Samenvattingen · TekenenNL · HAVO

Praktijk (schoolexamen): tekenen en schilderen — tweedimensionaal werk

Dit onderwerp hoort bij het schoolexamen (SE): de eigen tweedimensionale praktijk van het vak tekenen. Je leert de belangrijkste teken- en schildertechnieken, het waarnemingstekenen (verhoudingen, licht en schaduw) en hoe je de beeldaspecten uit het begrippenapparaat bewust in je eigen werk toepast. De precieze opdrachten, materialen en weging legt je school vast in het programma van toetsing en afsluiting (PTA); dit is geen centraal-examenstof maar praktijk.

4 Onderdelen~18 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·111111 / 13

Examenprofiel

Praktijk (schoolexamen): tweedimensionaal beeldend werk maken met teken- en schildertechniekenTeken- en schildermaterialen kiezen en hun eigenschappen en effecten benuttenWaarnemingsgericht tekenen: verhoudingen, vorm, licht en schaduw weergevenDe beeldaspecten (compositie, kleur, licht, ruimte, textuur) bewust in eigen werk toepassen

Operatoren:maakonderzoekpas toekiesverantwoordreflecteer

basisniveau

De praktijk hoort bij het schoolexamen, niet bij het centraal examen; de school bepaalt de opdrachten, materialen en beoordeling in het PTA.

verhoogd niveau

Wie zich verdiept, beheerst meer technieken en zet ze bewust in om een gekozen beeldend doel te bereiken.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Praktijk (schoolexamen): tekenen en schilderen — tweedimensionaal werk

Tekentechnieken en tekenmaterialen#

Basisexamenblad-nl

Tekenen is de basis van de tweedimensionale praktijk, en om goed te tekenen moet je de belangrijkste materialen en hun eigenschappen kennen (zie Afb. 1). Het meest gebruikte tekenmateriaal is het grafietpotlood, dat in gradaties bestaat van hard (H) tot zacht (B): een hard potlood geeft een lichte, fijne, precieze lijn, een zacht potlood een donkere, brede, gemakkelijk uit te smeren lijn. Houtskool is zacht, breed en donker en laat zich uitwrijven en weer oplichten, waardoor het geschikt is voor grote, snelle, expressieve tekeningen met sterke toonverschillen. Pen en inkt geven juist een vaste, harde, onuitwisbare lijn, goed voor scherpe contouren en fijne arceringen. Krijt en conté voegen kleur en zachtheid toe. Op elk materiaal past een eigen manier van werken; de keuze van het materiaal bepaalt mede het karakter van de tekening.

Tekenmaterialen en hun effect

Afb. 1Afb. 1 — De belangrijkste tekenmaterialen met hun eigenschappen; de keuze bepaalt mede het karakter van de tekening.

Het belangrijkste gereedschap van de tekenaar is niet het materiaal maar de lijn en de toon, en die kun je op verschillende manieren inzetten. De contourlijn begrenst een vorm en bepaalt of die hard en scherp of zacht en zoekend oogt. Met arceren — het naast en over elkaar zetten van evenwijdige lijntjes — bouw je toon en volume op: hoe dichter de arcering, hoe donkerder het vlak. Kruisarceren (arceren in twee of meer richtingen) maakt nog donkerder tonen. Met de druk op het potlood en de dichtheid van de arcering regel je de hele grijstrap van licht naar donker (de valeur). Wie deze middelen beheerst, kan met een enkel potlood vorm, licht en ruimte suggereren. Op de praktijk is het beheersen van lijn en arcering de kernvaardigheid van het tekenen.

Tekenen dient in de praktijk verschillende doelen, en het is nuttig die te onderscheiden. De schets is een snelle, zoekende tekening om een idee of waarneming vast te leggen; ze mag ruw en onaf zijn. De studie is een gerichte, nauwkeurige tekening om iets goed te leren kennen — een hand, een plooi, een lichtval. De uitgewerkte tekening is een afgerond werk op zichzelf. Elk doel vraagt een andere aanpak en soms een ander materiaal: houtskool voor de snelle schets, potlood voor de precieze studie. Doordat tekenen zowel een middel (om te onderzoeken en te ontwerpen) als een doel (een afgewerkt kunstwerk) kan zijn, is het de meest veelzijdige beeldende techniek. In de volgende onderwerpen (onderzoek en werkproces) zie je hoe de schets het onderzoek dient.

Ten slotte hangt de tekentechniek samen met de beeldaspecten uit het begrippenapparaat, en dat verbindt je praktijk met de theorie die je voor het centraal examen leert. Met lijn en vorm bepaal je de tekening; met arcering en toon regel je het licht en het volume; met de plaatsing op het blad kies je de compositie; met de dichtheid van de lijnen en de soort streek suggereer je textuur. Zo pas je bij het tekenen precies de beeldaspecten toe die je bij het beschouwen leert benoemen — maar nu als maker. Deze wisselwerking tussen maken en beschouwen is de kern van het vak: wie zelf met licht en arcering worstelt, herkent en waardeert het clair-obscur van een oude meester scherper. Op de praktijk laat je zien dat je de beeldaspecten niet alleen kunt herkennen maar ook zelf kunt inzetten.

Uitgewerkt voorbeeld

Toon opbouwen met arcering

Beschrijf stap voor stap hoe je met potlood het volume van een bol (appel) opbouwt met arcering.

Bepaal de lichtbron
Stel vast waar het licht vandaan komt; daar ligt de lichtste plek (de highlight), aan de andere kant de donkerste (de eigen schaduw).
Zet de globale toon
Arceer de schaduwkant licht en gelijkmatig, en laat de lichtkant wit; zo ontstaat het eerste verschil tussen licht en donker.
Verdiep de schaduw
Bouw met dichtere en gekruiste arceringen de donkerste partijen op en laat de toon geleidelijk overlopen, zodat de bolvorm rond oogt.
Voeg de slagschaduw toe
Teken de schaduw die de appel op de ondergrond werpt, donker bij het voorwerp en lichter naar de rand, om de vorm op de grond te verankeren.

Resultaat: Door van de lichtbron uit te gaan en de toon met (kruis)arcering geleidelijk op te bouwen — van highlight via halftoon naar eigen schaduw en slagschaduw — krijgt de getekende appel volume en staat hij overtuigend in het licht.

Veelgemaakte fouten

Alleen met de contourlijn werken en geen toon opbouwen, waardoor de tekening plat blijft zonder volume of licht.
Een materiaal kiezen dat niet bij het doel past (bijvoorbeeld houtskool voor een fijne detailstudie).

Actieve herhaling

Maak een studie van een eenvoudig voorwerp (bijvoorbeeld een appel) met potlood. Bouw met arcering de toon op van licht naar donker en laat de lichtval zien. Verantwoord kort je materiaal- en techniekkeuze.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — praktijk: tekenen (CvTE / Examenblad)

Schildertechnieken en verfsoorten#

Standaardexamenblad-nl

Schilderen voegt kleur en toets aan het tweedimensionale werk toe, en de belangrijkste keuze is die van de verfsoort, elk met eigen eigenschappen (zie Afb. 2). Aquarelverf is met water te verdunnen en transparant: je bouwt de kleur op in dunne, doorschijnende lagen (lazuren) en laat het wit van het papier meelichten; fouten zijn moeilijk te herstellen, dus aquarel vraagt planning. Gouache is eveneens waterverf maar dekkend: de kleuren zijn vlak en ondoorzichtig, geschikt voor egale vlakken. Acrylverf is veelzijdig en droogt snel: je kunt haar dun en transparant of dik en dekkend gebruiken. Olieverf droogt juist langzaam, waardoor je lang kunt blijven werken, kleuren op het doek kunt mengen en zowel dunne lazuren als dik reliëf (impasto) kunt opbrengen. Op de praktijk kies je de verfsoort die bij je beoogde effect en werkwijze past.

Verfsoorten en technieken

Afb. 2Afb. 2 — De belangrijkste verfsoorten met hun eigenschappen en technieken; de keuze bepaalt de kleur- en toetswerking.

Naast de verfsoort bepaalt de techniek — de manier waarop je de verf aanbrengt — het karakter van een schildering. Bij de nat-in-nat-techniek (alla prima) schilder je in één keer, in de nog natte verf, wat een losse, spontane, geschilderde indruk geeft; de impressionisten werkten zo. Bij het laseren breng je juist dunne, transparante laagjes over elkaar aan, waardoor de onderliggende kleuren doorschemeren en een diepe gloed ontstaat (de oude meesters, en mogelijk met olieverf). Met impasto zet je de verf dik op zodat ze reliëf vormt en het licht op de verfhuid vangt (Van Gogh). De keuze van de techniek is dus betekenisvol: ze bepaalt of de toets glad en onzichtbaar of grof en expressief is. Op de praktijk verantwoord je waarom een techniek bij je doel past.

Bij het schilderen pas je de kleurtheorie uit het begrippenapparaat rechtstreeks toe, en dat maakt de praktijk tot een oefening in wat je bij het beschouwen leert. Je mengt kleuren uit de primaire kleuren, je zet warme en koude kleuren tegenover elkaar voor sfeer en diepte, en je gebruikt complementaire contrasten voor nadruk. Ook regel je de verzadiging (fel of gedempt door bij te mengen) en de waarde (lichter door wit, donkerder door een donkere kleur — liever niet zomaar zwart, dat de kleur dof maakt). Wie zelf ervaart hoe rood naast groen oplicht of hoe een kleur verandert door de omringende kleuren, begrijpt de kleurtheorie dieper dan uit een boek alleen. Op de praktijk laat je zien dat je kleur bewust en doelgericht kunt inzetten.

Een schildering ontstaat meestal in fasen, en het kennen van een werkbare opbouw voorkomt veel fouten. Vaak begin je met een lichte ondertekening of onderschildering die de compositie en de toonverdeling vastlegt; daarna breng je de grote kleurvlakken aan (van achtergrond naar voorgrond, van donker naar licht of andersom, afhankelijk van de techniek); ten slotte werk je de details en accenten uit. Bij transparante technieken (aquarel) werk je van licht naar donker omdat je licht niet kunt terughalen; bij dekkende technieken (gouache, acryl, olieverf) kun je lichte accenten juist op het laatst bovenop zetten. Deze planmatige opbouw verbindt de schildertechniek met het werkproces (het laatste onderwerp). Op de praktijk toon je dat je een schildering doordacht opbouwt in plaats van lukraak.

Uitgewerkt voorbeeld

Een verfsoort bij een doel kiezen

Je wilt een schildering met diepe, doorschijnende kleurgloed en zichtbaar reliëf in de accenten. Welke verfsoort en technieken passen daarbij, en waarom?

Bepaal het doel
Je wilt twee dingen: een diepe, doorschijnende gloed én dik reliëf in de accenten.
Kies de verfsoort
Olieverf past het best: ze droogt langzaam en laat zowel dunne lazuren als dik impasto toe.
Kies de technieken
Bouw de gloed op met laseren (dunne, transparante laagjes over elkaar) en zet de accenten met impasto (dik opgezette verf met reliëf).
Verantwoord
De transparante lagen geven diepte, het impasto vangt het licht op de verfhuid; samen bereiken ze het beoogde effect.

Resultaat: Olieverf, met laseren voor de doorschijnende gloed en impasto voor het reliëf in de accenten, past bij het doel: de langzame droging en veelzijdigheid maken beide technieken in één werk mogelijk.

Veelgemaakte fouten

Bij transparante aquarel van donker naar licht willen werken, waardoor je het lichte niet meer kunt terughalen.
Kleuren dof mengen door alles met zwart te verdonkeren, in plaats van waarde en verzadiging bewust te regelen.

Actieve herhaling

Maak een klein kleurstudie waarin je een warm-koudcontrast en een complementair contrast toepast. Kies een verfsoort en techniek en verantwoord je keuze in verband met het beoogde effect.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — praktijk: schilderen (CvTE / Examenblad)

Waarnemingstekenen: verhoudingen, licht en ruimte#

Standaardexamenblad-nl

Waarnemingstekenen is het tekenen naar de zichtbare werkelijkheid — een stilleven, een figuur, een ruimte — en het traint het nauwkeurige kijken dat de basis is van het hele vak. De grootste uitdaging is dat je moet tekenen wat je écht ziet, niet wat je denkt te weten: een tafel die je van opzij ziet, is geen rechthoek maar een vervormde vorm door het perspectief. Waarnemingstekenen begint daarom bij het goed kijken en het meten van verhoudingen: hoeveel keer past de breedte in de hoogte, waar liggen de belangrijkste punten ten opzichte van elkaar? Door eerst de grote verhoudingen vast te leggen voordat je in details duikt, voorkom je dat je tekening scheef of uit proportie raakt. Op de praktijk is het correct weergeven van de verhoudingen de eerste maatstaf van een geslaagde waarnemingstekening.

Een beproefde werkwijze is het opbouwen van globaal naar detail, en die volgorde moet je beheersen (zie Afb. 3). Je begint met een lichte, globale opzet: de plaats op het blad (de compositie), de grote verhoudingen en de hoofdvormen, vaak vereenvoudigd tot eenvoudige basisvormen (een bol, een cilinder, een blok). Pas als die opzet klopt, ga je de vormen preciezer maken, dan het licht en de schaduw aanbrengen (de toon), en ten slotte de details en de textuur. Deze volgorde — eerst het grote geheel, dan de verfijning — is efficiënt en vergevingsgezind: fouten in de opzet zijn licht en makkelijk te corrigeren, terwijl fouten die je pas na alle details ontdekt, veel werk kosten. Op de praktijk laat je met deze opbouw zien dat je gestructureerd en waarnemend werkt.

De opbouw van een waarnemingstekening

Afb. 3Afb. 3 — De opbouw van een waarnemingstekening verloopt van globaal naar detail: eerst de verhoudingen, dan de vormen, dan het licht, dan het detail.

Het weergeven van licht en schaduw geeft een waarnemingstekening volume en ruimte, en hierin komt de theorie van het beeldaspect licht rechtstreeks van pas. Je bepaalt eerst de lichtbron en onderscheidt dan de lichtpartij, de halftonen, de eigen schaduw (op het voorwerp zelf) en de slagschaduw (op de ondergrond). Door die toonwaarden met arcering geleidelijk op te bouwen, laat je een plat gezien voorwerp rond en driedimensionaal ogen — precies het clair-obscur dat je bij het beschouwen leerde. Ook de ruimte suggereer je met de middelen uit de theorie: overlapping, verkleining en, waar van toepassing, lijnperspectief met een verdwijnpunt. Zo is het waarnemingstekenen de praktische toepassing van de beeldaspecten licht en ruimte die je voor het centraal examen bestudeert.

Waarnemingstekenen ontwikkelt bovendien een vaardigheid die je hele beeldende werk ten goede komt: het geoefende, onbevooroordeelde kijken. Wie leert de werkelijkheid nauwkeurig waar te nemen — de echte verhoudingen, de echte lichtval, de echte vormen — kijkt daarna ook scherper naar het werk van anderen en naar de eigen verbeelding. Deze vaardigheid staat niet los van de meer vrije, verbeeldende of abstracte praktijk, maar voedt haar: veel abstracte kunstenaars begonnen met grondig waarnemingstekenen. Op de praktijk vormt het waarnemingstekenen daarom de basis waarop je verder bouwt, en het is tegelijk de brug naar het beeldend onderzoek en het experiment van het volgende onderwerp, waarin je die waarneming vrijer en onderzoekender gaat inzetten.

Uitgewerkt voorbeeld

Een stilleven opbouwen

Beschrijf stap voor stap hoe je een stilleven van een kan en een appel waarnemend tekent.

Meet de verhoudingen
Bepaal de plaats op het blad en de grote verhoudingen: hoe hoog is de kan ten opzichte van de appel, hoe staan ze ten opzichte van elkaar?
Zet de hoofdvormen
Herleid de voorwerpen tot basisvormen: de kan als een cilinder, de appel als een bol; teken die licht en globaal.
Breng het licht aan
Bepaal de lichtbron en arceer de eigen schaduw en halftonen; laat de vormen rond ogen door de toon geleidelijk op te bouwen.
Werk uit
Voeg de slagschaduwen, de details (glans op de kan, steel van de appel) en de textuur toe, en controleer of de verhoudingen nog kloppen.

Resultaat: Door van de verhoudingen via de hoofdvormen naar licht en detail te werken, ontstaat een kloppend, ruimtelijk stilleven; de opbouw van globaal naar detail houdt de tekening in proportie en geeft volume.

Veelgemaakte fouten

Meteen met de details beginnen zonder eerst de globale verhoudingen vast te leggen, waardoor de tekening uit proportie raakt.
Tekenen wat je denkt te weten in plaats van wat je werkelijk ziet (bijvoorbeeld een tafelblad als rechthoek in plaats van in perspectief).

Actieve herhaling

Maak een waarnemingstekening van een eenvoudig stilleven van twee of drie voorwerpen. Begin met de globale verhoudingen en compositie, bouw dan de vormen, het licht en de details op. Let op de eigen schaduw en de slagschaduw.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — praktijk: waarnemingstekenen (CvTE / Examenblad)

De beeldaspecten toepassen in eigen werk#

Verdiepingexamenblad-nl

Het schoolexamen vraagt niet alleen technische vaardigheid maar ook dat je de beeldaspecten bewust inzet om een beeldend doel te bereiken, en dat verbindt je praktijk met het begrippenapparaat van het centraal examen (zie Afb. 4). Waar je bij het beschouwen de beeldaspecten in het werk van anderen herkent, maak je ze nu zelf: je kiest een compositie, je bepaalt een kleurstemming, je regelt de lichtwerking, je suggereert ruimte en je geeft textuur. Het verschil tussen een willekeurige tekening en een doordacht werk zit hem in die bewuste keuzes. Op de praktijk laat je in je werk én in je verantwoording zien dat je de beeldaspecten niet toevallig maar met een bedoeling hebt ingezet — precies de wisselwerking tussen maken en beschouwen die het vak kenmerkt.

Beeldaspecten toepassen in eigen werk

Afb. 4Afb. 4 — Hoe je elk beeldaspect bewust in eigen werk toepast; samen dragen ze de stemming en de betekenis.

De compositie is de eerste bewuste keuze, want zij ordent alles wat volgt. Voordat je begint, kies je het kader (staand, liggend, vierkant) en de plaatsing van je onderwerp: centraal voor rust en nadruk, of op een krachtpunt (derderegel) voor een levendiger evenwicht. Je bepaalt de kijkrichting met leidende lijnen en je zorgt voor balans tussen de volle en de lege delen. Deze keuzes maak je het best al in een compositieschets, voordat je aan de uitwerking begint. Doordat de compositie de blik van de kijker stuurt en de sfeer bepaalt, is een doordachte opzet het halve werk. Op de praktijk verantwoord je je compositiekeuzes met dezelfde begrippen (kader, richting, evenwicht, derderegel) die je bij het beschouwen gebruikt.

Kleur en licht bepalen de sfeer en het volume van je werk, en ook hier maak je bewuste keuzes op grond van de theorie. Met een warme of koude grondstemming zet je de sfeer neer; met complementaire contrasten leg je nadruk; met de verzadiging en de waarde regel je de intensiteit en het licht-donker. De lichtwerking geeft je onderwerp volume en ruimte: bepaal een lichtbron en werk consequent met eigen schaduw, slagschaduw en halftonen. Deze keuzes zijn geen technische bijzaak maar dragen de betekenis: een werk in koele, gedempte kleuren met zacht licht voelt heel anders dan een werk in warme, verzadigde kleuren met hard contrast. Op de praktijk laat je zien dat je kleur en licht inzet om een bepaalde stemming of nadruk te bereiken.

Ruimte en textuur, ten slotte, maken je werk overtuigend en tastbaar, en met deze aspecten rond je de toepassing van het begrippenapparaat af. Diepte suggereer je met de middelen die je kent: overlapping, verkleining, plaatsing in het vlak, en waar passend het lijnperspectief of het kleur- en atmosferisch perspectief (warm en scherp vooraan, koel en vaag achteraan). Textuur breng je aan met de toets en de arcering: een gladde, verzorgde afwerking voor een verfijnde illusie, of een grove, expressieve toets voor materie en gevoel. Door al deze aspecten — compositie, kleur, licht, ruimte, textuur — bewust op elkaar af te stemmen, maak je een samenhangend werk waarin de vorm de inhoud draagt. Op de praktijk is dit het hoogste niveau: niet losse technieken tonen, maar de beeldaspecten samen inzetten voor één doordacht beeldend resultaat, dat je in je dossier kunt verantwoorden.

Uitgewerkt voorbeeld

Een stemming vormgeven

Je wilt een klein werk maken dat rust uitstraalt. Welke keuzes maak je voor compositie, kleur en licht?

Compositie
Kies een rustige, horizontale of symmetrische compositie met veel lege ruimte; plaats het onderwerp evenwichtig, zonder onrustige diagonalen.
Kleur
Gebruik koele, gedempte tinten (blauw, grijsgroen) met weinig contrast, zodat de kleuren tot rust komen.
Licht
Werk met een zacht, egaal licht zonder harde schaduwen, zodat er geen dramatische spanning ontstaat.
Stem af
Zorg dat compositie, kleur en licht alle drie dezelfde kant op werken — rust — in plaats van elkaar tegen te spreken.

Resultaat: Een rustige compositie, koele gedempte kleuren en zacht egaal licht werken samen aan de stemming rust; door de beeldaspecten op één doel af te stemmen, draagt de vorm de gewenste sfeer.

Veelgemaakte fouten

De beeldaspecten toevallig laten ontstaan in plaats van er bewuste keuzes over te maken en die te verantwoorden.
Losse technieken tonen zonder de aspecten op elkaar af te stemmen tot een samenhangend geheel.

Actieve herhaling

Ontwerp een klein eigen werk rond één stemming (bijvoorbeeld rust of spanning). Maak bewuste keuzes voor compositie, kleur en licht die die stemming ondersteunen, en verantwoord elke keuze met een beeldaspect.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — beeldaspecten in eigen werk (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma beeldende vakken (tekenen) havo — praktijk: tekenen

Praktijk (schoolexamen): tekenen en schilderen — tweedimensionaal werk

4 Onderdelen~18 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

Praktijk (schoolexamen): tekenen en schilderen — tweedimensionaal werk

Kernpunten

Toon opbouwen met arcering

Kernpunten

Een verfsoort bij een doel kiezen

Kernpunten

Een stilleven opbouwen

Kernpunten

Een stemming vormgeven

Bronnen

Praktijk (schoolexamen): tekenen en schilderen — tweedimensionaal werk

Kernpunten

Toon opbouwen met arcering

Kernpunten

Een verfsoort bij een doel kiezen

Kernpunten

Een stilleven opbouwen

Kernpunten

Een stemming vormgeven

Bronnen