Samenvattingen · MaatschappijleerNL · HAVO

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

De Nederlandse samenleving is pluriform: er leven veel groepen met verschillende culturen naast elkaar. In dit onderwerp leer je de begrippen cultuur, waarden en normen, het onderscheid tussen dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur, en hoe culturele verschillen zowel rijkdom als spanning opleveren.

3 Onderdelen~13 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·141414 / 16

Examenprofiel

De begrippen cultuur, waarden en normen omschrijven en op verschijnselen toepassenHet onderscheid tussen dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur uitleggenDe pluriforme samenleving als bron van rijkdom en van spanning analyseren

Operatoren:leg uitverklaarbeschrijfberedeneeranalyseervergelijk

basisniveau

Beheers de kern: cultuur is het geheel van waarden, normen en gewoonten van een groep; Nederland kent veel culturen naast elkaar.

verhoogd niveau

Analyseer hoe waarden en normen samenhangen en hoe subculturen zich verhouden tot de dominante cultuur in een pluriforme samenleving.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Cultuur, waarden en normen#

Basisexamenblad-nl

Cultuur is een kernbegrip van de sociaal-culturele benadering: het is het geheel van waarden, normen, gewoonten, kennis en symbolen dat de leden van een groep of samenleving delen en dat van generatie op generatie wordt doorgegeven (zie Afb. 1). Cultuur is dus aangeleerd, niet aangeboren: je groeit ermee op en neemt het over van je omgeving. Zij omvat zowel zichtbare zaken (taal, kleding, eten, feesten, kunst) als onzichtbare zaken (opvattingen over goed en kwaad, over de rol van man en vrouw, over gezag). Omdat cultuur bepaalt hoe mensen denken en zich gedragen, is zij onmisbaar om een samenleving te begrijpen. In een pluriforme samenleving als de Nederlandse leven verschillende culturen naast elkaar, en juist daarom is het belangrijk om te begrijpen wat cultuur is en hoe zij het gedrag stuurt.

Cultuur: waarden en normen

Afb. 1Afb. 1 — De begrippen cultuur, waarden en normen: betekenis en voorbeeld, met normen die uit waarden voortvloeien.

Binnen het begrip cultuur zijn waarden en normen de belangrijkste bouwstenen, en je moet ze scherp uit elkaar houden. Waarden zijn de idealen en de principes die een groep nastrevenswaardig vindt: abstracte opvattingen over wat goed, mooi of belangrijk is, zoals vrijheid, gelijkheid, eerlijkheid, respect of gezondheid. Normen zijn de concrete gedragsregels die uit die waarden voortvloeien: zij zeggen wat je in een bepaalde situatie wel of niet hoort te doen. Zo leidt de waarde respect tot normen als 'je groet elkaar' of 'je laat een ander uitpraten'. Waarden zijn dus algemeen en abstract, normen concreet en situatiegebonden; uit een waarde kunnen meerdere normen voortkomen. Dit onderscheid is belangrijk bij het examen: bij een verschijnsel moet je de onderliggende waarde en de daaruit volgende norm kunnen aanwijzen.

Waarden en normen verschillen per cultuur en per tijd, en dat verklaart veel maatschappelijke verschillen en veranderingen. Wat in de ene cultuur een vanzelfsprekende norm is, kan in een andere cultuur ongepast zijn; en waarden die vroeger sterk golden, kunnen in de loop van de tijd verschuiven. Zo zijn opvattingen over bijvoorbeeld de rol van vrouwen, seksualiteit of gezag in Nederland in enkele decennia sterk veranderd. Deze verschillen en veranderingen laten zien dat waarden en normen niet natuurlijk of vaststaand zijn, maar cultureel bepaald en dus veranderlijk. Tegelijk zijn er waarden die in de Nederlandse rechtsstaat als fundamenteel gelden en die grenzen stellen, zoals gelijkwaardigheid en het geweldsverbod. Het besef dat waarden en normen cultureel bepaald zijn, helpt om andere gewoonten te begrijpen zonder ze meteen te veroordelen.

Cultuur wordt aangeleerd via socialisatie, het proces waarin mensen de waarden en normen van hun omgeving overnemen, dat in het volgende onderwerp centraal staat. Doordat cultuur wordt doorgegeven, ontstaat er samenhang binnen een groep: mensen delen opvattingen en verwachtingen, waardoor ze elkaar begrijpen en kunnen samenleven. Maar cultuur kan ook verschillen scheppen tussen groepen die anders zijn opgevoed. In de pluriforme samenleving betekent dit dat mensen met verschillende culturele achtergronden verschillende waarden en normen kunnen hebben, wat zowel verrijkend als spanningsvol kan zijn. Bij een examenopgave kun je met de begrippen cultuur, waarden en normen een verschijnsel analyseren: je benoemt de onderliggende waarde, de daaruit volgende norm, en of het gaat om een cultureel bepaald verschil. Zo pas je de sociaal-culturele benadering nauwkeurig toe.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarde en norm onderscheiden

In een klas geldt de regel dat je je telefoon tijdens de les wegbergt. Bepaal welke waarde hier achter zit en waarom de regel een norm is.

Norm herkennen
De regel 'telefoon wegbergen tijdens de les' is een concrete gedragsregel: dat is een norm.
Waarde benoemen
Achter de norm zit een waarde, bijvoorbeeld aandacht, respect voor de les of concentratie: het abstracte ideaal dat de regel dient.
Verband leggen
De waarde (respect voor de les) leidt tot de norm (telefoon weg); uit dezelfde waarde kunnen ook andere normen voortkomen, zoals stil zijn.

Resultaat: De regel over de telefoon is een norm (concrete gedragsregel) die voortkomt uit een waarde als respect of concentratie. Uit een waarde kunnen meerdere normen volgen; de waarde is abstract, de norm concreet.

Veelgemaakte fouten

Waarden en normen door elkaar halen; een waarde is een abstract ideaal, een norm is een concrete gedragsregel die eruit voortvloeit.
Denken dat cultuur aangeboren is; cultuur wordt aangeleerd via socialisatie en verschilt per groep en per tijd.

Actieve herhaling

Noem bij de waarde 'gelijkwaardigheid' twee concrete normen die eruit kunnen voortvloeien, en leg uit waarom deze normen per cultuur kunnen verschillen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur#

Standaardexamenblad-nl

In een samenleving bestaat niet een enkele cultuur, maar een hoofdcultuur met daarbinnen allerlei kleinere culturen, en die verhouding vang je met drie begrippen (zie Afb. 2). De dominante cultuur is de cultuur die in een samenleving overheerst en waarvan de waarden en normen door de meeste mensen worden gedeeld of als vanzelfsprekend worden gezien; zij is als het ware de standaard. Een subcultuur is een groep binnen de samenleving die op sommige punten eigen waarden, normen en gewoonten heeft, maar die zich verder wel binnen de dominante cultuur beweegt. Voorbeelden van subculturen zijn jongerenculturen, beroepsgroepen, religieuze gemeenschappen of streekgebonden gewoonten. Een subcultuur wijkt dus op onderdelen af, maar verwerpt de hoofdcultuur niet.

Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur

Afb. 2Afb. 2 — Dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur: de houding van elke groep tegenover de hoofdcultuur.

Het onderscheid tussen subcultuur en tegencultuur is belangrijk en wordt op het examen getoetst. Een tegencultuur (of contracultuur) is een groep die zich juist afzet tegen de dominante cultuur en haar kernwaarden bewust afwijst of bestrijdt. Waar een subcultuur op onderdelen afwijkt maar meedoet, verzet een tegencultuur zich tegen de heersende waarden en wil zij die veranderen of vervangen. Voorbeelden zijn protestbewegingen die zich tegen de gevestigde orde keren, of groepen met een radicaal andere levensvisie. Het verschil zit dus in de houding tegenover de dominante cultuur: een subcultuur schikt zich grotendeels, een tegencultuur verzet zich. Dit onderscheid helpt om jongerenbewegingen, protestgroepen en levensbeschouwelijke stromingen correct te typeren.

In een pluriforme samenleving is de verhouding tussen de dominante cultuur en de vele subculturen voortdurend in beweging, en dat maakt cultuur een dynamisch verschijnsel. Subculturen kunnen de dominante cultuur beinvloeden: gewoonten, muziek, eten of opvattingen van een subcultuur kunnen na verloop van tijd door de hele samenleving worden overgenomen en zo deel van de hoofdcultuur worden. Omgekeerd past de dominante cultuur zich aan nieuwe groepen aan. Wat de dominante cultuur is, ligt dus niet vast maar verschuift met de tijd en met de samenstelling van de bevolking. Deze wisselwerking laat zien dat een pluriforme samenleving geen statisch geheel is van gescheiden groepen, maar een levend geheel waarin culturen elkaar beinvloeden, vermengen en veranderen. Het begrip pluriform (veelvormig) drukt juist die verscheidenheid en dynamiek uit.

Het denken in dominante cultuur, subcultuur en tegencultuur is een analytisch gereedschap dat je bij tal van verschijnselen kunt inzetten. Bij een casus over een groep of een beweging vraag je: deelt deze groep grotendeels de dominante cultuur maar wijkt zij op onderdelen af (subcultuur), of zet zij zich juist tegen de heersende waarden af (tegencultuur)? En hoe verhoudt de groep zich tot de hoofdcultuur: beinvloedt zij die, of botst zij ermee? Bij het maken van een opgave let je erop dat je de begrippen niet verwart en dat je de houding van de groep tegenover de dominante cultuur benoemt. Een sterk antwoord plaatst de groep nauwkeurig en laat zien hoe cultuur in een pluriforme samenleving werkt: als een geheel van een hoofdcultuur en vele deelculturen die elkaar beinvloeden. Zo verbindt dit onderwerp de begrippen cultuur, waarden en normen met de werkelijkheid van een diverse samenleving.

Uitgewerkt voorbeeld

Een groep typeren

Een protestbeweging wijst de heersende opvattingen over consumptie en bezit radicaal af en wil de samenleving fundamenteel veranderen. Bepaal of dit een subcultuur of een tegencultuur is en motiveer.

Houding bepalen
De beweging wijst de kernwaarden van de dominante cultuur (consumptie, bezit) radicaal af en wil ze vervangen.
Begrip kiezen
Omdat de groep zich tegen de heersende waarden afzet en die wil veranderen, is het een tegencultuur, geen subcultuur.
Onderscheid
Een subcultuur zou op onderdelen afwijken maar meedoen; deze groep verzet zich juist tegen de hoofdcultuur.

Resultaat: De beweging is een tegencultuur: zij wijst de kernwaarden van de dominante cultuur af en wil de samenleving veranderen. Dat onderscheidt haar van een subcultuur, die slechts op onderdelen afwijkt.

Veelgemaakte fouten

Subcultuur en tegencultuur verwarren; een subcultuur wijkt op onderdelen af maar doet mee, een tegencultuur verzet zich tegen de dominante cultuur.
De dominante cultuur als vaststaand zien; zij verschuift met de tijd en wordt door subculturen beinvloed.

Actieve herhaling

Een jongerenbeweging heeft eigen muziek, kleding en taal, maar deelt verder de waarden van de samenleving. Bepaal of dit een subcultuur of een tegencultuur is en licht je keuze toe.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Rijkdom en spanning van de pluriforme samenleving#

Standaardexamenblad-nl

De pluriforme samenleving, waarin veel culturen naast elkaar bestaan, is zowel een bron van rijkdom als van spanning, en een goede analyse benoemt beide (zie Afb. 3). Aan de kant van de rijkdom staan de voordelen van diversiteit: een grotere verscheidenheid aan ideeen, gewoonten, kennis en talenten, meer keuze en creativiteit, en de mogelijkheid om van elkaar te leren. Aan de kant van de spanning staan de nadelen: verschillende waarden en normen kunnen botsen, groepen kunnen langs elkaar heen leven of elkaar wantrouwen, en er kunnen vooroordelen en discriminatie ontstaan. Een pluriforme samenleving is dus niet vanzelf harmonieus of vanzelf conflictueus, maar biedt beide mogelijkheden. Bij een analyse laat je zien dat je de voordelen en de nadelen van diversiteit tegen elkaar kunt afwegen, in plaats van eenzijdig te oordelen.

Rijkdom en spanning van diversiteit

Afb. 3Afb. 3 — De pluriforme samenleving biedt rijkdom en spanning; gedeelde spelregels en sociale cohesie houden haar bijeen.

Culturele verschillen leiden soms tot spanningen, en om die te begrijpen zijn enkele begrippen nuttig. Etnocentrisme is de neiging om de eigen cultuur als maatstaf te nemen en andere culturen daaraan af te meten en als minder te beoordelen; het tegenovergestelde is cultuurrelativisme, het idee dat je een cultuur alleen op haar eigen voorwaarden kunt begrijpen. Uit etnocentrisme kunnen vooroordelen en discriminatie voortkomen, waarbij groepen worden achtergesteld op grond van hun afkomst of cultuur. Deze verschijnselen bedreigen het samenleven en botsen met de rechtsstatelijke waarde van gelijkwaardigheid. Het herkennen van etnocentrisme, vooroordelen en discriminatie helpt om spanningen in de pluriforme samenleving te analyseren en te begrijpen waar ze vandaan komen.

Tegenover de spanningen staat de vraag hoe een pluriforme samenleving toch samenhang kan houden, en dat brengt het begrip sociale cohesie in beeld. Sociale cohesie is de mate waarin mensen zich met elkaar en met de samenleving verbonden voelen en bereid zijn samen te leven. In een diverse samenleving is die cohesie niet vanzelfsprekend: als groepen elkaar niet ontmoeten of niet vertrouwen, kan de samenhang afnemen. Wat de groepen dan toch bindt, zijn gedeelde spelregels en waarden: de grondrechten en de rechtsstaat vormen een gemeenschappelijk kader waarbinnen mensen met verschillende culturen kunnen samenleven, ook al denken zij over veel dingen anders. Zo verbindt dit onderwerp de pluriforme samenleving met de rechtsstaat: die biedt het gedeelde raamwerk (gelijkwaardigheid, vrijheid, geweldsverbod) waarbinnen de verscheidenheid ruimte krijgt zonder in conflict te ontaarden.

Het analyseren van de pluriforme samenleving vraagt om een evenwichtige blik die de benaderingswijzen combineert, en dat is precies wat het examen beloont. Sociaal-cultureel gaat het om cultuur, waarden, normen en groepen; sociaal-economisch om de vraag of alle groepen gelijke kansen hebben op werk, inkomen en onderwijs; politiek-juridisch om de grondrechten die het samenleven mogelijk maken en de vraag hoe de overheid met diversiteit omgaat. Bij een casus over een cultureel verschil of een spanning kun je de rijkdom en de spanning benoemen, de begrippen etnocentrisme, vooroordeel, discriminatie en sociale cohesie toepassen, en het gedeelde rechtsstatelijke kader aanwijzen dat het samenleven mogelijk maakt. Een sterk antwoord veroordeelt niet eenzijdig, maar laat zien dat diversiteit zowel kansen als uitdagingen biedt en dat de rechtsstaat het kader vormt waarbinnen groepen kunnen samenleven. Zo leg je de basis voor de onderwerpen socialisatie en migratie die het thema verder uitwerken.

Uitgewerkt voorbeeld

Diversiteit analyseren

In een stadswijk leven veel culturen; er is levendigheid en uitwisseling, maar ook wantrouwen tussen groepen. Analyseer de situatie met de begrippen rijkdom, spanning en sociale cohesie.

Rijkdom
De diversiteit levert rijkdom op: verschillende gewoonten, winkels, feesten en de kans om van elkaar te leren en te mengen.
Spanning
Tegelijk is er spanning: botsende waarden, wantrouwen en mogelijk vooroordelen tussen groepen die langs elkaar heen leven.
Cohesie
De sociale cohesie kan versterkt worden door ontmoeting en door gedeelde spelregels (de rechtsstaat), zodat groepen ondanks verschillen samenleven.

Resultaat: De wijk toont zowel rijkdom (diversiteit, uitwisseling) als spanning (wantrouwen, botsende waarden). Sociale cohesie via ontmoeting en gedeelde spelregels van de rechtsstaat kan het samenleven bevorderen.

Veelgemaakte fouten

De pluriforme samenleving eenzijdig als alleen positief of alleen problematisch beoordelen; benoem zowel de rijkdom als de spanning.
Etnocentrisme en cultuurrelativisme verwarren; etnocentrisme meet andere culturen af aan de eigen, relativisme begrijpt ze op eigen voorwaarden.

Actieve herhaling

In een wijk wonen veel verschillende culturen; sommige bewoners waarderen de diversiteit, andere ervaren spanning door botsende gewoonten. Analyseer met de begrippen rijkdom, spanning en sociale cohesie hoe je deze situatie kunt beoordelen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

3 Onderdelen~13 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Kernpunten

Waarde en norm onderscheiden

Kernpunten

Een groep typeren

Kernpunten

Diversiteit analyseren

Bronnen

Pluriforme samenleving: cultuur, normen en waarden

Kernpunten

Waarde en norm onderscheiden

Kernpunten

Een groep typeren

Kernpunten

Diversiteit analyseren

Bronnen