Gebieden op de grens van arm en rijk

Land A heeft een hoger bnp per hoofd dan land B, maar toch een lagere HDI. Leg uit hoe dat kan.

1. 01Wat de HDI meet

   De HDI combineert inkomen met levensverwachting en onderwijs; inkomen is dus maar één van de drie onderdelen.

2. 02Waar A op verliest

   Land A kan een hoog gemiddeld inkomen hebben (bijvoorbeeld uit olie), maar tegelijk een lage levensverwachting en veel analfabetisme — dan scoort het op twee van de drie HDI-onderdelen laag.

3. 03Waar B op wint

   Land B heeft een lager inkomen, maar goede gezondheidszorg en onderwijs, waardoor het op levensverwachting en alfabetisme juist hoog scoort.

4. 04Het gemiddelde-effect

   Bovendien kan A's hoge bnp een gemiddelde zijn dat een grote ongelijkheid verbergt: veel armen naast enkele zeer rijken.

Resultaat: Doordat de HDI ook gezondheid en onderwijs meeweegt, kan land B met een lager inkomen maar beter welzijn een hogere HDI hebben dan het rijkere land A — het verschil tussen welvaart en welzijn in één voorbeeld.

In een land is het geboortecijfer 34 per 1000 en het sterftecijfer 9 per 1000 per jaar. Bereken de natuurlijke bevolkingsgroei in promille en in procenten, en bepaal de waarschijnlijke DTM-fase.

1. 01De formule

   Natuurlijke bevolkingsgroei = geboortecijfer − sterftecijfer, in promille (per 1000 per jaar).

2. 02Invullen

   34 − 9 = 25 per 1000 per jaar, dus een natuurlijke groei van 25 promille.

3. 03Naar procenten

   Deel door 10: 25 promille = 2,5 procent per jaar (25 per 1000 = 2,5 per 100).

4. 04De fase bepalen

   Een hoog geboortecijfer (34) met een al sterk gedaald sterftecijfer (9) en een grote groei past bij fase 2 of het begin van fase 3 — kenmerkend voor een snelgroeiend, zich ontwikkelend land.

Resultaat: De natuurlijke bevolkingsgroei is 25 promille, oftewel 2,5 procent per jaar; het grote verschil tussen een hoog geboorte- en een laag sterftecijfer wijst op fase 2 (begin fase 3) van het DTM.

Beschrijf een piramide met een zeer brede basis en een smalle top: om wat voor land gaat het, welke DTM-fase, en welk vraagstuk speelt er?

1. 01De basis aflezen

   De zeer brede basis betekent veel jonge kinderen, dus een hoog geboortecijfer.

2. 02De top aflezen

   De smalle top betekent weinig ouderen, dus een korte levensverwachting en/of hoge sterfte op oudere leeftijd.

3. 03Type land en fase

   Dit is een jong, arm land met snelle groei — passend bij fase 2 of 3 van het demografisch transitiemodel.

4. 04Toekomstig vraagstuk

   De grote groep jongeren zorgt voor verdere snelle groei en vraagt veel onderwijs, werk en voedsel — een hoge 'groene druk'.

Resultaat: De brede basis en smalle top wijzen op een jong, arm en snelgroeiend land in DTM-fase 2 of 3; het grote aandeel jongeren belooft verdere groei en legt druk op onderwijs en werkgelegenheid.

Verklaar met push- en pull-factoren waarom mensen uit het arme noordoosten van Brazilië naar het zuidoosten trekken, en noem een gevolg voor de steden.

1. 01Push-factoren (noordoosten)

   Armoede, gebrek aan werk op het platteland, droogte (de sertão) en weinig voorzieningen duwen mensen weg.

2. 02Pull-factoren (zuidoosten)

   In het economische kerngebied met São Paulo en Rio hopen migranten op werk, een hoger inkomen, onderwijs en betere voorzieningen.

3. 03De trek

   De combinatie van duwen en trekken leidt tot een grote binnenlandse migratie van noordoost naar zuidoost.

4. 04Gevolg voor de steden

   De steden groeien sneller dan er werk en woningen bij komen; veel migranten belanden in de informele sector en in favela's aan de rand van de stad.

Resultaat: Push-factoren in het arme noordoosten en pull-factoren in het welvarende zuidoosten verklaren de binnenlandse migratie; het gevolg is een snelle, ongeplande verstedelijking met een grote informele sector en favela's.

Leg uit hoe het centrum-periferiepatroon zowel binnen Brazilië als mondiaal terugkomt, en noem bij elk niveau een oorzaak van de ongelijkheid.

1. 01Binnen Brazilië

   Het centrum is het rijke, geïndustrialiseerde zuidoosten (Sudeste, met São Paulo en Rio); de periferie is het armere noordoosten (Nordeste) en het dunbevolkte Amazonegebied.

2. 02Oorzaak binnen het land

   Kapitaal, bedrijven en geschoolde mensen trekken naar het zuidoosten, terwijl het noordoosten met een zwakkere economie en droogte achterblijft — de ongelijkheid versterkt zichzelf.

3. 03Tussen landen (mondiaal)

   Het mondiale centrum zijn de rijke landen (delen van Noord-Amerika, West-Europa, Oost-Azië); de periferie zijn de armste landen (o.a. delen van Afrika bezuiden de Sahara).

4. 04Oorzaak mondiaal

   Historisch het kolonialisme (eenzijdige grondstoffeneconomie) en actueel de ongunstige positie in de wereldeconomie (goedkope grondstoffen uit, dure producten in).

Resultaat: Het centrum-periferiepatroon herhaalt zich op twee niveaus: binnen Brazilië (zuidoosten tegenover noordoosten) en mondiaal (rijke tegenover arme landen); op beide niveaus houdt een samenspel van historische en economische oorzaken de ongelijkheid in stand.