bekend als de „eeuw van vernedering”, en het besef ervan werkt tot ver in de twintigste eeuw door. De ervaring van westerse (en Japanse) overheersing voedde een sterk Chinees nationalisme en het verlangen naar een sterk, onafhankelijk en modern China. Dat verlangen verklaart veel van wat daarna gebeurt: de val van het keizerrijk, de revolutie en uiteindelijk de communistische machtsovername. De volgende paragraaf laat zien hoe het keizerrijk viel en de strijd om China's toekomst losbrandde.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de verdragen „ongelijk” heten

Leg uit waarom de verdragen die China na de Opiumoorlogen moest sluiten „ongelijk” worden genoemd en welke gevolgen ze hadden.

Eenzijdig
China moest havens openstellen, gebied afstaan (zoals Hongkong) en westerlingen bijzondere rechten geven, terwijl het zelf vrijwel niets terugkreeg.
Aantasting soevereiniteit
De verdragen waren opgelegd na een militaire nederlaag en dienden alleen de westerse belangen; ze tastten de Chinese soevereiniteit aan.
Gevolg
China werd half-koloniaal en vernederd; dit ondermijnde het gezag van de keizerlijke regering en voedde het nationalisme.

Resultaat: De verdragen heten ongelijk omdat ze eenzijdig ten gunste van het Westen waren en de Chinese soevereiniteit aantastten; ze maakten China half-koloniaal en ondermijnden het keizerlijk gezag.

Veelgemaakte fouten

China als een gewone kolonie zien; het bleef formeel zelfstandig maar werd half-koloniaal (sterk onderworpen aan westerse invloed).
De vernedering losmaken van het latere nationalisme en de revolutie; juist die ervaring voedde het verlangen naar een sterk, modern China.

Actieve herhaling

Leg uit waarom een oud en zelfbewust keizerrijk als China militair zo makkelijk door het Westen kon worden verslagen in de negentiende eeuw.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Republiek, burgeroorlog en de Volksrepubliek#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-china

In 1911 viel het keizerrijk: na eeuwen kwam er een einde aan het keizerschap en werd China een republiek. In Afb. 2 staat de hele context van 1842 tot 2001 op een tijdbalk. De jonge republiek was echter zwak en verdeeld; het centrale gezag brokkelde af en delen van het land kwamen in handen van lokale krijgsheren. Het verlangen naar een sterk, verenigd en modern China bleef, maar de weg daarheen werd een lange strijd.

China 1842-2001

Afb. 2Afb. 2 — De lange lijn van deze context: van de Opiumoorlogen en de val van het keizerrijk, via de Volksrepubliek en Mao, naar de hervormingen van Deng en China's opkomst.

Om China's toekomst streden twee grote bewegingen. De nationalisten wilden China verenigen en moderniseren onder een sterk nationaal bewind. De communisten, geïnspireerd door de Russische Revolutie en geleid door onder anderen Mao Zedong, wilden een revolutie van boeren en arbeiders. Aanvankelijk werkten ze soms samen, maar ze raakten in een bittere burgeroorlog verwikkeld. Die strijd werd onderbroken door de Japanse invasie: vanaf de jaren dertig, en vooral tijdens de Tweede Wereldoorlog, bezette Japan grote delen van China.

Na de nederlaag van Japan in 1945 laaide de burgeroorlog weer op, en die wonnen de communisten. De communisten hadden onder de boerenbevolking veel steun verworven en presenteerden zich als de partij die China's vernedering zou beëindigen. Op 1 oktober 1949 riep Mao Zedong de Volksrepubliek China uit; de nationalisten weken uit naar het eiland Taiwan. Zo kwam na ruim een eeuw van verval, revolutie en oorlog een communistisch bewind aan de macht over het vasteland.

De stichting van de Volksrepubliek in 1949 was een keerpunt. Voor de communisten betekende het het einde van de „eeuw van vernedering” en het begin van een nieuw, sterk en onafhankelijk China. Het land werd omgevormd naar communistisch model: één partij, de nadruk op de macht van boeren en arbeiders, en een centraal geleide staat. Wat dat in de praktijk betekende, en tegen welke prijs, laat de volgende paragraaf zien: het radicale beleid van Mao.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de communisten wonnen

Leg uit waarom de communisten onder Mao de burgeroorlog om China wonnen.

Steun onder boeren
De communisten verwierven brede steun onder de grote boerenbevolking, onder meer door landhervorming te beloven.
Nationalistische aantrekkingskracht
Ze presenteerden zich als de partij die China's vernedering zou beëindigen en het land sterk en onafhankelijk zou maken.
Zwakte van de nationalisten
De nationalisten waren verzwakt en verdeeld, mede door de Japanse invasie; na 1945 wonnen de communisten de hervatte burgeroorlog.

Resultaat: De communisten wonnen door brede steun onder de boeren, hun nationalistische belofte China weer sterk te maken, en de zwakte van de door oorlog verdeelde nationalisten.

Veelgemaakte fouten

Denken dat China na 1911 meteen een sterke, verenigde republiek was; het was juist zwak en verdeeld (krijgsheren, burgeroorlog).
De communistische overwinning alleen aan ideologie toeschrijven; ook boerensteun, nationalisme en de zwakte van de nationalisten waren beslissend.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de Japanse invasie de strijd tussen nationalisten en communisten beïnvloedde en waarom die uiteindelijk in het voordeel van de communisten uitpakte.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Het China van Mao#

Verdiepingexamenblad-geschiedenis-hc-china

Onder Mao Zedong (1949–1976) werd China omgevormd tot een communistische staat naar eigen, radicaal model. De staat nam de economie in handen, grond en bedrijven werden gecollectiviseerd, en de communistische partij beheerste vrijwel elk aspect van het leven. Mao streefde niet alleen naar economische opbouw, maar ook naar ideologische zuiverheid en voortdurende revolutie. Twee grote campagnes tekenen zijn bewind; in Afb. 3 staan ze naast elkaar met hun doel en gevolg.

Grote Sprong Voorwaarts en Culturele Revolutie

Afb. 3Afb. 3 — Mao's twee grote campagnes: de Grote Sprong Voorwaarts (economische ramp en hongersnood) en de Culturele Revolutie (chaos en vervolging).

De eerste was de Grote Sprong Voorwaarts (vanaf 1958): een poging om China in razend tempo te industrialiseren en de landbouw volledig te collectiviseren in gigantische volkscommunes. De aanpak was onrealistisch en dwingend, de cijfers werden vervalst, en de landbouw stortte in. Het gevolg was een economische ramp en een van de grootste hongersnoden uit de geschiedenis, waarbij miljoenen mensen omkwamen. De Grote Sprong is een dramatisch voorbeeld van hoe ideologische dwang en wanbeleid tot massale menselijke ellende kunnen leiden.

De tweede was de Culturele Revolutie (vanaf 1966): een politieke campagne waarmee Mao zijn tanende macht wilde herstellen en „oude” ideeën, gewoonten en tegenstanders wilde uitroeien. Jongeren (de Rode Gardisten) werden opgeroepen zich tegen gezagsdragers, leraren en „klassenvijanden” te keren. Het gevolg was jarenlange chaos, vervolging, geweld, de vernietiging van cultureel erfgoed en economische stilstand. Talloze mensen werden vernederd, mishandeld, verbannen of gedood.

Het China van Mao laat de twee gezichten van dit tijdvak scherp zien. Enerzijds verenigde en moderniseerde de Volksrepubliek het land en maakte ze een einde aan de vernedering en de half-koloniale status. Anderzijds eiste Mao's radicale, totalitaire beleid een enorme menselijke tol. Voor het examen moet je dit met historische nauwkeurigheid en zonder verheerlijking of eenzijdigheid kunnen beschrijven. Na Mao's dood in 1976 sloeg China een heel andere weg in, die de laatste paragraaf behandelt.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de Grote Sprong mislukte

Leg uit waarom de Grote Sprong Voorwaarts uitliep op een economische ramp en een hongersnood.

Onrealistische doelen
Mao wilde China in enkele jaren industrialiseren en de landbouw volledig collectiviseren in volkscommunes, zonder rekening te houden met de werkelijkheid.
Dwang en valse cijfers
Boeren werden gedwongen, en uit angst werden productiecijfers vervalst; het bestuur kreeg zo een veel te rooskleurig beeld.
Gevolg: hongersnood
De landbouw stortte in terwijl er graan werd afgevoerd op basis van valse cijfers; het resultaat was een enorme hongersnood met miljoenen doden.

Resultaat: Onrealistische doelen, dwang en vervalste cijfers deden de landbouw instorten; het gevolg was een economische ramp en een hongersnood met miljoenen doden.

Veelgemaakte fouten

De Grote Sprong Voorwaarts en de Culturele Revolutie verwarren; de eerste was vooral economisch, de tweede vooral politiek-ideologisch.
Mao's beleid eenzijdig verheerlijken of afdoen; benoem zowel de eenwording/modernisering als de enorme menselijke tol.

Actieve herhaling

Leg uit waarom zowel de Grote Sprong Voorwaarts als de Culturele Revolutie kunnen worden gezien als voorbeelden van de gevaren van een totalitair bewind.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Hervorming en heropleving onder Deng#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-china

Na de dood van Mao in 1976 kwam Deng Xiaoping aan de macht, en hij sloeg een heel andere richting in. Vanaf 1978 voerde hij ingrijpende economische hervormingen door onder de leus „hervorming en opening”. China liet de starre communistische planeconomie deels los en stond marktwerking, particuliere ondernemingen en buitenlandse investeringen toe, onder meer in speciale economische zones. In Afb. 4 staan het China van Mao en dat van Deng tegenover elkaar.

Het China van Mao en van Deng

Afb. 4Afb. 4 — De omslag van Mao naar Deng: van planeconomie en ideologie naar markthervorming en groei — maar met behoud van het eenpartijstelsel (Tiananmen 1989).

Kern van Dengs aanpak was dat economische groei belangrijker werd dan ideologische zuiverheid. Waar Mao klassenstrijd en revolutie vooropstelde, gaf Deng prioriteit aan modernisering en welvaart; een bekende uitspraak vat het samen: het maakt niet uit of een kat zwart of wit is, als hij maar muizen vangt. Boeren mochten weer voor de markt produceren, ondernemers konden winst maken, en China opende zich voor handel en investeringen uit het buitenland. Het resultaat was een indrukwekkende economische groei die honderden miljoenen mensen uit de armoede tilde.

De hervormingen bleven echter beperkt tot de economie; politiek bleef China een eenpartijstaat. Toen in 1989 op het Plein van de Hemelse Vrede (Tiananmen) in Peking studenten en anderen om meer democratie en vrijheid demonstreerden, liet het regime de protesten met geweld neerslaan. Dat toonde de grens van de hervormingen scherp: economische vrijheid werd toegestaan, politieke vrijheid niet. De communistische partij hield de touwtjes stevig in handen, ook terwijl de economie zich verregaand liberaliseerde.

Onder Deng en zijn opvolgers groeide China uit tot een economische grootmacht en een steeds belangrijker speler in de geglobaliseerde wereld; de toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie (WTO) in 2001 bezegelde die integratie in de wereldeconomie. De lange lijn van deze context komt zo samen: van een vernederd, half-koloniaal keizerrijk, via revolutie en radicaal communisme, naar een land dat zijn plaats als wereldmacht heropeiste — maar met een eenpartijstelsel dat politieke vrijheid bleef inperken. Dat is de combinatie van economische opkomst en politieke controle die het China van vandaag mede verklaart.

Uitgewerkt voorbeeld

Economische vrijheid zonder politieke vrijheid

Leg uit hoe Deng Xiaoping de economie hervormde en waarom Tiananmen (1989) de grens van die hervormingen liet zien.

Economische hervorming
Deng liet de planeconomie deels los: marktwerking, particuliere ondernemingen, buitenlandse investeringen en speciale economische zones, met economische groei als prioriteit.
Politiek onveranderd
De communistische partij behield de volledige politieke macht; het bleef een eenpartijstaat zonder democratie of vrije meningsuiting.
Tiananmen als grens
Toen demonstranten in 1989 om democratie vroegen, sloeg het regime dat met geweld neer — bewijs dat economische, maar niet politieke vrijheid was toegestaan.

Resultaat: Deng liberaliseerde de economie (markt, ondernemingen, buitenlandse investeringen) maar hield de eenpartijstaat in stand; Tiananmen 1989 toonde dat politieke vrijheid, anders dan economische, niet werd getolereerd.

Veelgemaakte fouten

Denken dat Deng ook politiek democratiseerde; hij hervormde alleen de economie, het eenpartijstelsel bleef (Tiananmen).
De omslag van Mao naar Deng onderschatten; ideologie maakte plaats voor economische groei als hoofddoel.

Actieve herhaling

Leg uit hoe China onder Deng een wereldmacht kon worden en welke rol de globalisering (o.a. de WTO-toetreding in 2001) daarbij speelde.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten

Historische context: China (1842-2001)

Kernpunten

Waarom de verdragen „ongelijk” heten

Kernpunten

Waarom de communisten wonnen

Kernpunten

Waarom de Grote Sprong mislukte

Kernpunten

Economische vrijheid zonder politieke vrijheid

Bronnen

Historische context: China (1842-2001)

Kernpunten

Waarom de verdragen „ongelijk” heten

Kernpunten

Waarom de communisten wonnen

Kernpunten

Waarom de Grote Sprong mislukte

Kernpunten

Economische vrijheid zonder politieke vrijheid

Bronnen