Samenvattingen · MuziekNL · VWO

Stijlperioden: klassieke periode en romantiek

Na de barok volgen twee contrasterende perioden. De klassieke periode (ca. 1750-1820) streeft naar helderheid, evenwicht en symmetrie, met de sonatevorm als formeel hart en Haydn, Mozart en Beethoven als Weense meesters. De romantiek (ca. 1820-1900) stelt daartegenover expressie, individualisme en gevoel, met programmamuziek, chromatiek, een groot orkest, het lied, het symfonisch gedicht en het muziekdrama. Dit onderwerp behandelt beide stijlen, hun genres en componisten, en het op gehoor herkennen en dateren — CE-muziekgeschiedenis.

3 Onderdelen~10 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·121212 / 16

Examenprofiel

De klassieke stijl (helderheid, periodiek, homofonie, sonatevorm) en de Weense klassieken herkennen.De romantiek (expressie, programmamuziek, chromatiek, groot orkest, lied, symfonisch gedicht, muziekdrama) en haar componisten kennen.Een fragment aan de klassieke periode of de romantiek toewijzen op grond van hoorbare kenmerken.

Operatoren:herkenbeschrijfdateervergelijkverklaar

basisniveau

Voor iedereen: klassiek klinkt helder, evenwichtig en homofoon; romantiek klinkt expressief, chromatisch en groter. Dat onderscheid dekt de meeste dateervragen.

verhoogd niveau

Verdieping: de sonatevorm herkennen en de romantische middelen (rubato, programmamuziek, chromatiek, leidmotief) toelichten.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Stijlperioden: klassieke periode en romantiek

De klassieke stijl: helderheid en de sonatevorm#

Basisexamenblad-muziek-geschiedenis-klassiek-romantiek

De klassieke periode reageerde op de dichte barokpolyfonie met een ideaal van helderheid, evenwicht en natuurlijkheid. De textuur werd overwegend homofoon: een heldere melodie met een lichte begeleiding (bijvoorbeeld de Alberti-bas, een gebroken akkoordfiguur in de linkerhand). De melodiek is periodiek gebouwd: symmetrische frasen in vraag-en-antwoord (voorzin en nazin), zoals in het vormhoofdstuk beschreven. Alles ademt maat, verhouding en overzichtelijkheid.

Het formele hart van de klassieke instrumentale muziek is de sonatevorm. Afb. 1 toont haar drie delen. In de expositie worden twee contrasterende thema's gepresenteerd: het eerste in de hoofdtoonsoort (de tonica), het tweede in een verwante toonsoort (meestal de dominant), zodat er een harmonische spanning ontstaat. In de doorwerking worden die thema's bewerkt, opgesplitst en door verschillende toonsoorten gevoerd — het dramatische, onrustige middendeel. In de reprise keren beide thema's terug, nu allebei in de hoofdtoonsoort, zodat de spanning wordt opgelost.

De sonatevorm

Afb. 1Afb. 1 — De sonatevorm. In de expositie staat het tweede thema in de dominant (V); in de reprise keert het terug in de tonica (I, accent). Die harmonische terugkeer is de oplossing van de vorm.

De kracht van de sonatevorm is die harmonische dramaturgie. De spanning ontstaat doordat het tweede thema in de expositie in een andere toonsoort staat dan het eerste; de oplossing komt doordat het in de reprise wordt teruggebracht naar de hoofdtoonsoort. Zo vertelt de vorm een verhaal van uiteendrijven en verzoening, puur met harmonie en thematiek. De sonatevorm is meestal het eerste deel van een symfonie, sonate of strijkkwartet, en soms zijn er nog een langzame inleiding en een afsluitende coda.

De klassieke periode is de tijd van de grote instrumentale genres: de symfonie (voor orkest), het strijkkwartet (kamermuziek), de sonate (voor een of twee instrumenten) en het soloconcert, plus de opera. Deze genres, vaak in meerdere delen met de sonatevorm in het eerste, werden de standaard voor de eeuwen erna. De dynamiek werd nu genuanceerd en geleidelijk (het beroemde Mannheimer crescendo), mogelijk gemaakt door het orkest en door de opkomst van de piano.

De Weense klassieken belichamen de stijl: Joseph Haydn, de vader van de symfonie en het strijkkwartet, met zijn geestige, heldere muziek; Wolfgang Amadeus Mozart, met zijn volmaakte melodische elegantie in symfonieen, concerten en opera's; en Ludwig van Beethoven, die de klassieke vorm tot het uiterste spande en de brug sloeg naar de romantiek. Hoor je een heldere, homofone, evenwichtige muziek met periodieke frasen en een genuanceerde dynamiek, gespeeld door een klein tot middelgroot orkest of een strijkkwartet, dan wijst dat op de klassieke periode.

Uitgewerkt voorbeeld

De reprise horen

In het eerste deel van een klassieke symfonie hoor je na een onrustig, moduleren middendeel plotseling het openingsthema in de begintoonsoort terugkeren. Welk moment in de sonatevorm is dit?

Middendeel
Het onrustige, modulerende deel waarin de thema's worden bewerkt, is de doorwerking.
Terugkeer
Het openingsthema keert herkenbaar terug in de begintoonsoort.
Benoemen
De terugkeer van het eerste thema in de hoofdtoonsoort markeert het begin van de reprise.
Betekenis
Vanaf hier keert ook het tweede thema terug, nu in de tonica: de harmonische spanning wordt opgelost.

Resultaat: Dit is het begin van de reprise: het eerste thema keert terug in de hoofdtoonsoort na de doorwerking. In de reprise komt ook het tweede thema in de tonica, wat de spanning van de expositie oplost.

Veelgemaakte fouten

De sonatevorm gelijkstellen aan een sonate; de sonatevorm is een vormschema (vaak van het eerste deel), een sonate is een meerdelig stuk.
Klassieke muziek polyfoon denken; ze is overwegend homofoon (melodie met begeleiding), anders dan de barok.

Actieve herhaling

Beluister het eerste deel van een klassieke symfonie en probeer de drie delen van de sonatevorm te herkennen: waar keert het eerste thema terug (begin van de reprise)? Beschrijf de textuur (homofoon) en de frasering (periodiek).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Syllabus muziek vwo — klassieke periode (CvTE / Examenblad)

De romantiek: expressie, programmamuziek en het grote orkest#

Standaardexamenblad-muziek-geschiedenis-klassiek-romantiek

De romantiek zette tegenover de klassieke maat en rede het gevoel en het individu. Afb. 2 plaatst haar op de tijdlijn na de klassieke periode. De muziek werd persoonlijker en expressiever: componisten wilden hun diepste emoties, verlangens en fantasieen uitdrukken. Dat leidde tot langere, zangerige melodieen, een rijkere en gedurfder harmonie met veel chromatiek (tonen buiten de toonsoort), en een vrijer omgaan met tempo (rubato, het buigen van het tempo voor de expressie).

Tijdlijn klassiek en romantiek

Afb. 2Afb. 2 — Tijdlijn van de klassieke periode (ca. 1750-1820) en de romantiek (ca. 1820-1900, accent). Beethoven vormt de brug tussen beide.

Een typisch romantisch verschijnsel is de programmamuziek: instrumentale muziek die een verhaal, een tafereel of een idee uitbeeldt, vaak met een titel of toelichting. Berlioz' Symphonie fantastique schildert de koortsdromen van een verliefde kunstenaar; Liszt goot het idee in het eendelige symfonisch gedicht. Tegenover deze programmamuziek stond de absolute muziek (muziek zonder buitenmuzikaal programma), verdedigd door componisten als Brahms — een debat dat de eeuw beheerste.

Het orkest groeide sterk: meer strijkers, een uitgebreide kopersectie en veel kleurrijk slagwerk, wat een enorme dynamische en klankkleurrijke reikwijdte gaf — van een fluisterend pianissimo tot een overweldigend fortissimo. De klankkleur (orkestratie) werd zelf een expressiemiddel. Aan het uiterste einde staan de reusachtige symfonieen van Mahler en de klankweelde van Richard Strauss, waarmee de romantiek haar grenzen bereikte.

De romantiek bracht ook nieuwe, intiemere genres. Het lied (Duits: Lied) is een gezongen gedicht met pianobegeleiding, waarin muziek en poezie versmelten; Franz Schubert schreef er honderden. Het karakterstuk is een kort, sfeervol pianostuk (Chopins nocturnes en etudes). En in de opera schiep Richard Wagner het muziekdrama, een totaalkunstwerk met doorlopende muziek en leidmotieven (terugkerende thema's voor personen of ideeen). Daarnaast bloeide het muzikaal nationalisme, waarin componisten als Dvorak, Smetana en Grieg de volksmuziek van hun land in de kunstmuziek verwerkten.

De virtuositeit vierde hoogtij: sterspelers als de pianist Liszt en de violist Paganini betoverden het publiek met haast bovenmenselijke techniek, en componisten schreven muziek die de grenzen van het speelbare opzocht. Samengevat herken je de romantiek aan grote expressie en dynamische contrasten, chromatische harmonie, rubato, een groot orkest of een intiem lied, en vaak een buitenmuzikaal programma. Componisten om te kennen zijn onder meer Schubert, Chopin, Berlioz, Wagner, Brahms en Tsjaikovski.

Uitgewerkt voorbeeld

Romantiek herkennen

Een orkestwerk draagt de titel Een nacht op de kale berg, gebruikt een groot orkest met veel koper en slagwerk, sterke dynamische golven en een chromatische, dreigende harmonie. Wat zeggen deze kenmerken?

Titel
Een beschrijvende titel duidt op programmamuziek: de muziek beeldt een tafereel uit.
Bezetting
Een groot orkest met veel koper en slagwerk is romantisch (het klassieke orkest was kleiner).
Dynamiek en harmonie
Sterke dynamische golven en chromatische, dreigende harmonie passen bij de romantische expressie.
Optellen
Programma, groot orkest, chromatiek en dynamische contrasten wijzen alle op de romantiek.

Resultaat: Het werk is romantisch: programmamuziek voor groot orkest met chromatiek en sterke dynamische contrasten. De titel plus de muzikale kenmerken samen maken de datering betrouwbaar.

Veelgemaakte fouten

Programmamuziek verwarren met opera; programmamuziek is instrumentaal (zonder zang) maar beeldt wel een verhaal of tafereel uit.
Elke expressieve muziek romantisch noemen; let ook op chromatiek, groot orkest, rubato en programma samen.

Actieve herhaling

Beluister een romantisch orkestwerk en wijs drie romantische kenmerken aan (bijvoorbeeld rubato, een groot orkest, chromatiek, sterke dynamische contrasten). Zoek uit of het programmamuziek is (heeft het een titel of verhaal?).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Syllabus muziek vwo — romantiek (CvTE / Examenblad)

Beide periodes vergelijken en dateren#

Standaardexamenblad-muziek-geschiedenis-klassiek-romantiek

Klassiek en romantiek liggen dicht bij elkaar in tijd, maar verschillen sterk van geest. Afb. 3 zet hun kenmerken naast elkaar. De grondhouding is het beslissende verschil: de klassieke periode zoekt evenwicht, helderheid en maat, de romantiek zoekt expressie, gevoel en het persoonlijke. Dat verschil in houding werkt door in alle parameters, van de melodie tot de vorm.

Kenmerken klassiek en romantiek

Afb. 3Afb. 3 — De kenmerken van klassiek en romantiek naast elkaar. De grondhouding (evenwicht tegenover expressie) werkt in alle parameters door.

In melodie en frasering is klassiek symmetrisch en periodiek (nette voorzin-nazin-frasen), terwijl romantiek langere, vrijere en zangeriger lijnen heeft die zich niet in vaste maten laten dwingen. In de harmonie is klassiek helder en overwegend diatonisch met duidelijke cadensen, terwijl romantiek rijk en chromatisch is, met gedurfde wendingen die de tonaliteit oprekken. Dat hoor je: klassiek klinkt overzichtelijk en licht, romantiek vol en gespannen.

Ook het klankbeeld verschilt. Klassiek gebruikt een klein tot middelgroot orkest met genuanceerde, geleidelijke dynamiek; romantiek een groot orkest met extreme dynamische contrasten (van pp tot ff) en veel klankkleur. Het tempo is in klassiek regelmatig, in romantiek vaak vrij (rubato). En de vorm is in klassiek strak (de sonatevorm), in romantiek vrijer en uitgebreider, dikwijls met een buitenmuzikaal programma.

Bij het dateren tussen deze twee let je dus op de balans tussen orde en expressie. Een heldere, homofone, evenwichtige muziek met periodieke frasen, een klein orkest en genuanceerde dynamiek wijst op klassiek. Een expressieve, chromatische muziek met rubato, een groot orkest, sterke contrasten en misschien een programma of leidmotief wijst op romantiek. Beethoven is bewust lastig: hij begint klassiek en eindigt romantisch, en vormt daarmee de brug tussen beide.

Deze twee perioden vormen samen de kern van het klassieke concertrepertoire dat vandaag nog het meest wordt uitgevoerd. Uit de romantiek, met haar oprekken van de tonaliteit en haar zoeken naar nieuwe expressie, komt vervolgens de crisis en vernieuwing van de twintigste-eeuwse muziek voort, het onderwerp van het volgende hoofdstuk. Op het examen laat je zien dat je klassiek en romantiek niet alleen kent, maar ze op gehoor kunt onderscheiden en dateren.

Uitgewerkt voorbeeld

Klassiek of romantiek?

Fragment X: een klein orkest, heldere homofone textuur, symmetrische frasen, genuanceerde dynamiek, strakke vorm. Fragment Y: een groot orkest, chromatische harmonie, sterke rubato en dynamische golven, een beschrijvende titel. Wijs elk toe.

X orkest en textuur
Klein orkest, helder en homofoon, symmetrische frasen: klassieke kenmerken.
X dateren
Helderheid, evenwicht en genuanceerde dynamiek wijzen op de klassieke periode.
Y kenmerken
Groot orkest, chromatiek, rubato, dynamische golven en een programmatische titel.
Y dateren
Deze expressieve, chromatische kenmerken met programma wijzen op de romantiek.

Resultaat: X is klassiek (helder, evenwichtig, klein orkest), Y is romantisch (groot orkest, chromatiek, rubato, programma). Door de kenmerken per parameter te vergelijken, dateer je beide betrouwbaar.

Veelgemaakte fouten

Alle orkestmuziek zonder zang klassiek noemen; let op de omvang van het orkest, de chromatiek en het rubato die de romantiek verraden.
Beethoven zonder meer bij een van beide plaatsen; hij is de overgangsfiguur die van klassiek naar romantiek beweegt.

Actieve herhaling

Beluister twee orkestfragmenten en vul voor beide een mini-kenmerkentabel in (orkestomvang, dynamiek, harmonie, tempo, vorm). Wijs elk aan de klassieke periode of de romantiek toe en onderbouw.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Syllabus muziek vwo — dateren klassiek/romantiek (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Syllabus muziek vwo — klassieke periode

Stijlperioden: klassieke periode en romantiek

Kernpunten

De reprise horen

Kernpunten

Romantiek herkennen

Kernpunten

Klassiek of romantiek?

Bronnen

Stijlperioden: klassieke periode en romantiek

Kernpunten

De reprise horen

Kernpunten

Romantiek herkennen

Kernpunten

Klassiek of romantiek?

Bronnen