Samenvattingen · Griekse taal en cultuurNL · VWO

Tragedie en drama (Aischylos, Sophocles, Euripides)

De Attische tragedie is een van de grootste bijdragen van de Griekse cultuur: in het Athene van de vijfde eeuw voor Christus groeide uit een religieus feest voor de god Dionysus een toneelvorm die tot op vandaag doorwerkt. Dit onderwerp behandelt de oorsprong en de theatrale context (de Dionysusfeesten, de wedstrijd, het theater), de vaste bouw van een tragedie, de drie grote tragici (Aischylos, Sophocles, Euripides), en Aristoteles' theorie van de tragedie in de Poetica, met een blik op de komedie. De teksten zijn examenstof wanneer het pensum drama betreft; het genre hoort altijd tot de literatuurgeschiedenis.

4 Onderdelen~17 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·0999 / 16

Examenprofiel

De oorsprong en de theatrale context van de tragedie (Dionysusfeesten, wedstrijd, theater) uitleggenDe vaste bouw van een tragedie (proloog, parodos, epeisodia, stasima, exodos) herkennenDe drie tragici Aischylos, Sophocles en Euripides onderscheiden op hun kenmerkenDe begrippen uit Aristoteles' Poetica (hamartia, peripeteia, anagnorisis, katharsis) toepassen

Operatoren:leg uitbeschrijfanalyseervergelijkpas toe

basisniveau

De genrekennis van de tragedie is altijd relevant voor de literatuurgeschiedenis; de teksten zelf zijn examenstof wanneer het pensum drama betreft.

verhoogd niveau

Wie de theatrale context, de bouw en de poetica-begrippen combineert, kan een tragedietekst analyseren op vorm, effect en betekenis tegelijk.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Tragedie en drama (Aischylos, Sophocles, Euripides)

Oorsprong en context: de Dionysusfeesten, de wedstrijd en het theater#

Basisexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-drama

De tragedie is ontstaan uit de eredienst van Dionysus, de god van de wijn, de roes en de gedaanteverwisseling. Uit de koorliederen die ter ere van hem werden gezongen (de dithyramben), ontwikkelde zich geleidelijk het drama: op zeker moment trad iemand uit het koor naar voren en ging een rol spelen, en zo ontstond het samenspel van een acteur en een koor. De tragedie behield daardoor haar religieuze wortels en haar koor, maar werd tegelijk een verhalende, gespeelde kunstvorm. De opvoeringen bleven verbonden aan de godsdienst: ze vonden plaats tijdens de grote feesten voor Dionysus, met name de Grote Dionysia in Athene.

In het klassieke Athene was de tragedie-opvoering een grootse, door de staat georganiseerde gebeurtenis en tegelijk een wedstrijd (ἀγών). Tijdens de Grote Dionysia streden drie tragediedichters om de prijs; elk bracht op een dag een samenhangende reeks van drie tragedies (een trilogie) plus een luchtig saterspel. Een jury van burgers wees de winnaar aan. De productie werd gefinancierd door een rijke burger (de choreeg), als een eervolle publieke plicht. Het theater trok een groot publiek van burgers: de opvoering was zo geen elitaire aangelegenheid maar een collectieve, burgerlijke en religieuze gebeurtenis waarin de gemeenschap zichzelf haar mythen en waarden voorhield.

De opvoering vond plaats in een openluchttheater, waarvan de vaste onderdelen je moet kennen; Afb. 1 zet ze op een rij. Het theatron was de halfronde toeschouwersruimte, tegen een helling aangelegd. In het midden lag de orchestra, de ronde „dansvloer” waar het koor zong en danste, met een altaar (de thymelè) voor Dionysus. Daarachter stond de skènè, het toneelgebouw dat als achtergrond en kleedruimte diende en meestal een paleis of tempel voorstelde. Via de parodoi, de zij-ingangen tussen theatron en skènè, kwamen het koor en de spelers op. De ruimte was zo groot dat mimiek onmogelijk zichtbaar was; daarom droegen de acteurs maskers, die de rol (en de emotie) van veraf leesbaar maakten.

Afb. 1 — De onderdelen van het Griekse theater

Afb. 1Het openluchttheater met zijn vaste onderdelen: koor en spelers gebruikten de orchestra en de skènè.

Enkele conventies van de opvoering bepalen mede hoe je een tragedie moet lezen. Alle rollen — ook de vrouwenrollen — werden gespeeld door mannen, met maskers, en het aantal sprekende acteurs was beperkt (uiteindelijk drie), zodat één acteur meerdere rollen speelde. Het koor, van twaalf à vijftien man, was een personage op zich: het becommentarieert de handeling, spreekt de gemeenschap toe, drukt de stemming uit en zingt tussen de scènes zijn liederen. Geweld werd bijna nooit op het toneel getoond maar door een bode verteld (de bodeverhalen). Deze conventies zijn geen willekeur maar geven de tragedie haar eigen, plechtige en sterk gestileerde karakter, dat sterk verschilt van het moderne realistische toneel.

Uitgewerkt voorbeeld

Een opvoeringsconventie verklaren

Leg uit waarom in de Griekse tragedie geweld doorgaans niet op het toneel wordt getoond maar door een bode wordt verteld.

De conventie benoemen
Gewelddadige gebeurtenissen (een moord, een zelfmoord) gebeuren buiten het toneel (achter de skènè) en worden daarna door een bode in een bodeverhaal aan het publiek en de personages verteld.
De reden geven
Deels praktisch (in het grote openluchttheater is realistisch geweld niet te tonen) en deels esthetisch-religieus: de plechtige, gestileerde tragedie toont geen bloed maar richt de aandacht op de woorden en de gevolgen.
Het effect verklaren
Het bodeverhaal maakt van het geweld een verteld, geladen relaas dat de verbeelding en de emotie sterker aanspreekt dan een getoonde handeling, en de reactie van de personages centraal stelt.

Resultaat: Geweld wordt door een bode verteld in plaats van getoond om praktische, esthetische en religieuze redenen; het bodeverhaal richt de aandacht op de woorden en de gevolgen en past bij het plechtige, gestileerde karakter van de tragedie.

Veelgemaakte fouten

De tragedie als een moderne, realistische toneelvorm voorstellen en de religieuze, collectieve en sterk gestileerde context (koor, maskers, bodeverhaal) negeren.
Vergeten dat alle rollen door een klein aantal gemaskerde mannelijke acteurs werden gespeeld, ook de vrouwenrollen.

Actieve herhaling

Leg uit hoe de tragedie uit de Dionysuscultus is ontstaan en hoe de opvoering als wedstrijd was georganiseerd. Beschrijf de vier onderdelen van het theater en verklaar waarom de acteurs maskers droegen en het geweld door een bode werd verteld.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (drama: context) (CvTE / Examenblad)

De bouw van een tragedie#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-drama

Een Griekse tragedie is volgens een vast bouwplan opgebouwd, waarin gesproken scènes en gezongen koorliederen elkaar afwisselen. Afb. 2 geeft de opeenvolging. De tragedie opent met de proloog: de scène (of monoloog) vóór het optreden van het koor, waarin de uitgangssituatie wordt geschetst en de toon wordt gezet. Dan volgt de parodos, het intredelied waarmee het koor voor het eerst de orchestra binnenkomt en zijn plaats inneemt. De proloog geeft de expositie, de parodos brengt het koor — en daarmee de stem van de gemeenschap — in het spel.

Afb. 2 — De bouw van een tragedie

Afb. 2De vaste opbouw: expositie, intrede van het koor, afwisseling van scène en koorlied, en het slot.

Het hart van de tragedie bestaat uit de afwisseling van epeisodia en stasima. Een epeisodion is een „episode”: een gesproken scène tussen de acteurs, waarin de handeling voortschrijdt door dialoog en confrontatie. Een stasimon is een „standlied”: een koorlied dat het koor zingt en danst tussen de epeisodia in, waarin het reflecteert op wat er gebeurd is, de stemming uitdrukt, of het gebeuren in een breder (mythisch, religieus of moreel) verband plaatst. Deze afwisseling — handeling, dan bezinning, dan weer handeling — geeft de tragedie haar kenmerkende ritme: het koorlied laat de toeschouwer de scène verwerken en bereidt de volgende voor.

De tragedie eindigt met de exodos: het slotdeel na het laatste stasimon, waarin de afloop wordt voltrokken en het koor ten slotte de orchestra verlaat. Vaak volgt op de catastrofe (de ondergang of de omslag) nog een moment van bezinning, een oordeel of een algemene wijsheid, vaak in de mond van het koor. Zo sluit de tragedie zich, van de expositie in de proloog tot de afronding in de exodos, tot een geheel. Sommige tragedies bevatten daarnaast een klaagzang (kommos), een gezongen weeklacht waarin een personage en het koor samen hun smart uiten — een emotioneel hoogtepunt.

Het koor verdient bijzondere aandacht, want het is méér dan een muzikaal intermezzo. Het koor is een collectief personage — vaak de oude mannen van de stad, of een groep vrouwen — dat de handeling van commentaar voorziet, de spelers waarschuwt of aanmoedigt, meeleeft en oordeelt, en de gebeurtenissen verbindt met de mythe, de goden en de morele orde. Het koor vertegenwoordigt zo vaak het perspectief van de gemeenschap of van de traditie, tegenover de individuele held. Bij het analyseren van een tragedie loont het om te letten op wat het koor zegt: het reikt vaak de sleutel tot de betekenis aan, en zijn liederen bevatten de dichterlijkste en gedachtenrijkste passages van het stuk.

Uitgewerkt voorbeeld

Een onderdeel van de tragedie herkennen

Een tragedie opent met een monoloog van een wachter die de situatie schetst, waarna een groep oude mannen zingend binnenkomt. Benoem deze twee onderdelen.

De openingsmonoloog
De scène vóór de intrede van het koor, waarin de uitgangssituatie wordt geschetst, is de proloog (expositie).
De intrede van het koor
Het moment waarop de groep (het koor) zingend de orchestra binnenkomt, is de parodos, het intredelied.
De volgorde bevestigen
Proloog en parodos openen samen de tragedie; daarna begint de afwisseling van epeisodia en stasima.

Resultaat: De openingsmonoloog is de proloog (expositie), de zingende intrede van de oude mannen de parodos (intredelied van het koor). Samen vormen ze de opening van de tragedie, vóór de afwisseling van scènes en koorliederen begint.

Veelgemaakte fouten

Een epeisodion (gesproken scène) en een stasimon (koorlied) verwarren, of de afwisseling ervan niet als het structurele ritme van de tragedie herkennen.
Het koor als een louter decoratief intermezzo zien in plaats van als een betekenisvol collectief personage dat de handeling duidt.

Actieve herhaling

Benoem de onderdelen van een tragedie in de juiste volgorde en leg de functie van elk uit. Analyseer aan de hand van een (bekend) koorlied welke rol het koor speelt: geeft het commentaar, drukt het de stemming uit, of plaatst het de handeling in een moreel of mythisch kader?

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (drama: bouw) (CvTE / Examenblad)

De drie tragici: Aischylos, Sophocles en Euripides#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-drama

Van de vele Atheense tragediedichters zijn er drie wier werk (deels) bewaard is en die de canon vormen: Aischylos, Sophocles en Euripides. Zij leefden alle drie in de vijfde eeuw voor Christus en volgden elkaar op; samen laten ze de ontwikkeling van het genre zien, van plechtig-religieus naar psychologisch-realistisch. Afb. 3 zet hun kenmerken naast elkaar. Wie een tragedietekst leest, herkent aan de stijl en de thematiek vaak welke dichter aan het woord is, en juist die kenmerken kunnen bij een reflectievraag gevraagd worden.

Afb. 3 — De drie tragici

Afb. 3De ontwikkeling van de tragedie in drie namen: van theologisch (Aischylos) via de tragische held (Sophocles) naar psychologisch-kritisch (Euripides).

Aischylos (ongeveer 525–456 v.Chr.) is de oudste en meest plechtige van de drie. Zijn tragedies zijn groots van opzet en sterk religieus en theologisch: ze gaan over goddelijke gerechtigheid, over schuld die door de generaties heen doorwerkt, en over de gang naar een uiteindelijke orde. Hij verrijkte het toneel technisch door een tweede acteur in te voeren, waardoor echte dialoog en conflict tussen personages mogelijk werd. Zijn bekendste werk is de Oresteia, de enige volledig bewaarde trilogie, over de bloedwraak in het huis van Atreus en de uiteindelijke vestiging van een rechtsorde; ook zijn Perzen, over de Perzische nederlaag bij Salamis, is beroemd.

Sophocles (ongeveer 496–406 v.Chr.) verlegt het accent van de goden naar de mens. Bij hem staat de tragische held centraal: een groot, edel mens die door zijn eigen aard en door een noodlottige samenloop ten onder gaat, maar zijn waardigheid bewaart. Hij voegde een derde acteur toe (waardoor complexere scènes ontstonden) en is de meester van de hechte, onafwendbare plotbouw. Zijn beroemdste stukken zijn Koning Oedipus — waarin de held, juist door de waarheid over zichzelf te zoeken, zijn ondergang voltrekt — en Antigone, over het conflict tussen de wet van de staat en de ongeschreven wet van de goden en de familie. Sophocles' helden zijn vaak eenzaam in hun grootheid en hun onbuigzaamheid.

Euripides (ongeveer 480–406 v.Chr.), de jongste, is de meest moderne, psychologische en kritische. Hij toont zijn personages — vaak vrouwen, slaven en verliezers — met een verrassend realistisch inzicht in hun hartstochten en tegenstrijdigheden, en hij stelt kritische vragen bij de traditionele goden en waarden. Zijn taal is toegankelijker en zijn effecten zijn heftiger en verontrustender. Bekend zijn Medea, over een verstoten vrouw die uit wraak haar eigen kinderen doodt, en de Bakchai, over de vernietigende kracht van de verdrongen god Dionysus. Waar Aischylos naar de goddelijke orde wijst en Sophocles naar de tragische grootheid van de mens, richt Euripides de blik op de duistere, irrationele kanten van de menselijke ziel.

Uitgewerkt voorbeeld

Een tragicus herkennen aan kenmerken

Bij welke tragicus past een stuk waarin een edele held door zijn eigen onbuigzaamheid en een noodlottige waarheid ten onder gaat, en waarom?

Het kenmerk herkennen
De nadruk op een edele, onbuigzame held die door zijn eigen aard en een noodlottige waarheid ten onder gaat, is typisch voor de tragische held.
De tragicus koppelen
De tragische held staat centraal bij Sophocles (denk aan Oedipus, die door de waarheid over zichzelf te zoeken zijn ondergang voltrekt, en Antigone in haar onbuigzaamheid).
De keuze onderbouwen
Aischylos legt de nadruk eerder op de goddelijke orde, Euripides op de psychologie en de kritiek op de goden; de beschrijving past het best bij Sophocles' tragische held.

Resultaat: De typering past bij Sophocles, de dichter van de tragische held die door zijn eigen grootheid en onbuigzaamheid ten onder gaat (Oedipus, Antigone). De nadruk op de mens, niet op de goddelijke orde (Aischylos) of de psychologie en godenkritiek (Euripides), maakt Sophocles de waarschijnlijke auteur.

Veelgemaakte fouten

De drie tragici als inwisselbaar behandelen en hun kenmerkende verschillen (theologisch, karaktergericht, psychologisch-kritisch) niet benoemen.
Anachronistisch aannemen dat vrouwenrollen door vrouwen werden gespeeld of dat Euripides' realisme modern-realistisch toneel is.

Actieve herhaling

Vergelijk de drie tragici op hun thematiek en stijl (gebruik Afb. 3). Beredeneer bij een korte typering — bijvoorbeeld ‘een verstoten vrouw ontleedt in een monoloog haar wraakgevoelens’ — welke van de drie dichters het meest waarschijnlijk de auteur is, en waarom.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (de tragici) (CvTE / Examenblad)

Aristoteles' Poetica en de komedie#

Verdiepingexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-drama

De invloedrijkste theorie over de tragedie is die van de filosoof Aristoteles in zijn Poetica (vierde eeuw v.Chr.). Aristoteles beschrijft de tragedie als een nabootsing (μίμησις) van een ernstige, in zichzelf voltooide handeling, die door middel van medelijden (ἔλεος) en vrees (φόβος) een loutering (κάθαρσις) van die emoties bij de toeschouwer bewerkt. Deze definitie is beroemd en veelbesproken: de tragedie werkt door de toeschouwer mee te laten lijden met de held, en zou zo een zuiverende, reinigende werking hebben. Voor het examen moet je de kernbegrippen uit de Poetica kunnen benoemen en op een tragedie kunnen toepassen; Afb. 4 zet de plot-begrippen in hun samenhang.

Afb. 4 — De tragische plot volgens Aristoteles

Afb. 4De begrippen uit de Poetica in samenhang: fout, ommekeer, herkenning en de louterende werking op de toeschouwer.

Centraal in Aristoteles' analyse staat de opbouw van de plot (μῦθος), die hij belangrijker acht dan de karaktertekening. De beste tragedie toont een held die niet volmaakt goed en niet slecht is, maar een aanzienlijk, in wezen edel mens die door een fout of misstap (ἁμαρτία) ten val komt — geen misdaad, maar een noodlottige vergissing of tekortkoming. De keerpunten van zo'n plot zijn de peripeteia, de plotselinge ommekeer van de situatie in haar tegendeel (het geluk slaat om in ongeluk), en de anagnorisis, de herkenning of het inzicht waarmee de held (te laat) de ware toedracht doorziet. Het krachtigst is een plot waarin peripeteia en anagnorisis samenvallen — zoals in Koning Oedipus, waar het inzicht in de eigen identiteit tegelijk de ondergang voltrekt.

De begrippen hamartia, peripeteia, anagnorisis en katharsis vormen samen een model waarmee je de werking van een tragedie kunt analyseren. De edele held met zijn tragische fout wekt herkenning (het had ons kunnen overkomen) en daarmee medelijden en vrees; de ommekeer en de herkenning voeren die emoties naar een hoogtepunt; en de voltooide handeling brengt ze tot een louterende afronding. Bij een reflectievraag kun je met deze begrippen precies aanwijzen hóe een tragedie op de toeschouwer inwerkt: waar zit de omslag, waar het inzicht, waarin bestaat de fout van de held, en welk medelijden en welke vrees roept dat op? Zo maakt de Poetica de emotionele kracht van de tragedie analyseerbaar.

Naast de tragedie kende Athene de komedie, die eveneens bij de Dionysusfeesten werd opgevoerd en aan een wedstrijd deelnam. De „Oude Komedie” van Aristophanes (vijfde eeuw v.Chr.) is uitbundig, fantasievol en scherp politiek-satirisch: ze drijft de spot met bekende Atheners, met politici, filosofen en dichters, en met de dwaasheden van de dag, vaak via een absurd fantastisch plot. Kenmerkend is de parabasis, een moment waarop het koor de toneelillusie doorbreekt en het publiek rechtstreeks toespreekt, vaak met de mening van de dichter. Waar de tragedie de mens in zijn grootheid en ondergang toont, houdt de komedie de gemeenschap een lachspiegel voor. Samen — het verhevene en het lachwekkende — vormden tragedie en komedie het dramatische hart van het Atheense feest, en beide werken tot in het moderne theater door.

Uitgewerkt voorbeeld

De Poetica toepassen op Koning Oedipus

Pas hamartia, peripeteia en anagnorisis toe op Sophocles' Koning Oedipus.

Hamartia
Oedipus is een edele, capabele koning; zijn ‘fout’ is geen misdaad maar een noodlottige onwetendheid en zijn onstuitbare drang om de waarheid over zichzelf te achterhalen.
Peripeteia
De ommekeer komt wanneer de boodschapper, die Oedipus juist wil geruststellen, met zijn nieuws het tegendeel bereikt: het geluk slaat om in de onthulling van de ramp.
Anagnorisis
De herkenning is het moment waarop Oedipus doorziet wie hij werkelijk is — de moordenaar van zijn vader en de man van zijn moeder. Ommekeer en herkenning vallen hier vrijwel samen.

Resultaat: In Koning Oedipus is de hamartia de noodlottige onwetendheid en waarheidsdrang van een edele held; de peripeteia is de omslag wanneer het geruststellende bericht juist de ramp onthult; en de anagnorisis is Oedipus' inzicht in zijn ware identiteit. Het samenvallen van ommekeer en herkenning maakt de plot volgens Aristoteles het krachtigst en wekt medelijden en vrees op.

Veelgemaakte fouten

Hamartia opvatten als een morele misdaad of karakterfout, terwijl het bij Aristoteles een noodlottige vergissing of tekortkoming van een in wezen edele held is.
Peripeteia (ommekeer van de situatie) en anagnorisis (herkenning/inzicht) door elkaar halen of gelijkstellen.

Actieve herhaling

Pas de begrippen hamartia, peripeteia en anagnorisis toe op Koning Oedipus (of een andere tragedie die je kent): waarin bestaat de fout van de held, waar valt de ommekeer, en waar de herkenning? Leg vervolgens uit hoe deze plot medelijden en vrees opwekt en zo tot katharsis kan leiden.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (Poetica en komedie) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (drama: context)

Tragedie en drama (Aischylos, Sophocles, Euripides)

Kernpunten

Een opvoeringsconventie verklaren

Kernpunten

Een onderdeel van de tragedie herkennen

Kernpunten

Een tragicus herkennen aan kenmerken

Kernpunten

De Poetica toepassen op Koning Oedipus

Bronnen

Tragedie en drama (Aischylos, Sophocles, Euripides)

Kernpunten

Een opvoeringsconventie verklaren

Kernpunten

Een onderdeel van de tragedie herkennen

Kernpunten

Een tragicus herkennen aan kenmerken

Kernpunten

De Poetica toepassen op Koning Oedipus

Bronnen