Samenvattingen · Kunst (algemeen)NL · VWO

Invalshoek: kunst, wetenschap en techniek

Deze invalshoek onderzoekt hoe kennis en techniek de kunst mogelijk maken en veranderen. Wetenschappelijke kennis — het perspectief als toegepaste meetkunde, de anatomie, een nieuw wereldbeeld — gaf de kunst nieuwe ogen; nieuwe materialen en technieken — olieverf, brons, staal en glas, nieuwe instrumenten — gaven haar nieuwe middelen. De reproductietechniek, van de boekdruk tot de fotografie en de film, veranderde ten slotte de aard van het beeld zelf en de rol van de kunstenaar. Dit onderwerp behandelt die wisselwerking tussen kunst, wetenschap en techniek, tot in het digitale tijdperk. Steeds vraag je: welke kennis of techniek maakte deze kunst mogelijk, en hoe veranderde ze daardoor?

4 Onderdelen~14 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·0666 / 13

Examenprofiel

De invalshoek kunst, wetenschap en techniek toepassen.De invloed van wetenschappelijke kennis (perspectief, anatomie, wereldbeeld) op kunst herkennen.De rol van materiaal en techniek (bouwtechniek, materialen, instrumenten) in kunst analyseren.De betekenis van reproductietechniek en nieuwe media voor kunst duiden.

Operatoren:leg uitverklaaranalyseertoon aanleid afvergelijkberedeneer

basisniveau

Voor iedereen: de invloed van perspectief en anatomie, van nieuwe materialen en technieken, en van de reproductietechniek vormt de kern.

verhoogd niveau

Verdieping: de gevolgen van de reproduceerbaarheid voor de status van het originele kunstwerk beredeneren en de kunst in het digitale tijdperk duiden.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Invalshoek: kunst, wetenschap en techniek

Kunst en wetenschap: waarneming, kennis en wereldbeeld#

Basisexamenblad-kunst-algemeen-invalshoek-wetenschap

Wetenschappelijke kennis gaf de kunst letterlijk nieuwe ogen. Het beroemdste voorbeeld is het lineaire perspectief, in de renaissance ontwikkeld als een toegepaste meetkunde om diepte overtuigend op een plat vlak te suggereren. Afb. 1 toont het principe: alle lijnen die in werkelijkheid van de toeschouwer af lopen (de orthogonalen), lijken samen te komen in één verdwijnpunt op de horizon. Door zich aan deze wiskundige regel te houden, kon een schilder een geloofwaardige, meetbare ruimte scheppen — kunst en wetenschap vielen hier samen.

Het lineaire perspectief

Afb. 1Afb. 1 — In het lineaire perspectief lopen alle orthogonalen samen in één verdwijnpunt op de horizon; zo ontstaat een meetbare, geloofwaardige diepte op het platte vlak.

Het perspectief was meer dan een truc: het drukte een nieuw wereldbeeld uit. In de middeleeuwen was de ruimte in een beeld symbolisch — het belangrijkste (God, een heilige) werd het grootst afgebeeld, ongeacht de werkelijke afstand. Het perspectief plaatst daarentegen alles in één samenhangende, meetbare ruimte, gezien vanuit één menselijk standpunt. Daarmee weerspiegelt het de renaissance-gedachte dat de mens de wereld met zijn eigen rede en waarneming kan ordenen en beheersen — een wetenschappelijke, mensgerichte blik op de werkelijkheid.

Ook andere wetenschap voedde de kunst. De studie van de anatomie stelde kunstenaars in staat het menselijk lichaam van binnenuit te begrijpen en overtuigend, in beweging en verkorting, weer te geven; renaissancekunstenaars ontleedden lichamen en bestudeerden spieren en botten om beter te kunnen tekenen. En de kennis van de optica — de leer van het licht en het zien — hielp bij het weergeven van licht, schaduw en weerspiegeling, en leverde met de camera obscura zelfs een optisch hulpmiddel dat sommige schilders bij hun waarneming inzetten.

Zo ontstond een vruchtbare wisselwerking: de wetenschap leverde kennis waarmee de kunst de zichtbare wereld nauwkeuriger kon weergeven, en de kunst maakte die kennis op haar beurt zichtbaar en verspreidde haar. Voor de analyse betekent dit dat je bij een werk kunt vragen welke kennis erin verwerkt is: berust de ruimte op perspectief? Getuigt de figuur van anatomische studie? Is het licht optisch waargenomen? Kennis en kunst blijken dan geen gescheiden werelden, maar bondgenoten in het begrijpen en weergeven van de werkelijkheid.

Uitgewerkt voorbeeld

Perspectief als wereldbeeld

Vergelijk een middeleeuws tafereel, waarin de heilige veel groter is dan de omstanders, met een renaissancetafereel dat in perspectief is opgebouwd. Wat verraadt elk over het wereldbeeld?

Middeleeuwse ordening
De grootte volgt de belangrijkheid, niet de afstand: God of de heilige is het grootst omdat hij het hoogst staat in de gewijde orde.
Renaissance-ordening
Alles staat in één meetbare ruimte, gezien vanuit één menselijk standpunt; grootte volgt de afstand tot de toeschouwer.
Wereldbeeld benoemen
De symbolische ruimte drukt een gewijde, hiërarchische wereldorde uit; het perspectief een mensgerichte, wetenschappelijke blik die de wereld met de rede ordent.

Resultaat: Het verschil in ruimtelijke ordening is een verschil in wereldbeeld: middeleeuwse belangrijkheid-hiërarchie tegenover de renaissance-overtuiging dat de mens de wereld met waarneming en meetkunde kan ordenen.

Veelgemaakte fouten

Perspectief alleen als „mooi trucje” zien; het is toegepaste meetkunde en drukt een mensgericht, wetenschappelijk wereldbeeld uit.
Middeleeuwse beelden zonder perspectief „onkunnig” noemen; hun symbolische ruimte is een bewuste, andere ordening (belangrijkheid boven afstand).

Actieve herhaling

Analyseer een renaissanceschilderij met diepte. Leg uit hoe het perspectief is opgebouwd (waar ligt het verdwijnpunt?) en welk wereldbeeld deze ruimtelijke ordening uitdrukt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — invalshoek kunst, wetenschap en techniek (CvTE / Examenblad)

Techniek en materiaal: nieuwe middelen, nieuwe kunst#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-invalshoek-wetenschap

Wat een kunstenaar kan maken, hangt af van de materialen en technieken die hij tot zijn beschikking heeft. Afb. 2 zet een aantal sleuteltechnieken op een rij met wat ze mogelijk maakten. De olieverf, in de vijftiende eeuw geperfectioneerd, is een treffend voorbeeld: doordat de verf langzaam droogt, kon de schilder fijne overgangen maken, transparante laagjes over elkaar leggen, diepe en glanzende kleuren bereiken en fouten corrigeren. Zonder deze techniek was het gedetailleerde, glanzende realisme van de Vlaamse en latere schilderkunst onmogelijk geweest.

Techniek en materiaal maken kunst mogelijk

Afb. 2Afb. 2 — Sleuteltechnieken en -materialen en de artistieke mogelijkheden die ze openden.

In de beeldhouwkunst maakte de gietkunst het verschil. Brons is sterk maar relatief licht, zodat een gegoten beeld ranke, vrije en zelfs uitstekende ledematen kan hebben die in massief steen zouden afbreken. Zo bepaalt het materiaal de mogelijke vorm: een marmeren beeld heeft steun nodig en oogt gesloten, een bronzen beeld kan open, dynamisch en zwevend zijn. Wie een beeld analyseert, houdt daarom rekening met het materiaal: het verklaart mede waarom de figuur er zo uitziet als hij eruitziet.

Nergens is de band tussen techniek en vorm zo direct als in de architectuur. Elke overspanning van een ruimte is een technisch probleem: hoe houd je een dak omhoog zonder een woud van steunen? De rondboog en het gewelf lieten de Romeinen en de middeleeuwers grote ruimten en koepels bouwen; het skelet van gietijzer, staal en gewapend beton maakte in de negentiende en twintigste eeuw het hoge, lichte en open bouwen mogelijk, met glazen gevels en wolkenkrabbers als resultaat. De bouwtechniek bepaalt zo rechtstreeks welke vorm en ruimte een gebouw kan hebben.

Ook in de muziek stuurt de techniek de kunst. Verbeteringen aan instrumenten — een grotere klankomvang, meer volume, betere stemming — en de bouw van nieuwe instrumenten vergrootten de klankmogelijkheden en maakten het moderne symfonieorkest mogelijk, met zijn enorme dynamiek en kleurenrijkdom. In alle disciplines geldt dus dezelfde regel, die je bij de analyse toepast: nieuwe techniek en nieuw materiaal openen nieuwe artistieke mogelijkheden, en veel stijlveranderingen zijn pas te begrijpen als je die technische voorwaarde meeneemt.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom brons andere beelden toelaat dan marmer

Een beeldhouwer wil een figuur maken die op één been balanceert met een ver uitgestrekte arm. Leg uit waarom brons hiervoor geschikter is dan marmer.

Eigenschap marmer
Marmer is zwaar en breekbaar bij dunne, uitstekende delen; een vrij zwevende arm of een smal steunpunt zou afbreken.
Eigenschap brons
Brons is sterk en relatief licht en wordt hol gegoten, zodat ranke, uitstekende en balancerende vormen mogelijk zijn.
Gevolg voor de vorm
In brons kan het beeld open, dynamisch en balancerend zijn; in marmer zou het gesloten en gesteund moeten blijven.

Resultaat: Het materiaal bepaalt de mogelijke vorm: brons laat door zijn sterkte en lichtheid de vrije, balancerende houding toe die massief marmer niet zou dragen.

Veelgemaakte fouten

De vorm van een werk alleen aan de „stijl” toeschrijven en de technische voorwaarde (materiaal, constructie) negeren.
Aannemen dat elk materiaal alles kan; brons en marmer, of steen en staal, laten juist verschillende vormen toe.

Actieve herhaling

Kies een gebouw of een beeld. Leg uit welke techniek of welk materiaal de vorm mogelijk maakt, en hoe de vorm anders zou zijn met een andere techniek of ander materiaal.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — techniek en materiaal (CvTE / Examenblad)

De reproductietechniek en het beeld#

Standaardexamenblad-kunst-algemeen-invalshoek-wetenschap

Een aparte, ingrijpende lijn is de reproductietechniek: de mogelijkheid om een beeld in veelvoud te maken. Afb. 3 zet de belangrijkste technieken op een rij en Afb. 4 plaatst ze op een tijdlijn. Het begon met de houtsnede en de gravure, waarmee een prent van een bewerkt blok of een koperplaat kon worden afgedrukt, en met de boekdruk (rond 1450), die tekst en beeld voor het eerst snel en in grote aantallen verspreidde. Kennis en beeld werden zo veel goedkoper en bereikbaarder — een revolutie die ook de kunst diep raakte.

Reproductietechnieken en hun gevolg

Afb. 3Afb. 3 — De belangrijkste reproductietechnieken en het gevolg dat elk voor de verspreiding van beeld had.

De reproductietechniek op de tijdlijn

Afb. 4Afb. 4 — Van prent en druk, via foto en film, naar het elektronische en digitale beeld.

In de negentiende eeuw versnelde de ontwikkeling. De lithografie maakte goedkope prenten en kleurige affiches mogelijk, waardoor kunst en reclame samenkwamen op straat. Nog ingrijpender was de fotografie (vanaf 1839): een chemisch vastgelegd lichtbeeld dat de werkelijkheid exacter en sneller weergaf dan enige schilder kon. Kort daarna volgde de film (vanaf 1895), die een reeks foto's tot bewegend beeld maakte. Voor het eerst kon een beeld zonder de hand van een kunstenaar ontstaan, mechanisch en in principe onbeperkt herhaalbaar.

De fotografie stelde de schilderkunst voor een crisis én een bevrijding. Als een machine de zichtbare werkelijkheid perfect kon vastleggen, wat bleef er dan voor de schilder te doen? Het antwoord dreef de moderne kunst voort: de schilderkunst hoefde de werkelijkheid niet langer na te bootsen en kon zich richten op wat de foto níét kon — de subjectieve indruk, de emotie, de vorm en kleur op zichzelf, de abstractie. Zo was de fotografie een van de aanjagers van de moderne, autonome kunst (uitgewerkt bij de cultuur van het moderne).

De reproduceerbaarheid raakte ook de status van het kunstwerk zelf. De filosoof Walter Benjamin betoogde dat een uniek, origineel werk een „aura” heeft — een gezag van echtheid en van hier-en-nu — dat door mechanische reproductie wordt aangetast: van een oneindig te kopiëren beeld is het „origineel” minder bijzonder. Tegelijk maakte reproductie kunst voor iedereen toegankelijk: via prenten, foto's en later schermen kon een breed publiek werken zien die het nooit in het echt zou bezoeken. Voor de analyse betekent dit dat je bij een reproduceerbaar beeld vraagt: wat wint het aan bereik, en wat verliest het aan uniciteit?

Uitgewerkt voorbeeld

De foto en de vlucht van de schilderkunst

Rond 1870 kan de fotografie de zichtbare werkelijkheid nauwkeurig vastleggen. Leg uit hoe dit de schilderkunst voor een keuze stelde en welke richtingen ze insloeg.

De crisis
Als een machine de werkelijkheid exacter en sneller weergeeft dan een schilder, verliest de nabootsende schilderkunst haar bestaansreden.
Richting 1: de indruk
De schilderkunst richtte zich op wat de foto niet vatte: de subjectieve, vluchtige indruk van licht en kleur (het impressionisme).
Richting 2: de vorm zelf
Ze maakte vorm, kleur en compositie tot onderwerp op zichzelf, tot en met de abstractie — het beeld hoefde niets meer na te bootsen.

Resultaat: De fotografie ontnam de schilderkunst haar taak van nabootsing en dreef haar naar wat de foto niet kon: de subjectieve indruk en de autonome vorm — een van de motoren van de moderne kunst.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de fotografie de schilderkunst „overbodig” maakte; ze bevrijdde de schilderkunst juist van de nabootsing en dreef haar naar de abstractie.
Reproductie alleen als verlies zien; ze vergroot ook enorm het bereik en de toegankelijkheid van kunst.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de opkomst van de fotografie de schilderkunst voor een keuze stelde, en beschrijf twee richtingen die de schilderkunst insloeg om zich van de foto te onderscheiden.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — reproductietechniek en beeld (CvTE / Examenblad)

Kunst in het digitale en technologische tijdperk#

Verdiepingexamenblad-kunst-algemeen-invalshoek-wetenschap

In de twintigste eeuw kwam de elektronica de kunst binnen, en met de digitalisering veranderde opnieuw wat mogelijk is. Afb. 5 vat het principe samen: wetenschap en techniek leveren nieuwe middelen, en die middelen brengen nieuwe kunstvormen voort. In de muziek maakten de elektronische geluidsopwekking en later de synthesizer en de computer klanken mogelijk die geen enkel akoestisch instrument kan voortbrengen; componisten bouwden muziek op uit opgenomen en elektronisch bewerkte klanken, en breidden zo het klankpalet grenzeloos uit.

Van kennis en techniek naar nieuwe kunst

Afb. 5Afb. 5 — Wetenschap en techniek leveren nieuwe middelen, en die middelen brengen telkens nieuwe kunstvormen voort.

Ook het beeld kreeg nieuwe dragers. Met de videokunst werd het bewegende, elektronische beeld zelf tot kunstmedium: kunstenaars gebruikten de televisiemonitor en de camera niet om te vermaken, maar om de tijd, het beeld en de kijker te onderzoeken. De computer voegde daar de mogelijkheid aan toe om beelden te berekenen, te genereren en interactief te maken. Zo ontstonden geheel nieuwe kunstvormen — digitale beeldende kunst, interactieve installaties, kunst die op invoer van de bezoeker reageert — die zonder de betreffende techniek ondenkbaar zijn.

De digitalisering trok de lijn van de reproduceerbaarheid tot het uiterste door. Een digitaal bestand is niet zomaar reproduceerbaar, maar onbeperkt en zonder kwaliteitsverlies te kopiëren en te verspreiden; het onderscheid tussen origineel en kopie vervaagt daarmee bijna volledig. Tegelijk verspreidt beeld en geluid zich via internet ogenblikkelijk over de hele wereld, wat de kunst wereldwijd toegankelijk maakt en de grenzen tussen makers, publiek en verspreiders verder laat vervloeien.

Voor de analyse van hedendaagse kunst blijft de invalshoek wetenschap en techniek daarom onmisbaar, maar de vraag verschuift mee. Je vraagt niet alleen welke techniek een werk mogelijk maakt, maar ook hoe de techniek zélf onderwerp of medium wordt: onderzoekt het werk de mogelijkheden en gevaren van de nieuwe technologie, gebruikt het de interactie met de kijker, speelt het met de eindeloze kopieerbaarheid? Van het renaissanceperspectief tot de digitale installatie loopt zo één rode draad: telkens opent nieuwe kennis en techniek nieuwe artistieke mogelijkheden, en telkens denkt de kunst na over de wereld die de wetenschap voortbrengt.

Uitgewerkt voorbeeld

Wanneer de techniek zelf onderwerp wordt

Een installatie bestaat uit televisiemonitoren die de bezoeker live in beeld brengen en vertragen. Leg uit hoe hier de techniek niet alleen middel maar ook onderwerp is.

Techniek als middel
Zonder camera's, monitoren en elektronica zou het werk niet kunnen bestaan; de techniek maakt het mogelijk.
Techniek als onderwerp
Doordat de bezoeker zichzelf vertraagd terugziet, gaat het werk óver het medium: over kijken, tijd en het elektronische beeld zelf.
Analysevraag
Je vraagt dus niet alleen wélke techniek is gebruikt, maar ook of het werk de mogelijkheden en effecten van die techniek onderzoekt.

Resultaat: In veel moderne kunst is de technologie tegelijk middel en onderwerp: de installatie bestaat dankzij de techniek én reflecteert erop, zodat de invalshoek wetenschap en techniek op twee niveaus tegelijk speelt.

Veelgemaakte fouten

Digitale kunst los zien van de eerdere geschiedenis; ze zet de lijn van reproductietechniek en nieuwe media consequent voort.
De techniek alleen als hulpmiddel zien; in veel moderne kunst is de technologie zelf onderwerp of medium geworden.

Actieve herhaling

Kies een werk van video-, digitale of interactieve kunst. Leg uit welke techniek het mogelijk maakt en of de techniek er ook onderwerp of medium van is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — kunst in het digitale tijdperk (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma kunst (algemeen) vwo — invalshoek kunst, wetenschap en techniek

Invalshoek: kunst, wetenschap en techniek

Kernpunten

Perspectief als wereldbeeld

Kernpunten

Waarom brons andere beelden toelaat dan marmer

Kernpunten

De foto en de vlucht van de schilderkunst

Kernpunten

Wanneer de techniek zelf onderwerp wordt

Bronnen

Invalshoek: kunst, wetenschap en techniek

Kernpunten

Perspectief als wereldbeeld

Kernpunten

Waarom brons andere beelden toelaat dan marmer

Kernpunten

De foto en de vlucht van de schilderkunst

Kernpunten

Wanneer de techniek zelf onderwerp wordt

Bronnen