Samenvattingen · GeschiedenisNL · VWO

Historische context: Duitsland in Europa (1918-1991)

Deze historische context volgt Duitsland van de Weimarrepubliek, via de nazi-dictatuur en de Tweede Wereldoorlog, naar de deling in twee staten tijdens de Koude Oorlog en de hereniging in 1990. De kern is de vraag hoe een democratie kon omslaan in een totalitaire dictatuur, en hoe Duitsland daarna het middelpunt werd van de Europese tweedeling en uiteindelijk van de eenwording. De context verbindt de tijdvakken 9 en 10. Het CvTE stelt per examenjaar vast welke historische contexten in het centraal examen worden getoetst.

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

T·161616 / 16

Examenprofiel

De Weimarrepubliek en haar crises verklaren.De machtsovername en de nazi-dictatuur uitleggen als omslag van democratie naar totalitarisme.De deling van Duitsland (BRD en DDR) in de Koude Oorlog beschrijven en vergelijken.De hereniging (1989-1990) en Duitsland in het verenigd Europa verklaren.

Operatoren:beschrijfleg uitverklaarvergelijkbeoordeelberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: de lijn van Weimar via het Derde Rijk en de deling naar de hereniging vormt de kern van deze context wanneer die door het CvTE wordt getoetst.

verhoogd niveau

Verdieping: de omslag van democratie naar dictatuur analyseren en Duitsland zien als spiegel van de Europese geschiedenis van de twintigste eeuw.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Historische context: Duitsland in Europa (1918-1991)

De Weimarrepubliek#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-duitsland

Na de nederlaag in de Eerste Wereldoorlog werd Duitsland in 1919 een democratische republiek: de Weimarrepubliek. Ze had een moderne, democratische grondwet, maar werd vanaf haar geboorte belast door zware problemen. In Afb. 1 staat de hele context van 1918 tot 1991 op een tijdbalk, en in Afb. 2 de oorzaken die de jonge democratie ondermijnden. Veel Duitsers verbonden de nieuwe republiek met de nederlaag en de vernedering, wat haar van meet af aan een zwakke start gaf.

Duitsland in Europa (1918-1991)

Afb. 1Afb. 1 — De lange lijn van deze context: van de Weimarrepubliek, via het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog, naar de deling in twee Duitslanden en de hereniging in 1990.

Waarom de Weimarrepubliek verzwakte

Afb. 2Afb. 2 — Drie factoren ondermijnden de Weimarrepubliek: de vernedering van Versailles, de economische crises (hyperinflatie 1923, crisis vanaf 1929) en een zwak politiek stelsel — samen baanden ze de weg voor Hitler.

Een eerste last was het Verdrag van Versailles (1919). Duitsland moest de schuld voor de oorlog aanvaarden, hoge herstelbetalingen doen, gebied afstaan en zijn leger sterk inkrimpen. Veel Duitsers ervoeren dit verdrag als een onrechtvaardige vernedering (de „Schanddiktaat”) en gaven de democratische regering die het had ondertekend, de schuld. Zo werd de Weimarrepubliek in brede kring vereenzelvigd met verlies en vernedering — een zware hypotheek op haar gezag.

Daarbij kwamen zware economische schokken. In 1923 leidde een tolzone-crisis en het drukken van geld tot een enorme hyperinflatie, waardoor spaargeld waardeloos werd. Na een korte periode van herstel sloeg de wereldwijde economische crisis vanaf 1929 keihard toe: de werkloosheid steeg tot miljoenen, en opnieuw verloren mensen hun bestaanszekerheid. Deze crises voedden wanhoop en woede, en ondermijnden het vertrouwen in de democratie die de problemen niet leek te kunnen oplossen.

Ten slotte was het politieke stelsel zelf kwetsbaar. Er waren veel partijen en wisselende, zwakke coalities, en zowel extreem-links als extreem-rechts bestreed de democratie fel. Naarmate de crisis verdiepte, wonnen de anti-democratische partijen — waaronder de nationaalsocialisten (NSDAP) onder Adolf Hitler — steeds meer aanhang. De combinatie van vernedering (Versailles), economische ellende en een zwak politiek stelsel maakte de Weimarrepubliek uiteindelijk onhoudbaar. De volgende paragraaf laat zien hoe die zwakte tot de nazi-dictatuur leidde.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom Versailles de democratie belastte

Leg uit waarom het Verdrag van Versailles de Weimarrepubliek van binnenuit ondermijnde.

Inhoud van het verdrag
Duitsland moest de oorlogsschuld aanvaarden, hoge herstelbetalingen doen, gebied afstaan en zijn leger inkrimpen.
Ervaren als vernedering
Veel Duitsers zagen het verdrag als een onrechtvaardige vernedering en gaven de democratische regering die het tekende, de schuld.
Gevolg
Zo werd de republiek vereenzelvigd met verlies en vernedering; anti-democratische partijen buitten dat uit om de democratie aan te vallen.

Resultaat: Versailles legde zware lasten op en werd als vernedering ervaren; doordat de democratische regering ermee werd vereenzelvigd, ondermijnde het verdrag het gezag van de Weimarrepubliek van binnenuit.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de Weimarrepubliek geen democratie was; ze had juist een moderne democratische grondwet, maar werd door crises ondermijnd.
Eén oorzaak aanwijzen; het was de samenloop van Versailles, economische ellende én politieke zwakte.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de economische crisis van 1929 in Duitsland bijdroeg aan de groei van de NSDAP.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Het Derde Rijk en de Tweede Wereldoorlog#

Verdiepingexamenblad-geschiedenis-hc-duitsland

In januari 1933 werd Hitler langs legale weg tot rijkskanselier benoemd. Binnen enkele maanden bouwde hij de democratie af en vestigde hij een totalitaire dictatuur. In Afb. 3 zie je die snelle omslag in stappen. Via noodwetten en machtigingswetten schakelde hij de oppositie, de vrije pers en de andere partijen uit; alle organisaties werden gelijkgeschakeld en ondergeschikt gemaakt aan de nazi-partij. Zo veranderde Duitsland in korte tijd van een democratie in een eenpartijstaat.

Van democratie naar dictatuur

Afb. 3Afb. 3 — De machtsovername in stappen: Hitler werd legaal kanselier (1933), schakelde via noodwetten de oppositie uit, vormde een eenpartijstaat en vestigde een totalitaire dictatuur.

Het naziregime was totalitair: het streefde naar totale controle over de hele samenleving. Propaganda via radio, film en pers doordrong het dagelijks leven; massaorganisaties lijfden burgers en jongeren in; een geheime politie en terreur smoorden elke tegenstand. De ideologie was doordrenkt van extreem nationalisme, verheerlijking van de leider (het „Führerprinzip”) en een moorddadig racisme en antisemitisme. Tegenstanders, en vooral joden, werden vervolgd — een vervolging die zou uitmonden in de Holocaust.

Hitlers agressieve buitenlandse politiek stortte Europa in de Tweede Wereldoorlog. Duitsland schond het Verdrag van Versailles, bewapende zich, annexeerde gebieden en viel in 1939 Polen binnen, wat de oorlog ontketende. In de bezette gebieden voerde het naziregime een schrikbewind en organiseerde het de systematische massamoord op de joden en andere groepen. Het Derde Rijk bracht zo, in naam van Duitse grootheid, een ongekende verwoesting en misdaad over Europa.

In 1945 eindigde het Derde Rijk in een totale nederlaag en lag Duitsland in puin. Het land had niet alleen zichzelf, maar heel Europa in de afgrond gestort, en de misdaden van het regime — met de Holocaust als dieptepunt — lieten een blijvend litteken na. De ineenstorting van 1945 is het scharnierpunt van deze context: uit de as van het verslagen Duitsland zou een nieuw, verdeeld Duitsland ontstaan, midden in de opkomende Koude Oorlog. Die deling behandelt de volgende paragraaf.

Uitgewerkt voorbeeld

Legaal aan de macht, toch een dictatuur

Leg uit hoe Hitler langs legale weg aan de macht kwam en toch in korte tijd een dictatuur vestigde.

Legale benoeming
Hitler werd in 1933 volgens de regels tot rijkskanselier benoemd, na de electorale groei van de NSDAP tijdens de crisis.
Uitschakeling van de democratie
Vervolgens gebruikte hij noodwetten en machtigingswetten om de oppositie, de pers en de andere partijen uit te schakelen.
Totalitaire staat
Alle organisaties werden gelijkgeschakeld en aan de nazi-partij ondergeschikt; met propaganda en terreur ontstond een totalitaire eenpartijstaat.

Resultaat: Hitler kwam legaal aan de macht, maar schakelde daarna met noodwetten de democratie uit en vestigde via gelijkschakeling, propaganda en terreur een totalitaire dictatuur.

Veelgemaakte fouten

Denken dat Hitler met een staatsgreep aan de macht kwam; hij werd legaal benoemd en schakelde daarná de democratie uit.
De omslag onderschatten; binnen enkele maanden veranderde Duitsland van democratie in een totalitaire eenpartijstaat.

Actieve herhaling

Leg uit waarom het naziregime „totalitair” wordt genoemd, met twee voorbeelden van middelen waarmee het de hele samenleving trachtte te beheersen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Twee Duitslanden in de Koude Oorlog#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-duitsland

Na de nederlaag in 1945 werd Duitsland door de overwinnaars in bezettingszones verdeeld. Toen de Koude Oorlog opkwam, groeiden de westelijke zones (van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Frankrijk) en de oostelijke zone (van de Sovjet-Unie) uit elkaar. In 1949 ontstonden zo twee Duitse staten: in het westen de Bondsrepubliek (BRD) en in het oosten de DDR. In Afb. 4 staan ze naast elkaar. Duitsland werd daarmee het middelpunt van de Europese tweedeling, en de deling liep dwars door het land — en door de stad Berlijn.

BRD en DDR vergeleken

Afb. 4Afb. 4 — De twee Duitslanden als spiegel van de Koude Oorlog: de BRD (westers blok, democratie, welvaart) tegenover de DDR (oostblok, eenpartijstaat, achterblijvende economie).

De twee staten kozen tegengestelde systemen. De BRD sloot zich aan bij het westerse blok (NAVO), kreeg een parlementaire democratie en een sociale markteconomie, en beleefde in de jaren vijftig een sterk economisch herstel (het „Wirtschaftswunder”). De DDR hoorde bij het oostblok (Warschaupact), was een communistische eenpartijstaat met een planeconomie, en bleef economisch ver achter bij het westen. Zo werden de twee Duitslanden een levend voorbeeld van het verschil tussen de twee blokken van de Koude Oorlog.

Het verschil in welvaart en vrijheid dreef veel Oost-Duitsers naar het westen. Om die massale vlucht te stoppen, sloot de DDR in 1961 de grens hermetisch af en bouwde ze de Berlijnse Muur, die de stad in tweeën sneed. De Muur werd het scherpste symbool van de Koude Oorlog en van het gebrek aan vrijheid in het oosten: wie probeerde te vluchten, riskeerde te worden neergeschoten. Decennialang stonden zo, midden in Europa, twee Duitslanden met de rug naar elkaar toe.

De deling van Duitsland was geen op zichzelf staand feit, maar de kern van de bredere Oost-Westtegenstelling. Wat er in Duitsland en Berlijn gebeurde, weerspiegelde telkens de stand van de Koude Oorlog. De BRD werd bovendien een van de drijvende krachten achter de Europese eenwording, terwijl de DDR stevig in het oostblok was ingebed. Deze situatie leek decennialang onveranderlijk — tot aan het einde van de jaren tachtig alles in een stroomversnelling raakte, wat de laatste paragraaf behandelt.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom de Muur werd gebouwd

Leg uit waarom de DDR in 1961 de Berlijnse Muur bouwde en waarvan die Muur het symbool werd.

Het probleem voor de DDR
Door het grote verschil in welvaart en vrijheid vluchtten veel Oost-Duitsers naar het westen, vaak via Berlijn.
De oplossing van de DDR
Om die leegloop te stoppen sloot de DDR de grens hermetisch af en bouwde ze de Muur, die West- en Oost-Berlijn scheidde.
Symbool
De Muur werd het scherpste symbool van de Koude Oorlog en van het gebrek aan vrijheid in het oosten: vluchten werd levensgevaarlijk.

Resultaat: De DDR bouwde de Muur in 1961 om de massale vlucht naar het welvarende, vrije westen te stoppen; de Muur werd hét symbool van de Koude Oorlog en van de onvrijheid in het oosten.

Veelgemaakte fouten

BRD en DDR verwisselen; de BRD was het democratische, welvarende westen, de DDR het communistische oosten.
De deling van Duitsland losmaken van de Koude Oorlog; ze was er juist de kern en het symbool van.

Actieve herhaling

Leg uit waarom Duitsland en Berlijn zo'n centrale rol speelden in de Koude Oorlog, en hoe de twee Duitslanden de twee blokken weerspiegelden.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Hereniging en Duitsland in Europa#

Standaardexamenblad-geschiedenis-hc-duitsland

Aan het einde van de jaren tachtig raakte de tot dan toe onveranderlijk lijkende deling in een stroomversnelling. In Afb. 5 zie je de weg naar de hereniging. De aanzet lag in de Sovjet-Unie: onder Michail Gorbatsjov kwamen er hervormingen en liet Moskou zijn ijzeren greep op de Oost-Europese landen los. Zonder Sovjetsteun verloren de communistische regimes in het oostblok hun houvast, en overal groeide het verzet.

De weg naar de hereniging

Afb. 5Afb. 5 — De weg naar de hereniging: de hervormingen van Gorbatsjov maakten ruimte voor demonstraties in de DDR, die tot de val van de Muur (1989) en de hereniging (1990) leidden.

In de DDR gingen in 1989 steeds meer mensen de straat op om vrijheid en hervorming te eisen. Onder die druk, en nu de Sovjet-Unie niet meer ingreep, bezweek het regime. Op 9 november 1989 viel de Berlijnse Muur: de grens ging open en Oost- en West-Duitsers vielen elkaar in de armen. De val van de Muur werd het beeld van het einde van de Koude Oorlog en van de ineenstorting van het communisme in Oost-Europa.

Na de val van de Muur ging het snel. De roep om hereniging werd onweerstaanbaar, en na onderhandelingen met de vroegere bezettingsmachten werd Duitsland op 3 oktober 1990 herenigd: de DDR ging op in de Bondsrepubliek. Kort daarna, in 1991, viel ook de Sovjet-Unie zelf uiteen. Zo eindigde de deling die Duitsland en Europa meer dan veertig jaar had bepaald, en werd Duitsland weer één land in het hart van Europa.

Het herenigde Duitsland werd een van de dragende krachten van het verenigd Europa. Al voor de hereniging was de Bondsrepubliek een motor van de Europese eenwording; het herenigde Duitsland zette die koers voort en werd een centrale speler in de Europese Unie, die kort daarna met het Verdrag van Maastricht (1992) tot stand kwam. De lange lijn van deze context komt hier samen: van de mislukte democratie van Weimar en de catastrofe van het Derde Rijk, via de deling, naar een herenigd, democratisch Duitsland dat zijn toekomst nadrukkelijk in een verenigd, vreedzaam Europa zocht.

Uitgewerkt voorbeeld

De rol van de Sovjet-Unie bij de hereniging

Leg uit welke rol de veranderingen in de Sovjet-Unie speelden bij de val van de Muur en de hereniging van Duitsland.

Hervormingen in Moskou
Onder Gorbatsjov kwamen er hervormingen en liet de Sovjet-Unie haar greep op de Oost-Europese landen los.
Gevolg voor de DDR
Zonder de dreiging van Sovjet-ingrijpen durfden Oost-Duitsers massaal te demonstreren, en het communistische regime bezweek onder die druk.
Naar hereniging
Zo viel op 9 november 1989 de Muur, en na onderhandelingen met de voormalige bezettingsmachten werd Duitsland op 3 oktober 1990 herenigd.

Resultaat: Doordat de Sovjet-Unie onder Gorbatsjov hervormde en niet meer ingreep, konden de demonstraties in de DDR het regime doen bezwijken; dat leidde tot de val van de Muur (1989) en de hereniging (1990).

Veelgemaakte fouten

De val van de Muur alleen aan de Oost-Duitse demonstranten toeschrijven; de hervormingen in de Sovjet-Unie (Gorbatsjov) waren een noodzakelijke voorwaarde.
Hereniging (1990) en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie (1991) verwarren of in de verkeerde volgorde zetten.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de geschiedenis van Duitsland tussen 1918 en 1991 kan worden gezien als een spiegel van de Europese geschiedenis van de twintigste eeuw.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis vwo — historische contexten

Historische context: Duitsland in Europa (1918-1991)

4 Onderdelen~13 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 3 · Verdieping 1

Historische context: Duitsland in Europa (1918-1991)

Kernpunten

Waarom Versailles de democratie belastte

Kernpunten

Legaal aan de macht, toch een dictatuur

Kernpunten

Waarom de Muur werd gebouwd

Kernpunten

De rol van de Sovjet-Unie bij de hereniging

Bronnen

Historische context: Duitsland in Europa (1918-1991)

Kernpunten

Waarom Versailles de democratie belastte

Kernpunten

Legaal aan de macht, toch een dictatuur

Kernpunten

Waarom de Muur werd gebouwd

Kernpunten

De rol van de Sovjet-Unie bij de hereniging

Bronnen