Samenvattingen · TekenenNL · HAVO

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Dit onderwerp behandelt de kunst en vormgeving na de Tweede Wereldoorlog tot vandaag. Je leert de pop art (de beeldtaal van de massacultuur), de conceptuele kunst (het idee boven het object), het minimalisme, de land art en installatiekunst, en de nieuwe media (video en digitaal). Ook leer je de moderne vormgeving: het functionalisme, het Bauhaus en het hedendaagse design. Zo begrijp je hoe het kunstbegrip zich verruimt tot vrijwel alles kunst kan zijn.

4Onderdelenca. 18min leestijd4VaardighedenNiveauBasis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·101010 / 13

Examenprofiel

De pop art herkennen aan de beeldtaal van de massacultuur en de consumptiemaatschappij (Warhol, Lichtenstein)De conceptuele kunst begrijpen: het idee is belangrijker dan het gemaakte objectMinimalisme, land art, installatie en nieuwe media als verbredingen van het kunstbegrip herkennenDe moderne vormgeving (functionalisme, Bauhaus, hedendaags design) en het beginsel 'vorm volgt functie' toelichten

Operatoren:benoembeschrijfleg uitverklaarvergelijkberedeneer

basisniveau

De hedendaagse kunst en vormgeving horen tot de kunsthistorische stof van het centraal examen; je moet stromingen herkennen en het verruimde kunstbegrip begrijpen.

verhoogd niveau

In eigen werk kun je hedendaagse benaderingen inzetten: het concept vooropstellen, de ruimte gebruiken (installatie) of nieuwe media inzetten.

Diepte

Schrift

Inhalt · 4 onderdelen

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Overzicht: het verruimde kunstbegrip#

Basisexamenblad-nl

De kunst na de Tweede Wereldoorlog wordt gekenmerkt door een enorme verbreding van wat kunst kan zijn, en dat verruimde kunstbegrip is de sleutel tot dit hele onderwerp (zie Afb. 1). De erfenis van de avant-garde — het idee dat kunst niets hoeft af te beelden en dat de keuze van de kunstenaar volstaat (Duchamps readymade) — wordt nu volledig uitgewerkt. Kunst is niet langer gebonden aan het schilderij of het beeldhouwwerk: een idee, een handeling (performance), een ingreep in het landschap, een opstelling in een ruimte (installatie) of een videobeeld kan evengoed kunst zijn. Het zwaartepunt van de kunstwereld verschuift na 1945 van Parijs naar New York. Op het examen is het besef dat het kunstbegrip zich blijft verruimen, de rode draad waarmee je de zeer diverse hedendaagse kunst kunt begrijpen.

Tijdlijn van de hedendaagse kunst

Afb. 1Afb. 1 — De hedendaagse kunst na 1950: van de pop art via de conceptuele kunst, de land art en de videokunst naar de pluriforme nieuwe media.

De hedendaagse kunst is bovendien uitgesproken pluriform en internationaal, en dat onderscheidt haar van de eerdere perioden met hun dominante stijl. Waar je een renaissance- of barokwerk aan één herkenbare tijdstijl kunt koppelen, bestaat er in de hedendaagse kunst geen enkele dominante stijl: talloze richtingen, media en opvattingen bestaan tegelijk naast elkaar. Deze veelvormigheid wordt vaak postmodern genoemd: kunstenaars citeren, combineren en becommentariëren vrijelijk stijlen en beelden uit heden en verleden, hoge en lage cultuur, zonder één waarheid of één ideaal. Door de globalisering en de media komen bovendien makers en invloeden van over de hele wereld samen. Op het examen betekent dit dat je een hedendaags werk minder op één tijdstijl en meer op zijn concept en houding leert lezen.

Ondanks de veelvormigheid laten zich enkele hoofdrichtingen onderscheiden die je moet kennen, en samen tonen ze de verruiming van het kunstbegrip. De pop art (jaren vijftig en zestig) haalt de beeldtaal van de massacultuur en de reclame de kunst binnen. De conceptuele kunst (jaren zestig) verklaart het idee belangrijker dan het gemaakte object. Het minimalisme reduceert het kunstwerk tot zuivere, industriële basisvormen. De land art verplaatst de kunst naar het landschap, en de installatiekunst tot een ruimte die je binnenstapt. De nieuwe media (video, en later de digitale en interactieve kunst) voegen bewegend beeld en technologie toe. Op het examen kun je met deze hoofdrichtingen een hedendaags werk in de juiste hoek plaatsen.

Al deze richtingen delen dat ze de grenzen van het kunstwerk oprekken — van object naar idee, ruimte, handeling en media — en dat gemeenschappelijke kenmerk verbindt het onderwerp. Ze stellen telkens opnieuw de vraag die Duchamp al opwierp: wat maakt iets tot kunst? Het antwoord ligt steeds minder in het vakmatig gemaakte, mooie object en steeds meer in het idee, de context en de ervaring. Deze houding maakt de hedendaagse kunst soms moeilijk toegankelijk, maar ook rijk aan betekenis: een werk kan een maatschappelijk vraagstuk aankaarten, de kijker een ervaring laten ondergaan, of het kunstbegrip zelf bevragen. Op het examen benader je zulke werken daarom niet met de vraag 'is het mooi gemaakt?', maar met de vraag 'welk idee, welke ervaring of welke boodschap draagt het, en met welke middelen?'.

Uitgewerkt voorbeeld

Het verruimde kunstbegrip uitleggen

Leg uit wat 'het verruimde kunstbegrip' inhoudt en noem drie vormen die kunst na 1945 kan aannemen.

Bepaal het uitgangspunt
Sinds de avant-garde (Duchamp) hoeft kunst de werkelijkheid niet af te beelden en volstaat de keuze en het idee van de kunstenaar.
Beschrijf de verbreding
Na 1945 is kunst niet langer gebonden aan schilderij of beeld; het idee, de ruimte, de handeling en de media worden zelf kunst.
Noem drie vormen
Bijvoorbeeld: een conceptueel werk (het idee als kunst), een installatie (een ruimte die je binnenstapt) en videokunst (bewegend beeld als medium).
Formuleer
Het verruimde kunstbegrip betekent dat vrijwel alles kunst kan zijn, mits het door een idee, context of ervaring als kunst wordt gepresenteerd.

Resultaat: Het verruimde kunstbegrip houdt in dat kunst niet meer aan object of nabootsing gebonden is; naast schilderij en beeld kan zij idee (conceptueel), ruimte (installatie) en medium (video) zijn.

Veelgemaakte fouten

Hedendaagse kunst afwijzen omdat ze 'niet mooi gemaakt' is, in plaats van haar op idee, ervaring en boodschap te beoordelen.
Zoeken naar één dominante tijdstijl, terwijl de hedendaagse kunst juist pluriform en veelvormig is.

Actieve herhaling

Leg uit wat met 'het verruimde kunstbegrip' wordt bedoeld en noem drie vormen die kunst na 1945 kan aannemen naast het traditionele schilderij of beeld.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — hedendaagse kunst (CvTE / Examenblad)

Pop art: de beeldtaal van de massacultuur#

Standardexamenblad-nl

Kenmerken van de pop art

Afb. 2Afb. 2 — De belangrijkste kenmerken van de pop art; de massacultuur is zowel onderwerp als beeldtaal.

De pop art (jaren vijftig en zestig, vooral in de Verenigde Staten en Groot-Brittannië) haalt de beeldtaal van het dagelijks leven en de massacultuur de kunst binnen, en dat is haar kernidee. Na het hooggestemde, abstracte en zeer persoonlijke abstract expressionisme keren de pop-kunstenaars zich juist naar het herkenbare, alledaagse en populaire: reclame, stripverhalen, verpakkingen, filmsterren, consumptiegoederen. Zij vinden dat de wereld van de supermarkt, de televisie en het tijdschrift het echte beeld van de moderne samenleving is en dus een geldig kunstonderwerp. Daarmee doorbreken zij de scheiding tussen 'hoge' kunst en 'lage' massacultuur. Op het examen herken je de pop art aan onderwerpen en beelden die rechtstreeks uit de reclame, de media en de consumptiemaatschappij komen.

De vormgeving van de pop art bootst de gladde, onpersoonlijke, gedrukte esthetiek van de massaproductie na, en die kenmerken moet je kunnen benoemen. De kleuren zijn vaak fel en vlak, de beelden helder en direct, en de persoonlijke, expressieve toets verdwijnt bewust — precies het tegenovergestelde van het abstract expressionisme. Andy Warhol gebruikt de zeefdruktechniek (een druktechniek uit de reclame) om beelden in serie en met kleine variaties te herhalen, zoals in zijn rijen soepblikken (Campbell's Soup Cans, 1962) en zijn herhaalde portretten van beroemdheden (Marilyn Diptych, 1962). Roy Lichtenstein schildert vergrote stripplaatjes na, compleet met de gedrukte rasterpuntjes (de benday dots) en tekstballonnen. Op het examen herken je de pop art aan deze vlakke, gedrukte, seriematige en onpersoonlijke beeldtaal.

Achter de vrolijke, herkenbare beelden schuilt vaak een dubbele, kritische betekenis, en het herkennen daarvan tilt je analyse boven het oppervlak. De pop art viert de consumptiecultuur én bevraagt haar tegelijk: Warhols eindeloze herhaling van soepblikken en beroemdheden toont de massaproductie en de vervlakking van de moderne wereld, waarin ook een mens (Marilyn) een verhandelbaar, oneindig reproduceerbaar beeld wordt. De pop-kunstenaars nemen daarbij vaak een ironische, dubbelzinnige houding aan: ze oordelen niet expliciet, maar houden de consumptiemaatschappij een spiegel voor. Op het examen loont het daarom niet alleen de massacultuur-beeldtaal te benoemen, maar ook de mogelijke kritiek of ironie erin te herkennen: de pop art is zelden zo onschuldig als ze lijkt.

De pop art markeert een belangrijke wending in de verhouding tussen kunst en samenleving, en dat inzicht verbindt haar met het verruimde kunstbegrip. Door de massacultuur als onderwerp én als beeldtaal te omarmen, erkent de pop art dat het beeld van de moderne mens grotendeels door reclame, media en consumptie wordt gevormd. Zij maakt het onderscheid tussen kunst en commercie doelbewust troebel — Warhol runde zijn atelier zelfs als een 'Factory'. Daarmee bereidt de pop art de weg voor latere hedendaagse kunst die commercie, media en beroemdheid tot onderwerp maakt. Op het examen kun je de pop art zo plaatsen als de stroming die de kunst en de alledaagse consumptiewereld dicht bij elkaar bracht — een breuk met de hooggestemde autonomie van de moderne kunst die eraan voorafging.

Uitgewerkt voorbeeld

Marilyn Diptych analyseren

Benoem in Warhols Marilyn Diptych (1962) twee pop-artkenmerken en leg uit welke betekenis de herhaling kan dragen.

Analyseer het onderwerp
Het onderwerp is een filmster (Marilyn Monroe), een beeld uit de massamedia en de sterrencultuur: een typisch pop-artonderwerp.
Analyseer de techniek
Het portret is met zeefdruk in serie herhaald, in felle vlakke kleuren en met kleine variaties; de persoonlijke toets ontbreekt bewust.
Duid de herhaling
De eindeloze herhaling toont hoe een mens in de mediawereld een reproduceerbaar, verhandelbaar beeld wordt; links kleurrijk, rechts vervagend, wat ook aan vergankelijkheid raakt.
Formuleer de kritiek
De herhaling viert de beroemdheid én bevraagt de vervlakking en massaproductie van beeld en mens in de consumptiemaatschappij.

Resultaat: Onderwerp (filmster) en techniek (seriematige zeefdruk, vlakke kleur) maken het werk tot pop art; de herhaling draagt de kritische betekenis dat mens en beeld in de mediawereld reproduceerbare koopwaar worden.

Veelgemaakte fouten

De pop art alleen als vrolijke, kleurrijke kunst zien en de kritische, ironische laag over de consumptiemaatschappij missen.
Pop art en abstract expressionisme verwarren: pop art is vlak, onpersoonlijk en figuratief, het abstract expressionisme juist persoonlijk, gebaarmatig en abstract.

Actieve herhaling

Je krijgt Warhols Marilyn Diptych (1962). Benoem twee pop-artkenmerken (onderwerp en techniek) en leg uit welke kritische betekenis de herhaling van het beeld kan hebben.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — pop art (CvTE / Examenblad)

Conceptuele kunst, land art, installatie en nieuwe media#

Vertiefungexamenblad-nl

De conceptuele kunst (vanaf de jaren zestig) trekt de verbreding van het kunstbegrip naar het uiterste door: niet het gemaakte object maar het idee is het kunstwerk (zie Afb. 3). De conceptuele kunstenaar vindt dat de gedachte, het concept, het belangrijkste is; de fysieke uitvoering is bijzaak of soms overbodig. Joseph Kosuth toont dit in One and Three Chairs (1965): hij plaatst een echte stoel, een foto van die stoel en de woordenboekdefinitie van 'stoel' naast elkaar, en laat zo zien dat het idee 'stoel' losstaat van elke concrete verschijning. De kunst gaat hier over de kunst en het denken zelf. Op het examen herken je conceptuele kunst aan het feit dat de betekenis in het idee ligt en niet in de esthetische of vakmatige kwaliteit van een object.

Verbreding van het kunstbegrip

Afb. 3Afb. 3 — De hedendaagse richtingen verbreden het kunstbegrip van het object naar het idee, de ruimte en de media.

Het minimalisme (jaren zestig) beweegt in een verwante richting door het kunstwerk juist te ontdoen van elke betekenis buiten zichzelf, en dat contrast is verhelderend. De minimalisten (zoals Donald Judd) maken strenge, eenvoudige, vaak industrieel vervaardigde basisvormen — kubussen, balken, roosters — zonder herkenbaar onderwerp, zonder persoonlijke toets en zonder verwijzing naar iets anders. Het werk is 'niets dan wat het is': vorm, materiaal en ruimte. Waar de conceptuele kunst alles op het idee zet, zet het minimalisme alles op de zuivere, objectieve aanwezigheid van het ding. Beide breken met het idee dat een kunstwerk iets moet voorstellen of dat de persoonlijke hand van de maker zichtbaar moet zijn. Op het examen onderscheid je het minimalisme aan zijn strakke, onpersoonlijke, industriële basisvormen.

De land art en de installatiekunst verleggen de kunst van het museale object naar de ruimte zelf, en dat is een ingrijpende verbreding. De land art (of earth art) maakt kunst in en van het landschap, vaak op grote schaal en buiten het museum: Robert Smithsons Spiral Jetty (1970), een reusachtige spiraal van steen en aarde in een zoutmeer, is het beroemdste voorbeeld. De installatiekunst bouwt een hele ruimte om tot een kunstwerk dat je binnenstapt en ondergaat, zodat niet het bekijken van een object maar de ervaring van een omgeving centraal staat. In beide gevallen wordt de kijker fysiek en zintuiglijk bij het werk betrokken. Op het examen herken je deze richtingen aan het feit dat de plaats, de ruimte en de ervaring zelf tot kunst worden gemaakt.

De nieuwe media, ten slotte, voegen bewegend beeld, geluid en technologie aan de kunst toe, en daarmee reikt de hedendaagse kunst tot in onze eigen tijd. De Koreaans-Amerikaanse kunstenaar Nam June Paik geldt als pionier van de videokunst en zette al in de jaren zestig en zeventig televisies en video in als kunstmedium (TV Buddha, 1974). Later komen daar de digitale, interactieve en internetkunst bij, waarin de computer, het netwerk en de participatie van de kijker een rol spelen. Zo blijft het kunstbegrip zich uitbreiden met elke nieuwe technologie. Samen tonen conceptuele kunst, minimalisme, land art, installatie en nieuwe media hoe de hedendaagse kunst de grenzen van het object doorbreekt naar idee, ruimte, ervaring en medium — de kern van dit onderwerp, die je op het examen met een concreet voorbeeld moet kunnen illustreren.

Uitgewerkt voorbeeld

One and Three Chairs als conceptueel werk

Leg uit waarom Kosuths One and Three Chairs (1965) conceptuele kunst is en waarin het verschilt van een geschilderd stilleven van een stoel.

Beschrijf het werk
Kosuth toont een echte stoel, een foto ervan en de woordenboekdefinitie van 'stoel' naast elkaar.
Bepaal het idee
Het werk gaat over de vraag wat 'een stoel' eigenlijk is: het object, het beeld ervan of het begrip. Het idee — de relatie tussen ding, beeld en woord — is de kern.
Benoem het conceptuele
Niet de esthetische kwaliteit of het vakmanschap telt, maar de gedachte die het werk oproept: dit maakt het conceptuele kunst.
Vergelijk met het stilleven
Een geschilderd stilleven wil een stoel mooi en overtuigend afbeelden (het object); Kosuths werk denkt na over het begrip stoel (het idee).

Resultaat: One and Three Chairs is conceptueel omdat het idee — de verhouding tussen ding, beeld en woord — het eigenlijke kunstwerk is; het verschilt van een stilleven doordat het niet een stoel afbeeldt maar het begrip 'stoel' onderzoekt.

Veelgemaakte fouten

Conceptuele kunst afwijzen omdat er 'niets gemaakt' is, in plaats van te zien dat het idee zelf het kunstwerk is.
Land art en installatie verwarren: land art speelt in en van het landschap, installatie bouwt een (vaak binnen-)ruimte om tot een te betreden werk.

Actieve herhaling

Je krijgt Kosuths One and Three Chairs (1965). Leg uit waarom dit een conceptueel kunstwerk is en waarin het verschilt van een traditioneel geschilderd stilleven van een stoel.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — conceptuele kunst, land art en nieuwe media (CvTE / Examenblad)

Vormgeving en design: vorm volgt functie#

Standardexamenblad-nl

Naast de autonome kunst is de vormgeving (het design) een even belangrijk terrein van het beeldende veld, en de moderne vormgeving heeft een eigen ontwikkeling die je moet kennen (zie Afb. 4). Vormgeving is toegepaste kunst: het gaat om het ontwerpen van gebruiksvoorwerpen, gebouwen, meubels, affiches en producten, waarbij de functie voorop staat. Het kernbeginsel van de moderne vormgeving is het functionalisme, kernachtig samengevat in het beroemde adagium dat de vorm de functie moet volgen ('form follows function', toegeschreven aan de architect Louis Sullivan, rond 1896). Volgens dit beginsel moet de vorm van een voorwerp voortkomen uit zijn gebruiksdoel; overbodige versiering wordt afgewezen. Op het examen herken je het functionalisme aan strakke, onversierde, doelmatige vormen die het gebruik dienen.

Moderne vormgeving en design

Afb. 4Afb. 4 — De moderne vormgeving: van het functionalisme en het Bauhaus naar het industriële en hedendaagse design.

De invloedrijkste ontwerpschool van de twintigste eeuw is het Bauhaus (Duitsland, 1919–1933, opgericht door Walter Gropius), dat kunst, ambacht en industrie wilde verenigen. Het Bauhaus streefde naar goed vormgegeven, functionele en betaalbare producten voor iedereen, gemaakt voor massaproductie in fabrieken. De ontwerpen zijn helder, geometrisch en onversierd: buisstalen stoelen, strakke lampen, heldere typografie. Het Bauhaus verbond zo de idealen van de moderne kunst (denk aan de geometrische zuiverheid van De Stijl) met de eisen van de industriële productie. De invloed ervan op het moderne design — van meubels tot typografie — is enorm en werkt tot vandaag door. Op het examen is het Bauhaus het schoolvoorbeeld van functionele, industriële, onversierde vormgeving.

In de moderne vormgeving speelt de driehoek van functie, techniek en vorm die je bij de toegepaste kunst leerde, opnieuw een hoofdrol. Een goed ontwerp verenigt de gebruiksfunctie (het moet werken en prettig te gebruiken zijn), de techniek en het materiaal (het moet maakbaar, duurzaam en betaalbaar zijn) en de esthetische vorm (het moet er goed uitzien). Deze eisen kunnen op gespannen voet staan, en verschillende ontwerpstromingen leggen het accent anders: het functionalisme benadrukt de functie, terwijl latere stromingen ook weer ruimte laten voor speelsheid, symboliek en emotie. Op het examen kun je een ontwerp analyseren door te bepalen hoe functie, techniek en vorm zich verhouden en welke de nadruk krijgt — precies zoals je een gebruiksvoorwerp bij de toegepaste kunst leerde beschouwen.

Het hedendaagse design bouwt op deze grondslagen voort maar voegt nieuwe eisen en mogelijkheden toe, en daarmee raakt het onderwerp aan onze eigen tijd. Naast functie en vorm spelen nu ook duurzaamheid (milieuvriendelijke materialen en productie), de gebruikerservaring en de beleving, en de digitale interactie een grote rol; er is grafisch ontwerp, productontwerp, mode-, interieur- en interactieontwerp. Ontwerpers denken na over hoe een product wordt gebruikt, hoe het de gebruiker laat voelen en welke maatschappelijke gevolgen het heeft. Zo blijft de kernvraag van de vormgeving — hoe dient de vorm de functie en de gebruiker het best? — actueel, terwijl de context verandert. Op het examen kun je met deze inzichten zowel een klassiek functionalistisch ontwerp als een hedendaags product analyseren, en daarmee de cirkel sluiten tussen de autonome kunst en de toegepaste vormgeving die dit vak samen beslaat.

Uitgewerkt voorbeeld

Een Bauhaus-stoel analyseren

Analyseer een strakke, onversierde Bauhaus-stoel (bijvoorbeeld van buisstaal) met de driehoek functie, techniek en vorm.

Functie
De stoel moet comfortabel en stevig zijn om op te zitten; de vorm (zitting, rugleuning, hoogte) volgt uit dat gebruiksdoel.
Techniek
Gebogen buisstaal is licht, sterk en geschikt voor machinale massaproductie, zodat de stoel betaalbaar en in serie te maken is.
Vorm
De vorm is strak, geometrisch en onversierd; er is geen overbodige decoratie — de vorm toont juist de functie en de constructie.
Koppel aan het beginsel
Doordat de vorm rechtstreeks voortkomt uit functie en techniek, en versiering ontbreekt, is 'vorm volgt functie' zichtbaar gerealiseerd.

Resultaat: In de Bauhaus-stoel volgt de strakke, onversierde vorm uit de functie (zitten) en de techniek (buisstaal, massaproductie); het ontwerp maakt het functionalistische beginsel 'vorm volgt functie' zichtbaar.

Veelgemaakte fouten

Vormgeving als 'minder dan kunst' zien in plaats van als een volwaardig toegepast terrein met eigen eisen (functie, techniek, vorm).
Bij een ontwerp alleen naar de uiterlijke vorm kijken en de functie, de gebruiker en de techniek buiten beschouwing laten.

Actieve herhaling

Analyseer een strakke, onversierde Bauhaus-stoel met de driehoek functie–techniek–vorm. Leg uit hoe het beginsel 'vorm volgt functie' in het ontwerp zichtbaar is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — vormgeving en design (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — hedendaagse kunst

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Kernpunten

Het verruimde kunstbegrip uitleggen

Kernpunten

Marilyn Diptych analyseren

Kernpunten

One and Three Chairs als conceptueel werk

Kernpunten

Een Bauhaus-stoel analyseren

Bronnen

Kunstgeschiedenis: hedendaagse kunst en vormgeving

Kernpunten

Het verruimde kunstbegrip uitleggen

Kernpunten

Marilyn Diptych analyseren

Kernpunten

One and Three Chairs als conceptueel werk

Kernpunten

Een Bauhaus-stoel analyseren

Bronnen