Samenvattingen · MaatschappijwetenschappenNL · HAVO

Vorming: socialisatie, cultuur en identiteit

Het hoofdconcept vorming gaat over hoe mensen worden wie ze zijn. Via socialisatie nemen we de cultuur — de waarden, normen en gewoonten — van onze omgeving over en ontwikkelen we een identiteit. In dit onderwerp leer je de kernconcepten van vorming en hoe socialisatoren het individu vormen.

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·0333 / 14

Examenprofiel

Socialisatie (primair en secundair) en de rol van socialisatoren analyserenDe kernconcepten cultuur, waarden, normen en cultuuroverdracht toepassenIdentiteitsvorming en de relatie tussen individu en cultuur verklaren

Operatoren:leg uitverklaarbeschrijfberedeneerinterpreteer

basisniveau

Onthoud de kern: cultuur wordt via socialisatie overgedragen en vormt de identiteit — deze drie begrippen hangen onlosmakelijk samen.

verhoogd niveau

Let op nature/nurture-nuance: de mens is niet volledig maakbaar; socialisatie verklaart veel gedrag, maar niet alles.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Vorming: socialisatie, cultuur en identiteit

Cultuur, waarden en normen#

Basisexamenblad-nl

Cultuur is het geheel van waarden, normen, gewoonten, kennis, symbolen en gedragingen dat de leden van een groep of samenleving met elkaar delen en van generatie op generatie doorgeven. Cultuur is dus aangeleerd, niet aangeboren: je wordt niet als Nederlander geboren, je wórdt het door op te groeien in een Nederlandse omgeving. In deze brede, wetenschappelijke betekenis gaat cultuur niet alleen over kunst en muziek, maar over de complete manier van leven van een groep — van hoe je iemand begroet tot wat je eerlijk vindt.

Binnen cultuur zijn waarden en normen de twee lagen (zie Afb. 1). Waarden zijn de diepliggende, algemene idealen en opvattingen over wat nastrevenswaardig en goed is: vrijheid, gelijkheid, respect, eerlijkheid, gezondheid. Waarden zijn abstract en zeggen niet precies wat je moet doen. Normen zijn de concrete gedragsregels die uit waarden voortvloeien en wél voorschrijven hoe je je hoort te gedragen: „je laat een ander uitpraten” (uit de waarde respect), „je steelt niet” (uit de waarde eerlijkheid). Uit één waarde kunnen veel normen voortkomen, en dezelfde waarde kan in verschillende culturen tot andere normen leiden.

Cultuur: van waarden naar normen naar gedrag

Afb. 1Afb. 1 — Waarden zijn abstracte idealen; daaruit komen concrete normen voort die het feitelijke gedrag sturen.

Culturen zijn niet homogeen: binnen een grotere cultuur (de dominante cultuur) bestaan subculturen en tegenculturen. Een subcultuur is een groep die de meeste waarden van de dominante cultuur deelt maar op onderdelen eigen waarden, normen of symbolen heeft — denk aan een jeugdcultuur of een beroepsgroep. Een tegencultuur (of contracultuur) zet zich juist bewust af tegen kernwaarden van de dominante cultuur en streeft verandering na. Dit onderscheid helpt je bij het analyseren van diversiteit binnen een samenleving zonder groepen als volledig los van elkaar te zien.

Culturen verschillen ook in de mate waarin het individu of de groep centraal staat. In een individualistische cultuur staan zelfontplooiing, autonomie en eigen keuze voorop; in een collectivistische cultuur staan de belangen, harmonie en verwachtingen van de groep (familie, gemeenschap) voorop. Dit onderscheid verklaart bijvoorbeeld waarom de ene familie een studiekeuze als een puur persoonlijke beslissing ziet en de andere als een zaak van de hele familie. Het is een belangrijk analysegereedschap bij vraagstukken over de multiculturele samenleving.

Waar de eigen cultuur voor de vanzelfsprekende maatstaf wordt gehouden, spreken we van etnocentrisme: het beoordelen van andere culturen vanuit de normen van je eigen cultuur, waarbij de eigen cultuur als superieur geldt. Het tegenovergestelde is cultuurrelativisme: het proberen te begrijpen van een cultuur vanuit haar eigen context en logica, zonder haar meteen af te meten aan je eigen maatstaven. Deze begrippen zijn nodig om verschijnselen als vooroordelen, discriminatie en spanningen tussen groepen te analyseren.

Uitgewerkt voorbeeld

Norm en waarde onderscheiden

In een bron staat: „Op deze school is het regel dat je je telefoon in de kluis legt tijdens de les.” Benoem de norm en de onderliggende waarde, en leg het verband uit.

Norm aanwijzen
De concrete gedragsregel is: „leg je telefoon tijdens de les in de kluis”. Dat is de norm.
Waarde afleiden
De onderliggende, abstracte waarde is bijvoorbeeld concentratie/leren of onderling respect in de les.
Verband uitleggen
De norm is een concrete uitwerking van de waarde: omdat de school leren en aandacht belangrijk vindt (waarde), stelt zij de gedragsregel over telefoons (norm) om dat ideaal te beschermen.

Resultaat: De norm is „leg je telefoon tijdens de les weg”; de onderliggende waarde is concentratie/respect voor de les. De norm concretiseert de waarde tot een handhaafbare gedragsregel.

Veelgemaakte fouten

Waarden en normen verwisselen: een waarde is een abstract ideaal, een norm een concrete gedragsregel die eruit voortvloeit.
Cultuur te smal opvatten als „kunst en musea” in plaats van als de complete manier van leven van een groep.

Actieve herhaling

Geef bij de waarde „gastvrijheid” twee concrete normen. Leg vervolgens uit hoe dezelfde waarde in een individualistische en een collectivistische cultuur tot verschillende normen kan leiden.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Socialisatie en socialisatoren#

Standaardexamenblad-nl

Socialisatie is het proces waarbij iemand, bewust en onbewust, de cultuur (waarden, normen, kennis en vaardigheden) van zijn omgeving aanleert en zo een sociaal wezen wordt dat kan functioneren in de samenleving. Socialisatie is levenslang, maar begint bij de geboorte en is in de eerste jaren het meest ingrijpend. Via socialisatie wordt de individuele mens gevormd én blijft de cultuur van een samenleving in stand: elke generatie draagt de cultuur over aan de volgende (cultuuroverdracht). Zonder socialisatie zou een samenleving haar cultuur niet kunnen voortzetten.

Men onderscheidt primaire en secundaire socialisatie (zie Afb. 2). Primaire socialisatie is de eerste, fundamentele socialisatie in het gezin, in de vroege kindertijd: hier leert het kind de basiswaarden, de taal en het gevoel voor goed en kwaad. Secundaire socialisatie vindt daarna en daarnaast plaats, buiten het gezin — op school, in vriendengroepen, via de media, op het werk — en bouwt voort op de primaire socialisatie, maar kan die ook bijstellen. Wat je thuis hebt geleerd, wordt op school en later op het werk verfijnd, aangevuld of soms tegengesproken.

Socialisatoren rond het individu

Afb. 2Afb. 2 — Het individu wordt gevormd door meerdere socialisatoren; het gezin (primaire socialisatie) is de eerste, de overige zorgen voor secundaire socialisatie.

De personen, groepen en instanties die de socialisatie uitvoeren, heten socialisatoren (of socialiserende instituties). De belangrijkste zijn: het gezin, de school, de vriendengroep (peers), de (massa)media en het werk. Elke socialisator brengt andere waarden en vaardigheden over: het gezin vooral de basiswaarden en geborgenheid, de school kennis en burgerschap, de peergroep sociale omgang en groepsnormen, de media beelden en informatie over de bredere wereld. In de loop van de tijd verschuift het gewicht van deze socialisatoren — jonge kinderen worden vooral door het gezin gevormd, tieners steeds meer door leeftijdgenoten en media.

Socialisatie werkt via drie mechanismen. Bij imitatie doet het kind gedrag na dat het bij anderen ziet (het voorbeeld van ouders, idolen). Bij instructie wordt gedrag expliciet aangeleerd en uitgelegd („zo hoort het”). Bij bekrachtiging wordt gewenst gedrag beloond en ongewenst gedrag bestraft — hier grijpt socialisatie in op de sociale controle uit het vorige onderwerp. Uiteindelijk internaliseert de mens de normen: ze worden vanzelfsprekend en tot een innerlijk kompas, zodat sturing van buitenaf steeds minder nodig is.

Socialisatie verklaart veel, maar niet alles: de mens is niet onbeperkt maakbaar. Aangeboren aanleg (nature) en de omgeving (nurture) werken samen. Bovendien is de mens geen passief kneedbaar wezen: mensen kunnen zich verzetten tegen wat hun wordt aangeleerd, kiezen tussen socialisatoren en hun identiteit actief vormgeven. In een moderne, geïndividualiseerde samenleving is die eigen keuze groter geworden — een verband dat terugkomt bij het hoofdconcept verandering (individualisering).

Uitgewerkt voorbeeld

Socialisatiemechanismen analyseren

Een kind ziet zijn vader altijd de buren groeten, wordt door zijn ouders geprezen als het zelf groet, en krijgt op school uitgelegd waarom beleefdheid belangrijk is. Analyseer met de socialisatiemechanismen hoe dit kind de norm „groet elkaar” leert.

Imitatie
Het kind neemt het gedrag van de vader over doordat het diens groeten waarneemt en nadoet.
Bekrachtiging
De ouders belonen het groeten met een compliment (positieve sanctie); daardoor herhaalt het kind het gedrag.
Instructie
De school legt expliciet uit waarom beleefdheid hoort; het gedrag wordt onderbouwd en zo begrepen.

Resultaat: Het kind leert de norm via drie mechanismen: imitatie (van de vader), bekrachtiging (beloning door de ouders) en instructie (uitleg op school). Samen leiden ze tot internalisering: groeten wordt vanzelfsprekend.

Veelgemaakte fouten

Alle socialisatie aan het gezin toeschrijven en de rol van school, peers en media onderschatten.
Socialisatie als eenrichtingsverkeer voorstellen alsof de mens volledig maakbaar is — verzet en eigen keuze horen erbij.

Actieve herhaling

Een tiener neemt het taalgebruik en de kleding van zijn vriendengroep over, tegen de zin van zijn ouders in. Leg uit welke socialisator hier aan invloed wint, welk mechanisme werkt, en waarom dit past bij secundaire socialisatie.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Identiteitsvorming#

Standaardexamenblad-nl

Identiteit is het geheel van kenmerken waarmee iemand zichzelf en anderen als een bepaald persoon herkent: wie ben ik, waar hoor ik bij, wat vind ik belangrijk? Identiteit is deels persoonlijk (je eigen karakter, voorkeuren, levensverhaal) en deels sociaal: de groepen waartoe je jezelf rekent en waaraan je je identiteit ontleent (je nationaliteit, geloof, geslacht, beroep, subcultuur). Deze sociale identiteit ontstaat in wisselwerking met de socialisatie: via de groepen die ons vormen, leren we ook wie we zijn en bij wie we horen.

Sociale identiteit werkt via het onderscheid tussen de eigen groep (de ingroup, „wij”) en andere groepen (de outgroup, „zij”). Mensen ontlenen een deel van hun zelfbeeld aan het lidmaatschap van hun groepen en neigen ertoe de eigen groep positiever te zien. Dit wij-zij-denken is normaal en verklaart groepsgevoel en solidariteit, maar het is ook de kiem van vooroordelen, stereotypering en uitsluiting wanneer het te scherp wordt — een verband dat terugkomt bij polarisatie en segregatie.

Identiteitsvorming is een actief en dynamisch proces, geen kant-en-klaar product. Vooral in de adolescentie experimenteren jongeren met rollen, groepen en overtuigingen voordat ze tot een stabielere identiteit komen. Identiteit is bovendien meervoudig: dezelfde persoon is tegelijk kind, leerling, vriend, sporter en misschien gelovige, en schakelt tussen die deelidentiteiten afhankelijk van de context. In een geïndividualiseerde samenleving is identiteit minder vastgelegd door afkomst en meer een zaak van eigen keuze en samenstelling geworden.

Individu en cultuur staan in een wederkerige relatie. Enerzijds vormt de cultuur, via socialisatie, het individu: onze taal, waarden en zelfs onze idealen krijgen we grotendeels aangereikt. Anderzijds vormen individuen samen de cultuur en kunnen zij die veranderen: nieuwe generaties stellen normen bij, subculturen introduceren nieuwe symbolen, en zo verandert de cultuur mee. De mens is dus tegelijk product én producent van cultuur. Dit inzicht voorkomt twee valkuilen: de mens als volledig gedetermineerd door cultuur, óf als volledig vrij en losstaand van cultuur.

Bij identiteitsvraagstukken in een diverse samenleving spelen begrippen als culturele identiteit en assimilatie versus integratie. Assimilatie is het volledig opgaan in de dominante cultuur, met verlies van de eigen culturele identiteit; integratie is meedoen in de samenleving terwijl men (een deel van) de eigen culturele identiteit behoudt. Deze begrippen keren terug bij het onderwerp bedreigingen voor de bindingen, maar wortelen hier: identiteit is het scharnier tussen het individu, zijn groepen en de bredere samenleving.

Uitgewerkt voorbeeld

Wij-zij-denken analyseren

Supporters van twee voetbalclubs zien de eigen club als „de echte” en drijven de spot met de andere. Analyseer dit met het begrip sociale identiteit.

Sociale identiteit aanwijzen
Supporters ontlenen een deel van hun zelfbeeld aan het lidmaatschap van hun clubgroep: hun club hoort bij wie zij zijn.
Ingroup/outgroup benoemen
De eigen club is de ingroup („wij”), de andere de outgroup („zij”). Men waardeert de ingroup positiever.
Gevolg verklaren
Het positiever zien van de eigen groep versterkt de onderlinge band (cohesie), maar leidt ook tot spot en vooroordelen richting de outgroup.

Resultaat: De supporters ontlenen hun sociale identiteit aan hun club (ingroup); door de eigen groep positiever te zien dan de outgroup ontstaat sterke onderlinge verbondenheid, maar ook rivaliteit en vooroordelen tegenover de andere club.

Veelgemaakte fouten

Identiteit als vaststaand en enkelvoudig voorstellen; identiteit is meervoudig en verandert in de tijd.
Het wij-zij-onderscheid meteen als negatief bestempelen — het verklaart óók normale solidariteit en groepsgevoel.

Actieve herhaling

Leg uit hoe iemands sociale identiteit tegelijk zorgt voor verbondenheid binnen de eigen groep én kan bijdragen aan vooroordelen tegenover andere groepen. Gebruik de begrippen ingroup en outgroup.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl

Vorming: socialisatie, cultuur en identiteit

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

Vorming: socialisatie, cultuur en identiteit

Kernpunten

Norm en waarde onderscheiden

Kernpunten

Socialisatiemechanismen analyseren

Kernpunten

Wij-zij-denken analyseren

Bronnen

Vorming: socialisatie, cultuur en identiteit

Kernpunten

Norm en waarde onderscheiden

Kernpunten

Socialisatiemechanismen analyseren

Kernpunten

Wij-zij-denken analyseren

Bronnen