Ethiek: centrale begrippen, deugd-, plichts- en gevolgenethiek

Bij de regel 'je moet een gevonden portemonnee inleveren' wordt gevraagd de onderliggende waarde te benoemen en het onderscheid met een feitelijke uitspraak te tonen.

1. 01Norm herkennen

   'Je moet een gevonden portemonnee inleveren' is een concrete gedragsregel: een norm.

2. 02Waarde eronder leggen

   De onderliggende waarde is eerlijkheid (of respect voor andermans eigendom); de norm is de handelingsvorm van die waarde.

3. 03Zijn en behoren scheiden

   'Veel mensen houden een gevonden portemonnee' is een beschrijvende uitspraak (zijn); daaruit volgt niet dat het goed is (behoren). Uit het feitelijke gedrag mag je geen morele conclusie trekken.

Resultaat: De regel is een norm die voortvloeit uit de waarde eerlijkheid. Dat velen anders handelen is een feit (zijn) en levert geen rechtvaardiging op (behoren); wie dat verwart, begaat de naturalistische drogreden.

Een vriend vraagt of je zijn nieuwe kapsel mooi vindt; je vindt het lelijk. Beredeneer wat de plichtsethiek, de gevolgenethiek en de deugdethiek adviseren.

1. 01Plichtsethiek

   Kant: liegen kan geen algemene wet zijn en maakt de ander tot middel, dus je moet eerlijk zijn, ongeacht de gevolgen.

2. 02Gevolgenethiek

   Utilisme: weeg de gevolgen. Een kleine, tactvolle onwaarheid voorkomt hier veel leed en levert weinig schade op, dus zou het utilisme een leugentje kunnen toestaan als dat het meeste welzijn geeft.

3. 03Deugdethiek

   Aristoteles: welk karakter is hier goed? Een deugdzaam mens combineert eerlijkheid met vriendelijkheid en zoekt het juiste midden: eerlijk maar tactvol antwoorden, zonder nodeloos te kwetsen.

Resultaat: De drie stromingen geven verschillende antwoorden: de plichtsethiek verbiedt de leugen, het utilisme weegt de gevolgen en staat een tactvolle onwaarheid mogelijk toe, en de deugdethiek zoekt het midden tussen eerlijkheid en vriendelijkheid. Dit toont hoe elke stroming het goede ergens anders lokaliseert.

Beredeneer de transplantatiecasus (een gezonde patient opofferen om vijf te redden) vanuit gevolgenethiek en plichtsethiek en neem een standpunt in.

1. 01Gevolgenethiek toepassen

   Een strikte optelsom van geluk lijkt te wijzen op het redden van vijf ten koste van een: vijf levens wegen zwaarder dan een. Toch weegt een consequent utilist ook de gevolgen op langere termijn mee: als artsen patienten mogen opofferen, durft niemand nog naar het ziekenhuis, wat enorm veel leed veroorzaakt.

2. 02Plichtsethiek toepassen

   Kant verbiedt het: je gebruikt de gezonde patient louter als middel voor het welzijn van anderen en schendt zijn waardigheid als doel op zichzelf. De maxime 'dood een onschuldige als dat meer levens redt' kan geen algemene wet zijn.

3. 03Standpunt innemen

   Beide stromingen wijzen het bij nadere beschouwing af: de plichtsethiek principieel (de mens als doel), en ook het utilisme via de bredere gevolgen (verlies van vertrouwen). Ik concludeer dat de chirurg de gezonde patient niet mag opofferen.

Resultaat: De plichtsethiek verbiedt het opofferen omdat het de patient tot louter middel maakt; een zorgvuldig utilisme komt via de gevolgen op lange termijn tot dezelfde uitkomst. Het beargumenteerde standpunt is dan ook dat de chirurg de gezonde patient niet mag opofferen.