Samenvattingen · HandvaardigheidNL · VWO

Kunstgeschiedenis: moderne kunst en avant-garde (twintigste eeuw)

In de eerste helft van de twintigste eeuw volgen de vernieuwingen elkaar razendsnel op. Een reeks avant-gardestromingen — fauvisme, expressionisme, kubisme, futurisme, dada, surrealisme, De Stijl, constructivisme en Bauhaus — breekt met de traditionele nabootsing en zoekt nieuwe vormen, materialen en kunstopvattingen. In de beeldhouwkunst opent het kubisme de weg naar het geconstrueerde, geassembleerde en abstracte beeld (Brancusi, Boccioni); in de vormgeving verbindt het functionalisme (De Stijl, Bauhaus) vorm aan functie. Je leert de stromingen aan hun kenmerken herkennen, de weg naar de abstractie beredeneren en werken in hun context (moderniteit, industrie, wereldoorlogen) plaatsen. Het CvTE bepaalt per examenjaar welke stromingen de examenstof vormen.

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Standaard 2 · Verdieping 1

T·101010 / 14

Examenprofiel

De avant-gardestromingen analyseren: fauvisme, expressionisme, kubisme, futurisme, dada, surrealisme, De Stijl, constructivisme, Bauhaus.De weg naar abstractie en autonomie beredeneren, ook in het beeld (Brancusi) en de vormgeving (functionalisme).De vernieuwing van vorm, materiaal en kunstopvatting in context plaatsen (moderniteit, industrie, wereldoorlogen).

Operatoren:herkenplaatsanalyseervergelijkleg uitverklaarberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: de belangrijkste avant-gardestromingen aan hun kernkenmerken herkennen en aan de juiste tijd koppelen.

verhoogd niveau

Verdieping: de weg naar abstractie en functionalisme beargumenteren en de vernieuwing verbinden aan de moderne, industriële context.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Kunstgeschiedenis: moderne kunst en avant-garde (twintigste eeuw)

De breuk met de traditie: fauvisme, expressionisme en kubisme#

Standaardexamenblad-handvaardigheid-kunstgeschiedenis-moderne-avantgarde

Rond 1900 begint de moderne kunst met een reeks breuken met de eeuwenoude nabootsing van de zichtbare werkelijkheid. Afb. 1 zet de stromingen op de tijdlijn. Het fauvisme (circa 1905, met Henri Matisse) maakte kleur los van de werkelijkheid: felle, onnatuurlijke kleuren, opgebracht om hun eigen expressieve kracht, niet om iets na te bootsen. Het beeld werd een zelfstandige constructie van vorm en kleur in plaats van een venster op de wereld — een eerste stap naar de autonomie van het beeld.

Tijdlijn: de avant-garde 1905–1945

Afb. 1Afb. 1 — De avant-gardestromingen van de eerste helft van de twintigste eeuw, deels overlappend, met enkele ijkpunten.

Het expressionisme (circa 1905–1920) zette de innerlijke emotie boven de uiterlijke werkelijkheid. De Duitse groepen Die Brücke (met Kirchner) en Der Blaue Reiter (met Kandinsky) vervormden vorm en kleur om angst, vervreemding of geestelijke ervaring uit te drukken. Bij Kandinsky leidde dat rond 1910 zelfs tot de eerste volledig abstracte werken: als kleur en vorm gevoel kunnen dragen, is het afgebeelde onderwerp niet meer nodig. Ook in het houtsnijwerk en de beeldhouwkunst uitte het expressionisme zich in ruwe, hoekige, emotionele vormen.

Het kubisme (circa 1907–1914, met Pablo Picasso en Georges Braque) brak het meest fundamenteel met de traditie. Uitgaand van de vraag hoe je een driedimensionaal object op een plat vlak weergeeft, toonden de kubisten een voorwerp vanuit meerdere standpunten tegelijk, opgebroken in facetten. „Les Demoiselles d'Avignon” (1907) van Picasso geldt als startpunt. Voor handvaardigheid is vooral van belang dat het kubisme de beeldhouwkunst opende: Picasso's geconstrueerde „Gitaar” (1912) van karton en plaatmetaal was niet gehakt of geboetseerd maar geassembleerd uit losse vlakken — een radicaal nieuwe, additieve manier van beeld maken.

Deze stromingen delen één beweging: weg van de mimesis, naar het beeld als zelfstandige constructie. Kleur (fauvisme), emotie (expressionisme) en vorm/ruimte (kubisme) maken zich stap voor stap los van de plicht de werkelijkheid na te bootsen. Ze hangen samen met een tijd van snelle verandering, wetenschap, techniek en een nieuw zelfbewustzijn van de kunstenaar. Op het examen herken je fauvisme aan de vrije, felle kleur, expressionisme aan de emotionele vervorming en kubisme aan de facettering en meervoudige standpunten — en je beredeneert hoe elk de nabootsing loslaat.

Uitgewerkt voorbeeld

Kubistische beeldhouwkunst herkennen

Een beeld van een gitaar is opgebouwd uit losse platte vlakken van plaatmetaal, met een uitstekende cilinder voor het klankgat; niets is gehakt of geboetseerd. Duid de vernieuwing.

Constructie
Het beeld is geassembleerd uit losse, geometrische vlakken — additief geconstrueerd, niet gehakt of geboetseerd.
Ruimte
De negatieve ruimte (het klankgat wordt juist een uitstekende cilinder) toont het kubistische spel met vorm en leegte.
Breuk
Het beeld verlaat de gesloten massa van de traditie; de sculptuur wordt open, geconstrueerd en abstract.
Conclusie
De geassembleerde, facetterende opbouw wijst op het kubisme (vgl. Picasso's Gitaar, 1912) — een keerpunt voor de beeldhouwkunst.

Resultaat: De geconstrueerde, uit vlakken samengestelde opbouw plaatst het werk in de kubistische beeldhouwkunst en toont de overgang van hakken/boetseren naar assembleren.

Veelgemaakte fouten

Kubisme als 'slecht getekend' zien; de facettering en meervoudige standpunten zijn een bewuste, analytische weergave van vorm en ruimte.
Vergeten dat het kubisme ook de beeldhouwkunst vernieuwde (geconstrueerde, geassembleerde beelden in plaats van gehakt of geboetseerd).

Actieve herhaling

Kies een fauvistisch, een expressionistisch en een kubistisch werk. Benoem per werk hoe het de nabootsing loslaat (via kleur, emotie of vorm/ruimte) en beredeneer welke stap richting abstractie elk zet.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — fauvisme, expressionisme en kubisme (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Provocatie, object en verbeelding: futurisme, dada en surrealisme#

Standaardexamenblad-handvaardigheid-kunstgeschiedenis-moderne-avantgarde

Een tweede golf avant-garde verlegt de grenzen van wat kunst mag zijn. Afb. 2 vat de stromingen samen. Het futurisme (Italië, vanaf 1909) verheerlijkte de moderne wereld van snelheid, machines en dynamiek. Umberto Boccioni goot die beweging in brons: „Unieke vormen van continuïteit in de ruimte” (1913) toont een schrijdende figuur wiens vormen uitwaaieren en oplossen in de omringende ruimte, alsof beweging zelf zichtbaar wordt gemaakt — de massa wordt dynamisch en open.

Futurisme, dada en surrealisme

Afb. 2Afb. 2 — Drie avant-gardestromingen die het kunstbegrip verruimen, met hun kernidee en een ruimtelijk voorbeeld.

Dada (vanaf 1916, ontstaan uit afschuw over de Eerste Wereldoorlog) was een anti-kunst-beweging die de ernst en de conventies van de kunst bespotte. De grootste breuk kwam van Marcel Duchamp met de readymade: een gewoon, kant-en-klaar gebruiksvoorwerp dat hij tot kunst verklaarde door het te kiezen en te tonen — een omgekeerd urinoir („Fontein”, 1917), een fietswiel op een kruk. Daarmee verschoof de kunst van het máken (vaardigheid) naar het kíézen en het idee: niet de hand maar de keuze en het concept maken iets tot kunst. Dat is een van de invloedrijkste ideeën van de twintigste eeuw.

Het surrealisme (vanaf 1924) zocht de werkelijkheid van de droom, het onbewuste en het irrationele, geïnspireerd door de psychoanalyse. Naast schilders als Salvador Dalí maakten de surrealisten bevreemdende objecten: gewone voorwerpen in onmogelijke combinaties, zoals Meret Oppenheims met bont beklede kopje en schotel (1936). Zulke objecten ontregelen door alledaagse dingen een absurde, droomlogica te geven — de vervreemding zelf wordt het kunstwerk. Het surrealisme bracht zo de verbeelding en het onbewuste als volwaardig kunstgebied.

Deze stromingen verruimen het kunstbegrip ingrijpend: het futurisme brengt beweging en de machine, dada het gevonden voorwerp en het idee, het surrealisme de droom en het absurde object. Voor de ruimtelijke kunst is vooral de intrede van het gewone voorwerp (de readymade en het surrealistische object) beslissend: het opende de weg naar de installatie, de assemblage en de conceptuele kunst van later. Op het examen herken je het futurisme aan de dynamiek en de machine, dada aan het gevonden voorwerp en de provocatie, en het surrealisme aan de droomachtige, bevreemdende combinaties.

Uitgewerkt voorbeeld

De readymade begrijpen

Een fabrieksmatig urinoir wordt gekanteld op een sokkel in een tentoonstelling geplaatst en 'Fontein' genoemd. Leg uit waarom dit als kunst geldt en wat het betekent.

Het voorwerp
Een gewoon, kant-en-klaar gebruiksvoorwerp, niet door de kunstenaar gemaakt maar gekozen.
De ingreep
Door het te kiezen, te kantelen, te titelen en in een kunstcontext te tonen, verandert de betekenis.
De verschuiving
Niet de handvaardigheid maar de keuze en het idee maken het tot kunst — de kunstenaar als denker in plaats van maker.
Betekenis
Het bevraagt provocerend wat kunst is en wie dat bepaalt; het opent de weg naar de conceptuele kunst (vgl. Duchamp, 1917).

Resultaat: De readymade geldt als kunst omdat de keuze en het concept, niet het maken, het bepalen — een breuk die het hele kunstbegrip verruimt.

Veelgemaakte fouten

De readymade zien als 'luiheid' of 'geen kunst'; het idee is juist dat de keuze en het concept, niet de handvaardigheid, iets tot kunst maken.
Surrealisme reduceren tot 'vreemde plaatjes'; het gaat om de logica van de droom en het onbewuste, ook in objecten en beelden.

Actieve herhaling

Kies een futuristisch beeld, een dada-readymade en een surrealistisch object. Beredeneer per werk hoe het het kunstbegrip verruimt (beweging, het gekozen voorwerp, de droom) en wat dat betekent voor 'wat kunst is'.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — futurisme, dada en surrealisme (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Abstractie, constructie en ontwerp: De Stijl, constructivisme en Bauhaus#

Verdiepingexamenblad-handvaardigheid-kunstgeschiedenis-moderne-avantgarde

Een derde stroom van de avant-garde streeft naar zuivere abstractie en verbindt kunst met constructie, industrie en vormgeving. Afb. 3 toont hoe de wegen naar abstractie en functionalisme vertakken. In de beeldhouwkunst zuiverde Constantin Brancusi de vorm tot haar essentie: werken als „Vogel in de ruimte” (vanaf 1923) zijn gladde, abstracte vormen die niet een vogel afbeelden maar het idee van vlucht en opstijging vangen. De sculptuur wordt volledig abstract: vorm, materiaal en oppervlak om zichzelf.

Wegen naar abstractie en functionalisme

Afb. 3Afb. 3 — De avant-garde vertakt naar zuivere abstractie in het beeld (Brancusi) en naar functionele vormgeving (De Stijl, constructivisme, Bauhaus).

De Nederlandse beweging De Stijl (vanaf 1917) zocht een universele, geometrische beeldtaal: rechte hoeken, horizontale en verticale lijnen, en alleen de primaire kleuren met zwart, wit en grijs (Piet Mondriaan in de schilderkunst). Gerrit Rietveld vertaalde dit naar het ruimtelijke: zijn „Rood-blauwe stoel” (circa 1918) is geen comfortmeubel maar een driedimensionaal manifest van vlakken en lijnen in primaire kleuren, en zijn Rietveld Schröderhuis (1924) trekt de esthetiek door naar de architectuur. Kunst en vormgeving versmelten tot één geometrische, universele taal.

In Rusland verbond het constructivisme (vanaf circa 1915) de abstracte, geometrische vorm met een maatschappelijk doel: kunst moest de nieuwe, revolutionaire samenleving dienen. Vladimir Tatlin ontwierp zijn (nooit gebouwde) „Monument voor de Derde Internationale” (1919–1920) als een spiraalvormige toren van staal en glas — kunst als constructie, met industriële materialen en een utopische boodschap. De kunstenaar werd een 'constructeur' die met de middelen van de industrie aan de toekomst bouwt.

Het Bauhaus (Duitsland, 1919–1933, opgericht door Walter Gropius) bracht dit alles samen in het onderwijs: het verenigde kunst, ambacht en industrie en maakte het functionalisme (form follows function) tot leidend beginsel. Ontwerpers als Marcel Breuer (de stalen buisstoel) en Marianne Brandt maakten strakke, functionele, in serie produceerbare ontwerpen zonder overbodige versiering. Op het examen herken je De Stijl aan de rechthoekige, primair gekleurde geometrie, het constructivisme aan de geconstrueerde, industriële vorm met maatschappelijk doel, en het Bauhaus aan de functionele, machinale vormgeving — en je verbindt ze aan het geloof in techniek, abstractie en een nieuwe, moderne samenleving.

Uitgewerkt voorbeeld

Een De Stijl-object duiden

Een houten stoel bestaat uit rechte latten en twee rechthoekige vlakken, geschilderd in rood, blauw, geel en zwart. Duid het werk als avant-garde.

Vorm
Uitsluitend rechte hoeken, horizontale en verticale latten en platte vlakken — strikte geometrie.
Kleur
Alleen primaire kleuren met zwart: het beperkte, universele palet van De Stijl.
Idee
De stoel is minder een zitmeubel dan een driedimensionaal manifest van de De Stijl-esthetiek in de ruimte.
Betekenis
Kunst en vormgeving versmelten tot één universele, geometrische taal (vgl. Rietveld, Rood-blauwe stoel).

Resultaat: De rechthoekige geometrie en de primaire kleuren plaatsen het werk in De Stijl; het toont de versmelting van vrije kunst en vormgeving tot een universele beeldtaal.

Veelgemaakte fouten

De Stijl-meubels en Bauhaus-ontwerpen alleen op comfort beoordelen; het zijn manifesten van een idee en van functionele, machinale vormgeving.
Abstractie in het beeld (Brancusi) verwarren met 'onaf'; het is een bewuste zuivering van de vorm tot haar essentie.

Actieve herhaling

Kies een abstract beeld (Brancusi), een De Stijl-ontwerp (Rietveld) en een Bauhaus-object (buisstoel). Beredeneer per werk hoe het abstractie of functionalisme belichaamt en hoe kunst en vormgeving elkaar naderen (Afb. 3).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — De Stijl, constructivisme en Bauhaus (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Referenties en bronnen

Bronnen

College voor Toetsen en Examens (CvTE)

Examenprogramma beeldende vakken vwo — fauvisme, expressionisme en kubisme

Kunstgeschiedenis: moderne kunst en avant-garde (twintigste eeuw)

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Standaard 2 · Verdieping 1

Kunstgeschiedenis: moderne kunst en avant-garde (twintigste eeuw)

Kernpunten

Kubistische beeldhouwkunst herkennen

Kernpunten

De readymade begrijpen

Kernpunten

Een De Stijl-object duiden

Bronnen

Kunstgeschiedenis: moderne kunst en avant-garde (twintigste eeuw)

Kernpunten

Kubistische beeldhouwkunst herkennen

Kernpunten

De readymade begrijpen

Kernpunten

Een De Stijl-object duiden

Bronnen