Brazilië: gebiedskenmerken van een ontwikkelingsland

Leg met twee natuurlijke gebiedskenmerken uit waarom het Amazonegebied van oudsher dunbevolkt is, terwijl de kustvlakte juist dichtbevolkt is.

1. 01Kenmerk 1 — bodem

   Onder het regenwoud ligt een arme bodem; de voedingsstoffen zitten in de vegetatie. Na ontbossing raakt de grond snel uitgeput, zodat blijvende landbouw en dus een dichte bevolking er moeilijk zijn.

2. 02Kenmerk 2 — bereikbaarheid en klimaat

   Het uitgestrekte, natte, moeilijk begaanbare oerwoud met weinig wegen is slecht toegankelijk, terwijl de kustvlakte aan zee ligt, goed bereikbaar is en waar havens en handel konden ontstaan.

3. 03Koppeling

   Slechte bodem, nat klimaat en slechte bereikbaarheid maken het Amazonegebied ongunstig voor bewoning; de gunstige ligging aan de oceaan trok de bevolking juist naar de kust.

Resultaat: Het Amazonegebied is dunbevolkt door de arme bodem, het natte klimaat en de slechte bereikbaarheid; de kustvlakte is dichtbevolkt doordat de ligging aan zee handel, havens en steden mogelijk maakte.

Beredeneer met de vorm van de bevolkingspiramide (Afb. 3) in welke fase van de demografische transitie Brazilië zich bevindt.

1. 01Aflezen basis

   De onderste balken (0-4, 5-9) zijn nog vrij breed, maar niet meer de breedste van de hele piramide: de allerjongste groepen zijn al iets smaller dan de twintigers.

2. 02Aflezen midden en top

   Het midden (20-49 jaar) is fors, en de top loopt geleidelijk smaller toe — er zijn dus al aardig wat ouderen, maar nog geen brede grijze top zoals in een sterk vergrijsd land.

3. 03Koppelen aan de transitie

   Een versmallende basis wijst op een gedaald geboortecijfer, terwijl het sterftecijfer al laag is. Dat is kenmerkend voor het midden/latere deel van de demografische transitie — niet meer fase 2 (snelle groei), maar richting fase 3/4.

Resultaat: De versmallende basis en de nog beperkte vergrijzing plaatsen Brazilië midden in de demografische transitie (richting fase 3/4): het geboortecijfer is gedaald, de bevolkingsgroei vlakt af.

Leg uit waarom een economie die sterk leunt op de export van soja en ijzererts kwetsbaar is.

1. 01De situatie

   Een groot deel van de exportinkomsten van Brazilië komt uit een klein aantal grondstoffen (soja, rundvlees, ijzererts, koffie).

2. 02Het mechanisme

   De prijzen van grondstoffen op de wereldmarkt schommelen sterk en liggen buiten de macht van Brazilië; ze hangen af van de vraag uit landen als China.

3. 03Het gevolg

   Als de wereldmarktprijs voor soja of ijzererts daalt, of de vraag terugloopt, kelderen de exportinkomsten, ook al is er niets veranderd aan Brazilië zelf.

Resultaat: Doordat de inkomsten sterk afhangen van enkele grondstoffen met wisselende wereldmarktprijzen, is de economie kwetsbaar: een prijsdaling of vraaguitval treft het land direct — dit is een typisch nadeel van een grondstofafhankelijke ontwikkelingseconomie.

Verklaar met push- en pullfactoren waarom al generaties lang veel mensen uit de Nordeste naar de Sudeste trekken.

1. 01Pushfactoren (Nordeste)

   Langdurige droogte in de sertão bemoeilijkt de landbouw, de lonen zijn laag, er is weinig werk en de voorzieningen zijn beperkt — factoren die mensen wégduwen.

2. 02Pullfactoren (Sudeste)

   In het zuidoosten liggen de industrie en dienstverlening, is meer werk, zijn de lonen hoger en de voorzieningen beter — factoren die mensen aantrekken.

3. 03Koppeling aan het model

   In het centrum-periferiemodel stroomt arbeid van de periferie (Nordeste) naar het centrum (Sudeste); zo versterkt het centrum zich en loopt de periferie leeg.

Resultaat: Droogte, armoede en werkloosheid duwen mensen uit de Nordeste weg (push), terwijl werk, hogere lonen en voorzieningen in de Sudeste hen aantrekken (pull); deze migratie van periferie naar centrum past precies in het centrum-periferiemodel.

Toon met twee tegengestelde kenmerken aan dat Brazilië noch een arm, noch een rijk land is, maar er tussenin staat.

1. 01Kenmerk van rijkdom/vooruitgang

   Brazilië heeft een grote industrie (auto's, staal), een moderne agrobusiness en behoort tot de BRICS — kenmerken die je bij een arm land niet ziet.

2. 02Kenmerk van armoede/achterstand

   Tegelijk kent het land wijdverbreide armoede, een grote informele sector, favela's en zeer grote inkomensverschillen — kenmerken die je bij een rijk land niet in die mate ziet.

3. 03Conclusie

   Omdat vooruitgang (industrie, groei) en achterstand (armoede, ongelijkheid) tegelijk aanwezig zijn, past Brazilië in geen van beide uitersten en hoort het bij de semiperiferie.

Resultaat: Doordat Brazilië tegelijk moderne industrie en BRICS-groei én wijdverbreide armoede en ongelijkheid kent, staat het tussen arm en rijk in: het is een opkomend, semiperifeer ontwikkelingsland.