Samenvattingen · EconomieNL · VWO

Conjunctuuranalyse met het IS-MB-GA-model

Het IS-MB-GA-model brengt de goederenmarkt, het monetaire beleid en het geaggregeerd aanbod samen tot één samenhangend conjunctuurmodel. Dit onderwerp behandelt de IS-curve (rente en bestedingen), de MB-curve (de beleidsregel van de centrale bank), het geaggregeerd aanbod (output gap en inflatie), en de manier waarop vraag- en aanbodschokken via dit model doorwerken en met beleid worden gestabiliseerd.

4 Onderdelen~15 min leestijd4 VaardighedenNiveau Verdieping 4

T·171717 / 17

Examenprofiel

De IS-, MB- en GA-relaties tekenen en interpreteren als onderdelen van één conjunctuurmodel (domein I, vwo-verdieping).Het effect van een vraagschok op rente, output en inflatie in het model analyseren.Het effect van een aanbodschok analyseren en de beleidsafweging beredeneren.De rol van monetair en begrotingsbeleid in het model beoordelen.

Operatoren:leg uitverklaarbepaalberedeneertekenanalyseerbeoordeel

basisniveau

Het IS-MB-GA-model is een verdiepend, samenhangend model binnen domein I; beheers eerst de losse bouwstenen (bestedingen, rente, output gap, inflatie).

verhoogd niveau

Verdieping: schokken door het hele model heen volgen (IS → GA → MB → terug) en de korte- versus langetermijnaanpassing beredeneren.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Conjunctuuranalyse met het IS-MB-GA-model

Opbouw van het model: de IS-curve#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

Het IS-MB-GA-model koppelt drie bouwstenen: de IS-curve (de goederenmarkt), de MB-curve (het monetaire beleid) en de GA-curve (het geaggregeerd aanbod). Samen verklaren ze hoe de productie (output), de rente en de inflatie op de korte termijn samenhangen en op schokken reageren. Het model bouwt voort op de eerdere onderwerpen — bestedingen en de multiplier, de rente, de output gap en de Phillips-relatie — en brengt ze in één consistent kader samen. We beginnen met de IS-curve.

De IS-curve geeft het verband tussen de rente en de evenwichtsproductie op de goederenmarkt. De redenering loopt via de bestedingen: een hogere rente maakt lenen duurder en sparen aantrekkelijker, waardoor de investeringen en de rentegevoelige consumptie dalen. Minder bestedingen betekent — via de multiplier — een lagere evenwichtsproductie. Er is dus een negatief verband tussen rente en output, en de IS-curve loopt in een diagram met de rente op de verticale as en de output op de horizontale dalend, zoals in Afb. 1.

De IS-curve

Afb. 1Afb. 1 — De IS-curve (hier r = 10 − 0,5Y) loopt dalend: een hogere rente drukt de bestedingen en daarmee de evenwichtsproductie. Bij rente 4 hoort output 12, bij rente 6 output 8.

De IS-curve verschuift als de bestedingen om een andere reden dan de rente veranderen — een vraagschok. Neemt de autonome vraag toe (meer overheidsbestedingen, meer export, meer vertrouwen en dus meer consumptie of investeringen), dan hoort bij elke rente een hogere output: de IS-curve schuift naar rechts. Een negatieve vraagschok (dalend vertrouwen, bezuinigingen, wegvallende export) schuift hem naar links. De grootte van de verschuiving hangt samen met de multiplier: een grotere multiplier maakt de reactie op een bestedingsimpuls sterker.

De IS-curve vat zo de hele goederenmarkt-analyse samen in één relatie. Ze verbindt het rente-instrument van de centrale bank (§2) met de reële economie: door de rente te veranderen beweegt men lángs de IS-curve naar een andere output, terwijl vraagschokken en begrotingsbeleid de hele curve verschuiven. Om te bepalen wélke rente en output daadwerkelijk gelden, hebben we naast de IS-curve de reactie van de centrale bank nodig — de MB-curve, die we in de volgende paragraaf toevoegen.

\text{IS-curve: } Y = a - b\cdot r

IS-curve

Hogere rente $r$ → lagere bestedingen → lagere output $Y$ ; een vraagschok verandert $a$ en verschuift de curve.

Uitgewerkt voorbeeld

Output aflezen op de IS-curve

De IS-curve is Y = 20 − 2r (Y in miljard euro, r in %). Bereken de output bij een rente van 4% en bij 6%, en leg uit wat een verschuiving naar Y = 26 − 2r betekent.

Output bij r = 4%
$Y = 20 - 2\times4 = 12$ miljard.
Output bij r = 6%
$Y = 20 - 2\times6 = 8$ miljard: een hogere rente geeft een lagere output (beweging langs de curve).
Verschuiving
$Y = 26 - 2r$ ligt bij elke rente 6 hoger: een positieve vraagschok (bijvoorbeeld extra overheidsbestedingen) heeft de IS-curve naar rechts verschoven.

Resultaat: Bij r = 4% is Y = 12 en bij r = 6% is Y = 8; de nieuwe curve Y = 26 − 2r toont een rechtwaartse verschuiving door een positieve vraagschok.

Veelgemaakte fouten

De IS-curve stijgend tekenen; het verband tussen rente en output is negatief (dalend).
Een vraagschok als een beweging langs de curve behandelen; een verandering van de autonome bestedingen verschuift de hele IS-curve.

Actieve herhaling

De IS-curve is Y = 30 − 3r. Bereken de output bij r = 2% en r = 5%. Teken wat er gebeurt als een exportdaling de autonome bestedingen verlaagt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (conjunctuur, vwo) (CvTE / Examenblad)

De MB-curve: de centrale bank reageert#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

De MB-curve (monetaire-beleidscurve) beschrijft hoe de centrale bank de rente kiest als reactie op de economische situatie, in het bijzonder de inflatie. Anders dan in oudere modellen, waarin de geldhoeveelheid vastlag, gaan moderne modellen ervan uit dat de centrale bank de korte rente rechtstreeks stuurt volgens een beleidsregel. De kern van die regel is: hoe hoger de inflatie (boven de doelstelling), hoe hoger de rente die de bank zet. In Afb. 2 loopt de MB-curve daarom stijgend in het inflatie-renteverband.

De MB-curve (beleidsregel)

Afb. 2Afb. 2 — De MB-curve (hier r = 1 + 1,5π). De centrale bank verhoogt de rente naarmate de inflatie hoger is: bij 2% inflatie een rente van 4%, bij 4% inflatie 7%.

De achterliggende logica sluit aan bij het vorige hoofdstuk. Loopt de inflatie op boven de doelstelling van ongeveer 2%, dan verhoogt de bank de rente om de bestedingen (via de IS-curve en het transmissiemechanisme) af te remmen en de inflatie terug te dringen. Zakt de inflatie onder de doelstelling, dan verlaagt ze de rente om de bestedingen te stimuleren. De MB-curve maakt het monetaire beleid dus endogeen: de rente is geen los gegeven, maar de systematische reactie van de bank op de inflatie (en indirect op de output gap).

De MB-curve maakt de kringloop van het model rond. De IS-curve zegt hoe de rente de output bepaalt; de GA-curve (§3) zegt hoe de output de inflatie bepaalt; en de MB-curve zegt hoe de inflatie de rente bepaalt. Zo grijpen de drie relaties in elkaar: een verandering ergens in het model plant zich via deze keten voort tot een nieuw evenwicht waarin rente, output én inflatie op elkaar zijn afgestemd. De MB-curve is daarmee de schakel die het beleid in het model integreert, in plaats van het als externe ingreep te behandelen.

De ligging en steilheid van de MB-curve weerspiegelen de voorkeuren van de centrale bank. Een bank die inflatie zwaar laat wegen, reageert fel (een steile curve: veel renteverhoging per procent inflatie); een bank die ook de werkgelegenheid meeweegt, reageert milder. Een hogere inflatiedoelstelling of een structureel lagere ‘natuurlijke’ rente verschuift de curve. Voor de analyse volstaat het te begrijpen dát de bank de rente verhoogt bij hogere inflatie — dat is de eigenschap die het model stabiliseert en die we in §4 gebruiken om schokken te volgen.

\text{MB-curve: } r = r_0 + g\cdot \pi

Monetaire-beleidsregel

De centrale bank verhoogt de rente $r$ als de inflatie $\pi$ stijgt ( $g>0$ ); een steilere curve = feller anti-inflatiebeleid.

Uitgewerkt voorbeeld

De beleidsrente uit de MB-regel bepalen

De centrale bank volgt de regel r = 1 + 1,5π. De inflatie stijgt van 2% naar 4%. Bepaal de rente die de bank in beide gevallen zet en leg uit hoe dit de output via de IS-curve beïnvloedt.

Rente bij π = 2%
$r = 1 + 1{,}5\times2 = 4\%$ .
Rente bij π = 4%
$r = 1 + 1{,}5\times4 = 7\%$ .
Effect op de output
De rente stijgt van 4% naar 7%; langs de IS-curve daalt de output daardoor, wat de overbesteding en de inflatie afremt.

Resultaat: De bank verhoogt de rente van 4% naar 7% als de inflatie naar 4% loopt; via de IS-curve drukt die hogere rente de output en daarmee de inflatie.

Veelgemaakte fouten

De MB-curve dalend tekenen; de bank verhoogt de rente juist bij hogere inflatie (stijgend verband).
De rente als een vast gegeven behandelen; in dit model reageert de bank systematisch op de inflatie.

Actieve herhaling

De centrale bank volgt r = 0,5 + 2π. Bereken de rente bij een inflatie van 1%, 2% en 3%. Leg uit of deze bank fel of mild op inflatie reageert vergeleken met de regel r = 1 + 1,5π.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (conjunctuur, vwo) (CvTE / Examenblad)

Het geaggregeerd aanbod en inflatie#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

De GA-curve (geaggregeerd aanbod) legt het verband tussen de productie en de inflatie. Ze bouwt voort op de Phillips-relatie en de output gap: draait de economie boven haar potentiële output (positieve output gap, overbesteding), dan is de arbeidsmarkt krap, stijgen de lonen en de prijzen, en loopt de inflatie op; draait ze eronder (negatieve output gap), dan is er neerwaartse druk op lonen en prijzen en daalt de inflatie. Er is dus een positief verband tussen output en inflatie, en de GA-curve loopt in een output-inflatiediagram stijgend, zoals in Afb. 3.

De GA-curve

Afb. 3Afb. 3 — De GA-curve (hier π = 0,5Y − 3) loopt stijgend: boven de potentiële output (Y* = 10, π = 2%) versnelt de inflatie, eronder vertraagt ze. Een aanbodschok verschuift de hele curve.

Het draaipunt van de GA-curve is de potentiële output, de productie die overeenkomt met de structurele (evenwichts)werkloosheid. Precies bij die potentiële output is de output gap nul en blijft de inflatie stabiel op haar bestaande niveau (in Afb. 3 de doelstelling van 2%). Boven het potentieel versnelt de inflatie, eronder vertraagt ze. Zo verbindt de GA-curve de reële kant (hoeveel wordt er geproduceerd?) met de nominale kant (hoe hard stijgen de prijzen?) van de economie.

De GA-curve verschuift bij een aanbodschok: een gebeurtenis die de kosten of de productiecapaciteit rechtstreeks raakt, los van de vraag. Een negatieve aanbodschok — zoals een sterke stijging van de energie- of grondstofprijzen — verhoogt bij elke output de inflatie en schuift de GA-curve omhoog. Dat is de bron van kosteninflatie en van het lastige verschijnsel stagflatie: tegelijk hogere inflatie én lagere output. Een positieve aanbodschok (goedkopere grondstoffen, productiviteitssprong) schuift de GA-curve juist omlaag: lagere inflatie bij elke output.

De GA-curve completeert het model. Samen bepalen de drie relaties het kortetermijnevenwicht: de IS-curve koppelt rente aan output, de GA-curve output aan inflatie, en de MB-curve inflatie terug aan rente. Op de lange termijn keert de economie terug naar de potentiële output (waar de output gap nul is en de inflatie stabiel), doordat de centrale bank via de MB-curve de rente zó bijstuurt dat de output gap sluit. Het model laat zo zien hoe de economie na een schok een aanpassingsproces doorloopt richting een nieuw evenwicht — het onderwerp van de laatste paragraaf.

\text{GA-curve: } \pi = \pi_0 + h\cdot(Y - Y^{*})

Geaggregeerd aanbod / Phillips

Boven de potentiële output $Y^{*}$ (positieve output gap) versnelt de inflatie; een aanbodschok verandert $\pi_0$ .

Uitgewerkt voorbeeld

Inflatie bepalen uit de GA-curve

De GA-curve is π = 0,5Y − 3, met potentiële output Y* = 10 (waar π = 2%). Bereken de inflatie bij Y = 10, Y = 14 en Y = 8, en benoem telkens de output gap.

Bij Y = 10
$\pi = 0{,}5\times10 - 3 = 2\%$ ; output gap nul, inflatie stabiel op de doelstelling.
Bij Y = 14
$\pi = 0{,}5\times14 - 3 = 4\%$ ; positieve output gap (overbesteding), inflatie versnelt.
Bij Y = 8
$\pi = 0{,}5\times8 - 3 = 1\%$ ; negatieve output gap (onderbesteding), inflatie vertraagt.

Resultaat: Bij de potentiële output (10) is de inflatie 2%; bij Y = 14 loopt ze op naar 4% (positieve gap) en bij Y = 8 zakt ze naar 1% (negatieve gap).

Veelgemaakte fouten

De GA-curve dalend tekenen; boven de potentiële output stijgt de inflatie juist (stijgend verband).
Een aanbodschok als een vraagschok behandelen; een kostenschok verschuift de GA-curve, niet de IS-curve.

Actieve herhaling

De GA-curve is π = 0,4Y − 2 met potentiële output Y* = 10. Bereken de inflatie bij Y = 10 en Y = 13. Wat gebeurt er met de curve bij een sterke stijging van de olieprijs?

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (conjunctuur, vwo) (CvTE / Examenblad)

Schokken en stabilisatiebeleid in het model#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

De kracht van het IS-MB-GA-model is dat je er schokken mee kunt volgen door de hele economie heen. Neem een positieve vraagschok, bijvoorbeeld een sterke stijging van de export of van het consumentenvertrouwen. Die verschuift de IS-curve naar rechts: bij elke rente hoort nu een hogere output (Afb. 4). De economie schiet boven haar potentiële output uit, er ontstaat een positieve output gap, en via de GA-curve begint de inflatie op te lopen. De eerste, kortetermijnreactie is dus: meer productie én meer inflatie.

Een vraagschok verschuift de IS-curve

Afb. 4Afb. 4 — Een positieve vraagschok verschuift de IS-curve van IS₁ (r = 10 − 0,5Y) naar IS₂ (r = 13 − 0,5Y). Bij een gegeven rente stijgt de output; de centrale bank verhoogt vervolgens de rente om de output naar het potentieel terug te brengen.

Dan komt de centrale bank in beeld. Omdat de inflatie boven de doelstelling stijgt, verhoogt de bank via haar MB-regel de rente. Die hogere rente drukt langs de IS-curve de bestedingen en de output weer terug richting het potentieel. Zo dooft het monetaire beleid de oververhitting: de bank ruilt de tijdelijke productiewinst in voor prijsstabiliteit. In het nieuwe evenwicht is de output weer op het potentieel (output gap nul), maar de rente is hoger — precies genoeg om de extra vraag te compenseren. Het model laat zien hoe de MB-curve de economie stabiliseert.

Een aanbodschok is lastiger, omdat hij de centrale bank voor een dilemma plaatst. Een negatieve aanbodschok (bijvoorbeeld een energiecrisis) schuift de GA-curve omhoog: bij elke output is de inflatie hoger, terwijl de output juist onder druk staat — het beeld van stagflatie (hoge inflatie én lage groei tegelijk). De bank kan niet beide problemen tegelijk oplossen: verhoogt ze de rente om de inflatie te bestrijden, dan verdiept ze de recessie; verlaagt ze de rente om de output te steunen, dan jaagt ze de inflatie verder aan. Ze moet dus een afweging maken tussen inflatie en werkgelegenheid.

Het begrotingsbeleid kan het monetaire beleid in dit kader aanvullen. Bij een negatieve vraagschok (recessie) kan de overheid de IS-curve terug naar rechts duwen door haar bestedingen te verhogen, terwijl de centrale bank de rente verlaagt — beide sturen de output terug naar het potentieel. Zo werken de twee handen van het macrobeleid samen. Het IS-MB-GA-model integreert daarmee vrijwel het hele macro-economische programma: bestedingen en multiplier (IS), de output gap en de Phillips-relatie (GA), en het monetaire en het begrotingsbeleid (MB en de IS-verschuivingen). Het is het sluitstuk waarin conjunctuur, inflatie, rente en beleid als één samenhangend systeem verschijnen.

\text{positieve vraagschok: IS} \rightarrow \text{rechts} \Rightarrow \uparrow Y,\ \uparrow \pi \Rightarrow \text{MB: } \uparrow r \Rightarrow Y \rightarrow Y^{*}

Vraagschok en stabilisatie

De IS-verschuiving verhoogt eerst output en inflatie; de rentereactie brengt de output terug naar het potentieel.

Uitgewerkt voorbeeld

Een vraagschok door het model volgen

Een economie zit in evenwicht op de potentiële output met 2% inflatie. Door een exportboom neemt de autonome vraag sterk toe. Beschrijf stap voor stap wat er in het IS-MB-GA-model gebeurt met output, inflatie en rente, op korte en op lange termijn.

IS verschuift
De positieve vraagschok schuift de IS-curve naar rechts: bij de bestaande rente stijgt de output boven het potentieel (positieve output gap).
GA: inflatie loopt op
Door de positieve output gap versnelt de inflatie langs de GA-curve boven de 2%.
MB: rente omhoog
Omdat de inflatie boven de doelstelling stijgt, verhoogt de centrale bank via haar MB-regel de rente.
Terug naar het potentieel
De hogere rente drukt langs de IS-curve de bestedingen en de output weer terug naar het potentieel; de inflatie stabiliseert. Nieuw evenwicht: output op het potentieel, maar bij een hogere rente.

Resultaat: Kort na de schok stijgen output en inflatie; de centrale bank verhoogt de rente, waardoor de output terugkeert naar het potentieel en de inflatie stabiliseert — bij een blijvend hogere rente.

Veelgemaakte fouten

Een aanbodschok als een vraagschok behandelen (IS in plaats van GA verschuiven), waardoor de stagflatie-uitkomst wordt gemist.
Vergeten dat de centrale bank via de MB-regel reageert, zodat de output op de langere termijn naar het potentieel terugkeert.

Actieve herhaling

Een economie wordt getroffen door een sterke stijging van de energieprijzen. Beschrijf met het IS-MB-GA-model wat er met de GA-curve, de output en de inflatie gebeurt, en leg uit voor welk dilemma de centrale bank komt te staan.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (conjunctuur, vwo) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma economie vwo — domein I (conjunctuur, vwo)

Conjunctuuranalyse met het IS-MB-GA-model

Kernpunten

Output aflezen op de IS-curve

Kernpunten

De beleidsrente uit de MB-regel bepalen

Kernpunten

Inflatie bepalen uit de GA-curve

Kernpunten

Een vraagschok door het model volgen

Bronnen

Conjunctuuranalyse met het IS-MB-GA-model

Kernpunten

Output aflezen op de IS-curve

Kernpunten

De beleidsrente uit de MB-regel bepalen

Kernpunten

Inflatie bepalen uit de GA-curve

Kernpunten

Een vraagschok door het model volgen

Bronnen