Samenvattingen · FilosofieNL · VWO

De contextualiteit van kennis

Is kennis een zuivere afspiegeling van de wereld, of vormt de kenner haar mede? Dit onderwerp (domein D) behandelt Kants copernicaanse wending (de wereld richt zich naar ons kenvermogen), het onderscheid tussen fenomeen en Ding an sich, het constructivisme en de perspectief- en contextgebondenheid van kennis — met de vraag waar de erkenning van ons eigen aandeel ophoudt en het relativisme begint.

4 Onderdelen~17 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·101010 / 14

Examenprofiel

Kants copernicaanse wending en de rol van de a priori vormen uitleggenHet onderscheid tussen fenomeen en Ding an sich analyserenRealisme en (sociaal) constructivisme onderscheiden en beoordelenDe perspectief- en contextgebondenheid van kennis wegen

Operatoren:leg uitanalyseeronderscheidbeoordeelberedeneer

basisniveau

Ken Kants wending (fenomeen vs. Ding an sich, aanschouwingsvormen en categorieën) en het onderscheid realisme/constructivisme.

verhoogd niveau

Kun je de contextgebondenheid van kennis wegen zonder in zelfweerleggend relativisme te vervallen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

De contextualiteit van kennis

Kant: de copernicaanse wending#

Standaardexamenblad-filosofie-vwo-domein-D

Immanuel Kant probeerde de strijd tussen rationalisme en empirisme te beslechten met een radicaal nieuw idee, dat Afb. 1 in beeld brengt. Tot dan toe ging men ervan uit dat onze kennis zich moet richten naar de objecten: de geest is een spiegel die de wereld zo getrouw mogelijk moet afbeelden. Kant draait die verhouding om: niet onze kennis richt zich naar de objecten, maar de objecten — voor zover wij ze kunnen kennen — richten zich naar de structuur van ons kenvermogen. Deze omkering noemde hij, naar het voorbeeld van Copernicus, zijn „copernicaanse wending”.

Kants copernicaanse wending

Afb. 1Afb. 1 — Het gegevene wordt geordend door ruimte, tijd en de categorieën en verschijnt zo als de gekende wereld (fenomeen).

De vergelijking met Copernicus is treffend. Zoals Copernicus de schijnbare beweging van de sterren verklaarde door niet de hemel maar de waarnemer te laten bewegen, zo verklaart Kant de mogelijkheid van kennis door niet alleen de wereld maar ook de kenner een aandeel te geven. De geest is geen passieve spiegel maar een actieve vormgever: hij ontvangt materiaal via de zintuigen én bewerkt dat met eigen, aangeboren structuren. Kennis ontstaat pas in de samenwerking van beide — vandaar Kants beroemde formule: „gedachten zonder inhoud zijn leeg, aanschouwingen zonder begrippen zijn blind”. Zonder zintuiglijk materiaal blijft het denken leeg; zonder ordening door het verstand blijft de waarneming een blinde chaos.

Die vormgevende structuren werken op twee niveaus, die Afb. 1 toont. Ten eerste zijn er de aanschouwingsvormen ruimte en tijd: alles wat wij waarnemen, nemen we noodzakelijk in ruimte en tijd waar, niet omdat de dingen-op-zich ruimtelijk-temporeel zouden zijn, maar omdat ruimte en tijd de a priori vormen zijn waarin onze zintuiglijkheid het gegevene ordent. Ten tweede zijn er de categorieën van het verstand — a priori begrippen zoals substantie en oorzaak-gevolg — waarmee het verstand de geordende waarnemingen tot samenhangende ervaring, tot kennis, verwerkt.

Dit verklaart iets wat empirisme en rationalisme elk niet konden: hoe we noodzakelijke, algemene kennis over de ervaringswereld kunnen hebben (bijvoorbeeld dat elke gebeurtenis een oorzaak heeft, of de waarheden van de wiskunde). Het antwoord: die noodzakelijke structuren zitten niet in de wereld-op-zich, maar wij leggen ze in de ervaring omdat ze de vormen van ons eigen kennen zijn. Daarom gelden ze met zekerheid voor alles wat wij ooit kunnen ervaren — het is óns kenvermogen dat de ervaring die vorm geeft. Kant verenigt zo het empirisme (kennis begint met ervaring) en het rationalisme (het verstand draagt a priori structuren bij).

Voor het examen moet je de copernicaanse wending kunnen uitleggen (de omkering: de wereld richt zich naar het kennen, niet omgekeerd), de rol van de aanschouwingsvormen en de categorieën kunnen benoemen, en begrijpen welk probleem Kant hiermee oplost (de mogelijkheid van a priori kennis over de ervaringswereld). Deze wending is het fundament onder de gedachte dat kennis contextueel is: als het kennen zelf de ervaring mede vormt, dan is geen enkele kennis een louter passieve afspiegeling van een kant-en-klare wereld.

Uitgewerkt voorbeeld

„Aanschouwingen zonder begrippen zijn blind”

Leg met Kants formule uit waarom kennis volgens hem zowel de zintuigen als het verstand nodig heeft, en wat er ontbreekt als één van de twee wegvalt.

Zonder zintuiglijke inhoud
„Gedachten zonder inhoud zijn leeg”: het verstand kan wel begrippen vormen, maar zonder zintuiglijk materiaal hebben die niets om over te gaan — geen kennis van de wereld, alleen lege vormen.
Zonder ordening
„Aanschouwingen zonder begrippen zijn blind”: de zintuigen leveren wel materiaal, maar zonder de ordenende categorieën is dat een ongestructureerde chaos die niets betekent.
De samenwerking
Kennis ontstaat pas als het verstand het zintuiglijk gegevene met zijn a priori vormen (ruimte, tijd, categorieën) ordent. Beide zijn noodzakelijk; geen van beide is voldoende.

Resultaat: Kennis vereist zowel zintuiglijke inhoud als verstandelijke ordening; zonder inhoud blijft het denken leeg, zonder begrippen blijft de waarneming blind — pas hun samenwerking levert kennis.

Veelgemaakte fouten

Denken dat Kant zegt dat wij de wereld „verzinnen”: het gegevene komt van buiten (Ding an sich), maar de vórm waarin wij het kennen, dragen wij bij.
De copernicaanse wending verwarren met astronomie: het is een metafoor voor de omkering in de kentheorie, niet een uitspraak over de kosmos.

Actieve herhaling

Leg uit hoe Kant met zijn wending verklaart dat we a priori zeker kunnen weten dat elke gebeurtenis een oorzaak heeft.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein D (Kant, contextualiteit) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Fenomeen en Ding an sich#

Standaardexamenblad-filosofie-vwo-domein-D

Uit de copernicaanse wending volgt Kants beroemdste en meest ingrijpende onderscheid: dat tussen het fenomeen (de verschijning, het ding zoals het aan ons verschijnt) en het Ding an sich (het ding op zichzelf, zoals het is los van ons kennen). Omdat wij alles noodzakelijk waarnemen in ruimte en tijd en denken met de categorieën, kennen we de dingen alléén zoals ze binnen die vormen verschijnen — nooit zoals ze op zichzelf zijn. Het fenomeen is kenbaar; het Ding an sich is principieel onkenbaar.

Dit is geen scepticisme maar een verschuiving van de grens van het kennen. Kant ontkent niet dat er een werkelijkheid buiten ons is — het Ding an sich prikkelt immers onze zintuigen. Hij ontkent dat we die werkelijkheid kunnen kennen zoals ze in zichzelf is, want elk kennen legt er onvermijdelijk onze eigen vormen (ruimte, tijd, causaliteit) aan op. We dragen als het ware een bril die we niet kunnen afzetten: alles wat we zien, zien we door die bril, en we kunnen nooit „om de bril heen kijken” om te controleren hoe de wereld zonder bril is. Kant noemt zijn positie transcendentaal idealisme (de vormen komen van ons) gecombineerd met empirisch realisme (binnen die vormen is de wereld gewoon reëel en kenbaar).

De gevolgen zijn diep. Ruimte, tijd en oorzakelijkheid zijn geen eigenschappen van de wereld-op-zich, maar de vormen waarin wij haar noodzakelijk kennen; daarom kunnen we er a priori zeker van zijn dat de ervaringswereld eraan voldoet. Maar tegelijk trekt Kant hiermee een grens om het menselijk kennen: over wat de dingen op zichzelf zijn, over God, de onsterfelijke ziel of het heelal als geheel, kunnen we geen kennis hebben, omdat die de grenzen van de mogelijke ervaring te buiten gaan. De metafysica als kennis van het bovenzinnelijke wordt zo aan banden gelegd — al laat Kant er ruimte voor geloof en moraal.

Het begrip Ding an sich is ook het meest bekritiseerde onderdeel van Kants systeem. Als het Ding an sich volstrekt onkenbaar is, hoe kan Kant er dan überhaupt over spreken en zelfs zeggen dat het onze zintuigen „prikkelt” (een causale bewering, terwijl causaliteit juist een categorie van óns verstand is)? Latere idealisten (Fichte, Hegel) wilden het onkenbare Ding an sich daarom helemaal schrappen. Deze kritiek is belangrijk, maar ze doet niets af aan Kants blijvende inzicht: dat wij de wereld nooit „van nergens” kennen, maar altijd vanuit de structuur van ons eigen kenvermogen.

Voor het examen moet je het onderscheid fenomeen/Ding an sich helder kunnen uitleggen, kunnen aangeven dat en waarom het Ding an sich onkenbaar is, en de grens die Kant om het kennen trekt kunnen wegen (zowel de kracht — verklaring van a priori kennis — als het bezwaar — kunnen we over het onkenbare wel spreken?). Merk op hoe dit het schijn/werkelijkheid-probleem uit het vorige onderwerp een nieuwe wending geeft: de „werkelijkheid achter de verschijning” is bij Kant geen verborgen wereld die we alsnog kunnen bereiken, maar een grens van ons kennen zelf.

Uitgewerkt voorbeeld

Fenomeen versus Ding an sich

Een appel is rood, rond en valt naar beneden. Analyseer met Kants onderscheid wat hiervan tot het fenomeen behoort en wat we over het Ding an sich kunnen zeggen.

Bepaal het fenomeen
De appel zoals hij aan ons verschijnt — rood, rond, in de ruimte, vallend in de tijd volgens oorzaak en gevolg — is het fenomeen, gevormd door onze aanschouwingsvormen en categorieën.
Bepaal het Ding an sich
Wat de appel op zichzelf is, los van hoe hij ons in ruimte, tijd en causaliteit verschijnt, is het Ding an sich — en dat is voor ons onkenbaar.
Trek de conclusie
We kennen de appel volledig als fenomeen (en kunnen er wetenschappelijke kennis over hebben), maar we kunnen nooit weten hoe hij is buiten de vormen van ons kennen om.

Resultaat: Rondheid, ruimtelijkheid en het vallen behoren tot het kenbare fenomeen; wat de appel op zichzelf is (het Ding an sich) blijft principieel onkenbaar.

Veelgemaakte fouten

Het Ding an sich opvatten als een verborgen wereld die we met genoeg moeite tóch kunnen bereiken; het is principieel onkenbaar, een grens van ons kennen.
Kant voor een scepticus houden: hij ontkent niet dat we de fenomenale wereld kunnen kennen, alleen dat we de dingen-op-zich kunnen kennen.

Actieve herhaling

Leg uit waarom critici het problematisch vinden dat Kant zegt dat het onkenbare Ding an sich onze zintuigen „prikkelt”.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein D (fenomeen en Ding an sich) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Constructivisme en de gevormdheid van kennis#

Standaardexamenblad-filosofie-vwo-domein-D

Realisme versus constructivisme

Afb. 2Afb. 1 — De kenner als spiegel (realisme) tegenover de kenner als vormgever (constructivisme).

Kants inzicht dat de kenner de kennis mede vormt, is door latere denkers verbreed tot het constructivisme: de opvatting dat kennis niet een passieve afspiegeling van een kant-en-klare werkelijkheid is, maar (mede) een constructie van het kennende subject of van een gemeenschap. Afb. 1 zet het constructivisme tegenover het (naïeve) realisme. Waar het realisme de kenner voorstelt als een spiegel die de wereld weergeeft zoals ze is, ziet het constructivisme de kenner als een actieve vormgever die de wereld ordent met begrippen, taal en modellen.

Bij Kant is die vormgeving nog universeel en individueel: iedere mens draagt dezelfde aanschouwingsvormen en categorieën. Het latere, sociale constructivisme radicaliseert de gedachte: de kaders waarmee wij de werkelijkheid ordenen zijn niet universeel maar historisch, cultureel en sociaal bepaald. Onze taal, onze wetenschappelijke theorieën, onze begrippen van „normaal” en „afwijkend” — ze zijn in de loop van de geschiedenis en binnen gemeenschappen gevormd, en ze sturen wat wij als feit, als natuurlijk of als vanzelfsprekend zien. Wat in de ene tijd of cultuur als kennis geldt, kan in een andere anders zijn.

Deze gedachte krijgt steun uit verschillende hoeken. De wetenschapsfilosofie van Thomas Kuhn (zie het onderwerp over wetenschappelijke kennis) laat zien dat wetenschappers de wereld waarnemen door de bril van een paradigma, en dat zelfs waarnemingen theoriegeladen zijn. De standpuntepistemologie (onder meer in de feministische filosofie) betoogt dat kennis altijd „gesitueerd” is: vanuit een bepaalde maatschappelijke positie wordt bepaalde kennis wél en andere niet zichtbaar. En Michel Foucault wees op de verwevenheid van kennis en macht: wat in een samenleving als „waarheid” geldt, wordt mede bepaald door machtsstructuren en de heersende manieren van spreken (al is de sterke lezing hiervan omstreden).

Het constructivisme heeft een belangrijk kritisch nut: het maakt ons bewust van vooronderstellingen die we voor vanzelfsprekend houden, en het verklaart waarom kennis verandert en waarom verschillende groepen de wereld anders zien. Maar het draagt ook een gevaar in zich, dat Afb. 1 aanstipt: als álle kennis louter constructie is, dreigt het relativisme waarin geen enkele opvatting beter of waarder is dan een andere — met precies de zelfweerleggingsproblemen uit het onderwerp over de universaliteit van waarden (geldt de bewering „alle kennis is constructie” zelf ook maar als constructie?). Een gematigd constructivisme erkent daarom het aandeel van het subject én houdt vast aan een werkelijkheid die weerstand biedt: niet elke constructie werkt even goed, en de wereld corrigeert onze modellen.

Voor het examen moet je realisme en constructivisme kunnen onderscheiden, het gematigde (Kantiaanse) van het radicale (sociale) constructivisme kunnen onderscheiden, en de sterke en zwakke punten kunnen wegen — vooral het gevaar van het relativisme en het weerwoord daarop. Dit onderwerp verbindt de kennisleer met de wetenschapsfilosofie (paradigma's), de ethiek (universaliteit van waarden) en de sociale filosofie (kennis en macht), en het toont dat de vraag naar de contextualiteit van kennis balanceert tussen twee afgronden: de naïviteit van de zuivere spiegel en de willekeur van het radicale relativisme.

Uitgewerkt voorbeeld

Een constructivistische claim wegen

„Wat als een psychische stoornis geldt, verschilt per tijd en cultuur; psychiatrische diagnoses zijn dus sociale constructies zonder werkelijkheid.” Beoordeel deze redenering.

Erken het ware kern
Het klopt dat classificaties van „normaal” en „gestoord” historisch en cultureel variëren en mede sociaal gevormd zijn (constructivistisch inzicht).
Wijs de sprong aan
Uit „de categorie is mede gevormd door de context” volgt niet „er is geen werkelijkheid onder”: dat mensen echt lijden en dat sommige toestanden reëel zijn, blijft staan.
Formuleer een gematigd standpunt
Een gematigd constructivisme erkent het gevormde, contextgebonden karakter van de categorieën én houdt vast aan een werkelijkheid die weerstand biedt en die de constructies mede stuurt en corrigeert.

Resultaat: De redenering bevat een waar inzicht (categorieën zijn mede gevormd) maar springt naar een te sterke conclusie (geen werkelijkheid); een gematigd constructivisme vermijdt zowel naïviteit als relativisme.

Veelgemaakte fouten

Constructivisme lezen als „de wereld bestaat niet”: het gaat om het aandeel van het subject in de kennis, niet om de ontkenning van de werkelijkheid.
Van „kennis is mede gevormd door de context” meteen „alle kennis is even (on)waar” maken — dat is de relativistische sprong die apart onderbouwd moet worden.

Actieve herhaling

Leg uit hoe Kant een (gematigd) voorloper van het constructivisme is, en waarin het sociale constructivisme radicaler is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein D (constructivisme) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Perspectief, context en de grenzen daarvan#

Verdiepingexamenblad-filosofie-vwo-domein-D

De gedachte dat kennis contextgebonden is, bereikt haar scherpste vorm in het perspectivisme van Friedrich Nietzsche. Zijn provocerende formule luidt dat er „geen feiten zijn, alleen interpretaties”, en dat elke vorm van kennen een perspectief is — een gezichtspunt van waaruit de wereld op een bepaalde manier verschijnt, gestuurd door belangen, waarden en de wil tot macht. Er is geen „gezichtspunt van nergens”, geen neutraal standpunt boven alle perspectieven van waaruit we de wereld zouden kunnen zien zoals ze „echt” is, los van elke interpretatie.

Het perspectivisme heeft een sterke kritische kracht. Het ontmaskert de pretentie van absolute objectiviteit, maakt zichtbaar dat elke wetenschap, elke moraal en elke wereldbeschouwing vanuit een bepaalde positie en met bepaalde belangen spreekt, en het verklaart waarom mensen met verschillende achtergronden de wereld werkelijk anders zien. Het sluit aan bij de standpuntepistemologie (kennis is gesitueerd) en bij het inzicht dat waarneming en wetenschap theoriegeladen zijn. In die zin is het een waardevolle correctie op elke naïeve claim „ik zie de dingen gewoon zoals ze zijn”.

Maar het perspectivisme dreigt zichzelf te ondermijnen, precies zoals het radicale relativisme uit het onderwerp over waarden. Als er werkelijk „alleen interpretaties” zijn, is de bewering „er zijn alleen interpretaties” dan zelf ook maar een interpretatie — en waarom zou ik haar dan aanvaarden? En als geen enkel perspectief beter is dan een ander, kunnen we dan nog een onderscheid maken tussen wetenschap en bijgeloof, tussen een goed onderbouwde en een verzonnen bewering? De ervaring dat sommige opvattingen aantoonbaar beter werken en de toets van de kritiek beter doorstaan, verzet zich tegen de conclusie dat alle perspectieven gelijkwaardig zijn.

De verstandigste positie ligt tussen twee uitersten in. Enerzijds is de droom van een volstrekt neutrale, perspectiefloze kennis („de blik van God”) onhoudbaar: we kennen altijd vanuit een positie, met begrippen en belangen. Anderzijds volgt daaruit niet dat alle perspectieven gelijk zijn: perspectieven kunnen rijker of armer, beter of slechter onderbouwd zijn, en juist door verschillende perspectieven te confronteren en onderling te bekritiseren (intersubjectiviteit) kunnen we tot betrouwbaarder kennis komen. Objectiviteit is dan geen standpunt-van-nergens, maar het resultaat van het kritisch overstijgen van het bekrompen eigen gezichtspunt — een streven, geen bezit.

Voor het examen moet je het perspectivisme en de contextgebondenheid van kennis kunnen uitleggen, het zelfweerleggingsbezwaar kunnen inbrengen, en een afgewogen standpunt kunnen innemen dat het aandeel van perspectief en context erkent zónder in willekeur te vervallen. Dit onderwerp is het sluitstuk van de kennisleer: het verbindt de klassieke definitie van kennis, de waarheidstheorieën en Kants wending tot de vraag hoe wij, als eindige, gesitueerde wezens, tóch betrouwbare kennis kunnen nastreven — en het loopt vooruit op de wetenschapsfilosofie, waar dezelfde spanning terugkeert in het debat tussen Popper en Kuhn.

Uitgewerkt voorbeeld

Het perspectivisme op zelfweerlegging toetsen

Iemand stelt: „Er bestaan geen objectieve feiten, alleen interpretaties vanuit een perspectief.” Analyseer of deze stelling houdbaar is.

Erken de kritische kracht
De stelling ontmaskert terecht de pretentie van een perspectiefloze, absolute objectiviteit: we kennen altijd vanuit een positie.
Pas de stelling op zichzelf toe
Is „er zijn alleen interpretaties” zelf een objectief feit of ook maar een interpretatie? Als het een objectief feit is, is het onwaar; als het maar een interpretatie is, hoef ik het niet te aanvaarden.
Formuleer een houdbaar alternatief
Verwerp de neutrale godsblik én de gelijkwaardigheid van alle perspectieven: perspectieven kunnen beter of slechter zijn, en door onderlinge kritiek (intersubjectiviteit) benaderen we objectiviteit als streven.

Resultaat: In haar sterke vorm is de stelling zelfweerleggend; houdbaar is een gematigde positie die de perspectiefgebondenheid erkent maar objectiviteit als kritisch, intersubjectief streven behoudt.

Veelgemaakte fouten

Perspectivisme gelijkstellen aan „iedereen heeft zijn eigen waarheid en alle zijn gelijk”; perspectieven kunnen wel degelijk beter of slechter onderbouwd zijn.
Uit de onhaalbaarheid van een neutraal standpunt besluiten dat objectiviteit onmogelijk is, in plaats van haar als kritisch, intersubjectief streven op te vatten.

VWO-verdieping

Verdieping: verbind de contextualiteit van kennis met de wetenschapsfilosofie. Betoog of Kuhns paradigmatheorie het radicale of juist het gematigde constructivisme steunt, en of het bestaan van wetenschappelijke vooruitgang (betere theorieën verdringen slechtere) verenigbaar is met de stelling dat waarneming en kennis altijd theorie- en contextgeladen zijn.

Actieve herhaling

Leg uit hoe intersubjectieve toetsing (verschillende perspectieven confronteren) een middenweg biedt tussen de naïeve „godsblik” en het radicale perspectivisme.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein D (perspectief en context) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Referenties en bronnen

Bronnen

College voor Toetsen en Examens (CvTE)

Examenprogramma filosofie VWO — domein D (Kant, contextualiteit)

De contextualiteit van kennis

Kernpunten

„Aanschouwingen zonder begrippen zijn blind”

Kernpunten

Fenomeen versus Ding an sich

Kernpunten

Een constructivistische claim wegen

Kernpunten

Het perspectivisme op zelfweerlegging toetsen

Bronnen

De contextualiteit van kennis

Kernpunten

„Aanschouwingen zonder begrippen zijn blind”

Kernpunten

Fenomeen versus Ding an sich

Kernpunten

Een constructivistische claim wegen

Kernpunten

Het perspectivisme op zelfweerlegging toetsen

Bronnen