Vormleer (morfologie): het nominale en het verbale systeem

Determineer de vorm „τῇ πόλει” in de zin „ὁ στρατηγὸς τῇ πόλει ἐβοήθησεν” (De veldheer hielp de stad) en geef de zinsfunctie.

1. 01Het lidwoord lezen

   Het lidwoord „τῇ” is dativus enkelvoud vrouwelijk. De naamval staat dus al vast vóór je naar de uitgang van het naamwoord kijkt.

2. 02Het naamwoord thuisbrengen

   „πόλει” hoort bij „ἡ πόλις, πόλεως” (derde declinatie, i-stam, vrouwelijk). De dativus enkelvoud is „πόλει”, wat met het lidwoord „τῇ” klopt.

3. 03De functie bepalen

   Het werkwoord „βοηθέω” (te hulp komen) regeert de dativus: je komt „iemand/iets” te hulp met een dativus. „τῇ πόλει” is dus meewerkend voorwerp: „de stad (te hulp)”.

Resultaat: „τῇ πόλει” is dativus enkelvoud vrouwelijk van „ἡ πόλις, πόλεως” en fungeert als meewerkend voorwerp bij „βοηθέω”: „(hij hielp) de stad”. Het lidwoord „τῇ” gaf de naamval meteen prijs; het werkwoord bepaalde de functie.

Vertaal en verklaar het gebruik van „αὐτ-” in (a) „αὐτὸς ὁ βασιλεὺς ἦλθεν”, (b) „ὁ αὐτὸς βασιλεύς” en (c) „εἶδον αὐτόν”.

1. 01Predicatieve positie: „zelf”

   In (a) staat „αὐτός” buiten de lidwoordgroep (predicatief), vóór „ὁ βασιλεύς”. Dan betekent het „zelf”: „de koning zelf kwam”.

2. 02Attributieve positie: „dezelfde”

   In (b) staat „αὐτός” tussen lidwoord en naamwoord (attributief: ὁ αὐτὸς βασιλεύς). Dan betekent het „dezelfde”: „dezelfde koning”.

3. 03Oblieke naamval zonder lidwoord: „hem”

   In (c) staat „αὐτόν” als accusativus zonder lidwoord, als lijdend voorwerp bij „εἶδον” (ik zag). Dan is het het persoonlijk voornaamwoord: „ik zag hem”.

Resultaat: (a) „de koning zelf” (predicatief „zelf”), (b) „dezelfde koning” (attributief „dezelfde”), (c) „ik zag hem” (persoonlijk voornaamwoord). De positie ten opzichte van het lidwoord beslist telkens welke van de drie betekenissen geldt.

Determineer „παύεται” en bepaal in de twee zinnen of het medium of passief is: (a) „ὁ στρατηγὸς τὸν πόλεμον παύεται”, (b) „ὁ πόλεμος ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ παύεται”.

1. 01De vorm determineren

   „παύεται” is 3e persoon enkelvoud praesens indicatief medium-passivum van „παύω” (doen ophouden). Vorm alleen beslist nog niet tussen medium en passief.

2. 02Zin (a) analyseren

   Er is een onderwerp („ὁ στρατηγός”) én een lijdend voorwerp („τὸν πόλεμον”). Medium „παύομαι” betekent „ik houd op met, ik staak”: „de veldheer staakt de oorlog” — mediale betekenis (in eigen belang).

3. 03Zin (b) analyseren

   Nu is „ὁ πόλεμος” onderwerp en staat er „ὑπὸ τοῦ στρατηγοῦ” (door de veldheer): een handelende persoon bij een passief. „de oorlog wordt door de veldheer beëindigd” — passieve betekenis.

Resultaat: Dezelfde vorm „παύεται” is in (a) medium („de veldheer staakt de oorlog”) en in (b) passief („de oorlog wordt beëindigd door de veldheer”). De aanwezigheid van een lijdend voorwerp tegenover een „ὑπό + genitivus”-bepaling geeft de doorslag.

Vertaal met aandacht voor het aspect: (a) „ὁ παῖς ἔγραφε τὴν ἐπιστολήν”, (b) „ὁ παῖς ἔγραψε τὴν ἐπιστολήν”. Beide gaan over „γράφω” (schrijven), maar de stamtijd verschilt.

1. 01De vormen determineren

   „ἔγραφε” heeft de praesensstam γραφ- met augment: imperfectum (imperfectief aspect). „ἔγραψε” heeft de aoristusstam γραψ- (γραφ + σ) met augment: aoristus (perfectief aspect).

2. 02Het aspect vertalen

   Het imperfectum (a) benadrukt de duur of het onvoltooide verloop: „de jongen was de brief aan het schrijven / schreef (op dat moment) de brief”. De aoristus (b) benadrukt de handeling als één voltooid geheel: „de jongen schreef de brief (en maakte hem af)”.

3. 03Het verschil benoemen

   Alleen de stamtijd verschilt, maar het betekenisverschil is reëel: onvoltooid, durend proces tegenover eenmalige, afgeronde handeling.

Resultaat: (a) „de jongen was de brief aan het schrijven” (imperfectum, duur), (b) „de jongen schreef de brief (af)” (aoristus, eenmalig/voltooid). Het aspectverschil — niet een tijdverschil — bepaalt de nuance van de vertaling.