Samenvattingen · Griekse taal en cultuurNL · VWO

Lyriek, retorica en redenaars

Naast epos, drama, historiografie en filosofie kende de Griekse literatuur de lyriek (de persoonlijke, gezongen poëzie van de archaïsche tijd) en de retorica (de kunst van het overtuigen, die in de democratie tot bloei kwam). Dit onderwerp behandelt de genres en dichters van de vroege lyriek, de theorie van de retorica (de drie genera en de opbouw van een redevoering), de grote redenaars en de overtuigingsmiddelen ethos, pathos en logos, en de stijl en receptie. De teksten zijn examenstof wanneer het pensum lyriek of retorica betreft; de genrekennis hoort altijd tot de literatuurgeschiedenis.

4 Onderdelen~17 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·111111 / 16

Examenprofiel

De genres en dichters van de vroege Griekse lyriek onderscheidenDe drie genera van de retorica en de opbouw van een redevoering (partes orationis) herkennenDe overtuigingsmiddelen ethos, pathos en logos in een tekst aanwijzenDe grote redenaars en de stijl en receptie van lyriek en retorica duiden

Operatoren:leg uitbenoemwijs aananalyseervergelijk

basisniveau

De genrekennis van lyriek en retorica is altijd relevant voor de literatuurgeschiedenis; de teksten zijn examenstof wanneer het pensum een van beide betreft.

verhoogd niveau

Wie de opbouw van een redevoering en de overtuigingsmiddelen vlot herkent, kan een retorische tekst analyseren op strategie en effect.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Lyriek, retorica en redenaars

De vroege Griekse lyriek#

Basisexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-lyriek

Na het grote, onpersoonlijke epos ontstond in de archaïsche tijd (de zevende en zesde eeuw v.Chr.) een heel ander soort poëzie: de lyriek. Waar de epische dichter de daden van helden en goden bezingt en zichzelf wegcijfert, spreekt de lyrische dichter vaak in de ik-vorm en geeft hij lucht aan persoonlijke gevoelens, gedachten en ervaringen — liefde en verlangen, vreugde en verdriet, vriendschap en vijandschap, politiek en levenswijsheid. Het woord „lyriek” verwijst naar de lier (λύρα), het snaarinstrument waarbij veel van deze poëzie werd voorgedragen of gezongen; andere lyriek werd bij de aulos (een soort hobo) uitgevoerd. Lyriek was dus geen leespoëzie maar muzikale, vaak bij een concrete gelegenheid (een symposion, een feest, een begrafenis) uitgevoerde poëzie.

De lyriek valt uiteen in verschillende genres, elk met een eigen metrum, gelegenheid en toon; Afb. 1 zet ze op een rij. De elegie is geschreven in het elegisch distichon (een hexameter gevolgd door een pentameter) en behandelt uiteenlopende onderwerpen: Tyrtaeus dichtte strijdliederen die tot moed aanspoorden, Solon goot zijn politieke en morele denkbeelden in elegische verzen, en Mimnermus bezong de vergankelijkheid en de liefde. De jambe (in jambische maat) is het genre van de spot en de aanval: Archilochus, de beroemdste jambendichter, hekelde zijn vijanden in scherpe, persoonlijke verzen en schokte met zijn openhartigheid.

Afb. 1 — De genres van de vroege lyriek

Afb. 1De lyrische genres met hun vorm, toon en dichters — een register van persoonlijke, muzikale poëzie.

De melische of monodische lyriek is de eigenlijke „liedkunst”: solozang bij de lier, waarin de dichter zeer persoonlijke gevoelens uit. De grote namen komen van het eiland Lesbos: Sappho en Alkaios (omstreeks 600 v.Chr.). Sappho is de beroemdste lyrische dichteres van de oudheid; haar verzen bezingen met verbluffende directheid en fijngevoeligheid de liefde en het verlangen, vaak gericht tot jonge vrouwen in haar kring, en analyseren de lichamelijke en emotionele werking van de hartstocht met een precisie die eeuwenlang is bewonderd en nagevolgd. Naar haar is een versmaat genoemd, de Sapphische strofe. Tegenover deze solozang staat de koorlyriek, uitgevoerd door een zingend en dansend koor bij grote, openbare gelegenheden.

De belangrijkste koorlyricus is Pindarus (vijfde eeuw v.Chr.), beroemd om zijn epinikiën: lofzangen ter ere van de overwinnaars in de grote panhelleense sportwedstrijden (Olympia, Delphi). Zo'n zegezang prijst niet alleen de atleet maar plaatst diens overwinning in een groter, verheven kader: hij verbindt haar met een passende mythe, met de roem van de familie en de stad, en met wijsheden over de grootheid en de grenzen van de mens. Pindarus' stijl is plechtig, beeldrijk en gedrongen. De vroege lyriek als geheel is voor het examen belangrijk omdat ze een geheel eigen register toont — het persoonlijke, muzikale, op de gelegenheid gerichte — dat sterk verschilt van het epos en het drama, en omdat haar thema's (liefde, vergankelijkheid, roem, moraal) tot in de latere Europese poëzie doorwerken.

Uitgewerkt voorbeeld

Een lyrisch genre herkennen

Bij welk lyrisch genre hoort een gedicht in elegische disticha waarin de dichter de jonge mannen aanspoort dapper voor het vaderland te strijden?

De vorm herkennen
Het gedicht is geschreven in elegische disticha (afwisseling van hexameter en pentameter) — het metrum van de elegie.
De toon en het onderwerp
Het onderwerp — aansporing tot dappere strijd voor het vaderland — is de strijd- of oorlogselegie, waarvan Tyrtaeus het bekendste voorbeeld is.
Het genre benoemen
Dit is dus een elegie (strijdelegie), niet een jambe (spot) of een liefdeslied (monodische lyriek).

Resultaat: Het gaat om een elegie, en wel een strijdelegie in de trant van Tyrtaeus: elegische disticha met een aansporend, patriottisch onderwerp. Vorm (distichon) en toon (aansporing tot moed) wijzen samen het genre aan.

Veelgemaakte fouten

Alle lyriek als ‘liefdespoëzie’ opvatten, terwijl de genres sterk uiteenlopen (strijd, politiek, spot, lofzang) naar toon en gelegenheid.
De lyriek als leespoëzie zien en haar muzikale, bij een concrete gelegenheid uitgevoerde karakter (bij lier of aulos) negeren.

Actieve herhaling

Orden de lyrische genres naar metrum, toon en dichter (gebruik Afb. 1). Leg uit wat de monodische lyriek van Sappho onderscheidt van de koorlyriek van Pindarus, en welke gelegenheid bij elk hoort.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (lyriek) (CvTE / Examenblad)

De retorica: de drie genera en de opbouw van een redevoering#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-retorica

De retorica is de kunst van het overtuigend spreken, en zij kwam in het vijfde-eeuwse Athene tot grote bloei, omdat de democratie het gesproken woord centraal stelde. Wie in de volksvergadering een voorstel wilde doen aanvaarden, of zich voor de rechtbank wilde verdedigen (er waren geen beroepsadvocaten, iedereen sprak in principe voor zichzelf), moest kunnen overtuigen. In die behoefte voorzagen de sofisten en leraren als Gorgias, die de retorica tot een leerbaar systeem maakten. De retorica werd zo een centraal onderdeel van de opleiding en van het openbare leven, en later door de Grieken en Romeinen (Aristoteles, Cicero, Quintilianus) tot in de finesses uitgewerkt.

Aristoteles onderscheidde drie soorten (genera) van welsprekendheid, naar de situatie waarin gesproken wordt; Afb. 3 zet ze op een rij. Het genus deliberativum (de politieke of adviserende redevoering) hoort in de volksvergadering; het gaat over de toekomst en raadt iets aan of ontraadt het (is deze oorlog raadzaam of niet?). Het genus iudiciale (de gerechtelijke redevoering) hoort in de rechtbank; het gaat over het verleden en klaagt aan of verdedigt (heeft de beschuldigde het gedaan of niet?). Het genus demonstrativum (de epideiktische of ceremoniële redevoering) hoort bij een plechtigheid; het gaat over het heden en prijst of laakt (een lofrede op de gesneuvelden, een feestrede). Wie een redevoering analyseert, bepaalt eerst tot welk genus zij behoort, want dat bepaalt haar doel en middelen.

Afb. 3 — De drie genera van de retorica

Afb. 3Het genus volgt uit de situatie: plaats, tijd en doel bepalen tot welke soort een redevoering hoort.

Een goed opgebouwde redevoering volgt bovendien een vaste structuur, de partes orationis; Afb. 2 geeft ze in hun volgorde. Ze begint met de inleiding (het exordium of prooimion), die de aandacht en de welwillendheid van het publiek moet winnen. Dan volgt de uiteenzetting van de feiten (de narratio of diègèsis), waarin de spreker de zaak — in zijn voordeel — vertelt. Het hart is de argumentatie (de argumentatio of pistis), die uiteenvalt in het aanvoeren van bewijzen voor het eigen standpunt (confirmatio) en het weerleggen van de tegenpartij (refutatio). Ten slotte komt het slot (de peroratio of epilogos), dat de zaak samenvat en vaak nog eens sterk op het gevoel van het publiek inspeelt. Deze indeling is een handig raamwerk om elke redevoering te analyseren: waar zit de inleiding, waar de bewijzen, waar de emotionele climax?

Afb. 2 — De opbouw van een redevoering (partes orationis)

Afb. 2De vaste onderdelen van een redevoering, elk met een eigen functie in het overtuigen.

Het herkennen van het genus en de partes is voor het examen een concrete vaardigheid. Bij een retorische tekst kun je aanwijzen welk deel van de redevoering je voor je hebt (staat de spreker de feiten uiteen te zetten, of is hij al aan het weerleggen?) en welk doel dat deel dient. Dat maakt een tekst die op het eerste gezicht een aaneenschakeling van zinnen lijkt, tot een doordacht opgebouwd geheel met een strategie. Bovendien laat de structuur zien dat een redevoering nooit neutraal is: elke pars dient het overtuigen. Wie de opbouw doorziet, leest een redevoering zoals een redenaar haar bedoelde — als een middel om een publiek naar een bepaald oordeel te leiden.

Uitgewerkt voorbeeld

Het genus van een redevoering bepalen

Tot welk genus behoort een redevoering waarin een spreker de volksvergadering aanraadt géén oorlog te beginnen?

De plaats vaststellen
De redevoering wordt gehouden in de volksvergadering, waar burgers over het staatsbeleid beslissen.
Tijd en doel bepalen
Het gaat over een besluit voor de toekomst (wel of geen oorlog), en de spreker raadt iets aan of ontraadt het.
Het genus benoemen
Plaats (volksvergadering), tijd (toekomst) en doel (ont)raden wijzen op het genus deliberativum, de politiek-adviserende redevoering.

Resultaat: De redevoering behoort tot het genus deliberativum: gehouden in de volksvergadering, gericht op een toekomstig besluit, met als doel iets aan te raden of te ontraden. De situatie, niet louter de inhoud, bepaalt het genus.

Veelgemaakte fouten

De drie genera door elkaar halen door alleen op de inhoud te letten in plaats van op de situatie (volksvergadering/toekomst, rechtbank/verleden, plechtigheid/heden).
De partes orationis niet herkennen, waardoor een redevoering als een ongestructureerde tekst wordt gelezen in plaats van als een strategisch opgebouwd betoog.

Actieve herhaling

Bepaal van een (bekende) redevoering het genus en wijs de partes orationis aan: waar is de inleiding, waar de feiten, waar de bewijzen en de weerlegging, en waar het slot? Leg uit welke functie het exordium en de peroratio in het overtuigen vervullen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (retorica: genera en partes) (CvTE / Examenblad)

De grote redenaars en de overtuigingsmiddelen#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-retorica

Aristoteles onderscheidde drie middelen waarmee een redenaar overtuigt, en die drie vormen samen de kern van elke retorische analyse; Afb. 4 zet ze op een rij. Het eerste is ethos: de overtuigingskracht die uitgaat van het karakter en het gezag van de spreker zelf. Een redenaar die zich betrouwbaar, deskundig en welwillend voordoet, wint het vertrouwen van zijn publiek nog vóór hij een argument heeft gegeven. Het tweede is pathos: het bespelen van de emoties van het publiek — medelijden, verontwaardiging, angst, hoop. Wie zijn toehoorders in de juiste gemoedstoestand brengt, stemt hen gunstig voor zijn zaak. Het derde is logos: de kracht van het argument zelf, de redenering en het bewijs. Een goede redenaar zet alle drie in, afgestemd op zijn publiek en zijn zaak.

Afb. 4 — De overtuigingsmiddelen ethos, pathos, logos

Afb. 4De drie middelen waarmee een redenaar overtuigt — samen een analyse-instrument voor elke redevoering.

Deze drie middelen zijn een scherp analyse-instrument. Bij een redevoering kun je telkens vragen: doet de spreker hier een beroep op zijn eigen geloofwaardigheid (ethos), op het gevoel van het publiek (pathos), of op de rede (logos)? Vaak verschuift het accent per onderdeel van de redevoering: de inleiding werkt sterk met ethos (de spreker stelt zich voor als betrouwbaar), het hart met logos (de bewijzen), en het slot met pathos (de emotionele climax). Door een passage aan een van de drie toe te wijzen en het effect te verklaren, laat je zien hoe de redenaar zijn publiek bewerkt — precies wat een reflectievraag over retorica vaak verlangt.

De drie beroemdste Attische redenaars laten elk een eigen stijl en gebruik van deze middelen zien; Afb. 5 zet ze naast elkaar. Lysias (omstreeks 445–380 v.Chr.) was een logograaf: hij schreef tegen betaling redevoeringen die zijn cliënten zelf voor de rechtbank uitspraken. Zijn stijl is helder, eenvoudig en natuurlijk, en hij is meester in de ethopoiïa: hij past de toon en de woorden aan het karakter van de spreker aan, zodat een eenvoudige boer klinkt als een eenvoudige boer. Isocrates (436–338 v.Chr.) daarentegen schreef kunstige, zorgvuldig gebouwde redevoeringen, vaak bedoeld om te lezen en op te voeden; hij was een invloedrijk leraar van de welsprekendheid en de vorming.

Afb. 5 — De grote Attische redenaars

Afb. 5Drie redenaars, drie stijlen: van de heldere Lysias via de kunstige Isocrates tot de hartstochtelijke Demosthenes.

De grootste van allen is Demosthenes (384–322 v.Chr.), algemeen erkend als de meesterredenaar van de oudheid. Zijn beroemdste redevoeringen zijn de Filippica's, waarin hij zijn medeburgers hartstochtelijk waarschuwt tegen de groeiende macht van koning Philippus van Macedonië en oproept de Atheense vrijheid te verdedigen. Zijn stijl is krachtig, meeslepend en ritmisch, met een volmaakte beheersing van ethos, pathos en logos. Voor het examen zijn de redenaars dubbel de moeite waard: hun redevoeringen zijn helder gebouwd (goed om de partes en genera in te herkennen) en tegelijk retorisch rijk (om ethos, pathos en logos in te analyseren). En hun onderwerp — vrijheid, recht, het overtuigen van een publiek — verbindt de retorica met de grote politieke en morele vragen van hun tijd, en van de onze.

Uitgewerkt voorbeeld

Een overtuigingsmiddel aanwijzen

Bepaal welk overtuigingsmiddel overheerst wanneer een redenaar aan het slot zijn oude, hulpeloze ouders opvoert die van hem afhankelijk zijn.

De passage lezen
De redenaar voert aan het slot een aandoenlijk beeld op (afhankelijke, hulpeloze ouders) dat niet zozeer een argument is als wel een appèl op het gevoel.
Het middel benoemen
Het beroep op medelijden en ontroering bij het publiek is pathos: het bespelen van de emoties van de toehoorders.
De plaatsing verklaren
Dat dit in het slot (de peroratio) gebeurt, is typisch: daar wil de redenaar het publiek in de juiste gemoedstoestand brengen voordat het oordeelt.

Resultaat: Hier overheerst pathos: de redenaar bespeelt in de peroratio het medelijden van het publiek met het beeld van zijn hulpeloze ouders. De plaatsing in het slot past bij de functie van de peroratio, die op het gevoel inspeelt.

Veelgemaakte fouten

Ethos (gezag van de spreker) en pathos (emotie van het publiek) verwarren, of elk beroep op gevoel meteen ‘pathos’ noemen zonder het aan te wijzen.
De redenaars over één kam scheren, terwijl hun stijl sterk verschilt (Lysias helder en karaktergetrouw, Isocrates kunstig, Demosthenes hartstochtelijk).

Actieve herhaling

Wijs in een redevoering per onderdeel aan of ethos, pathos of logos overheerst en verklaar het effect. Vergelijk daarna de stijl van Lysias en Demosthenes (gebruik Afb. 5) en leg uit wat ethopoiïa bij Lysias inhoudt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (redenaars, ethos/pathos/logos) (CvTE / Examenblad)

Stijl en receptie van lyriek en retorica#

Verdiepingexamenblad-nl-grieks-vwo-literatuur-retorica

Afb. 6 — Stijl in lyriek en retorica

Afb. 6Stijl in dienst van het effect: in de lyriek de emotie, in de retorica de overtuiging.

Lyriek en retorica hebben, hoe verschillend ook, beide een stijl die je moet kunnen benoemen en waarderen. De lyriek werkt met een grote verscheidenheid aan metra (elk genre zijn eigen maat), met een sterk persoonlijke stem, en met stijlmiddelen die de emotie dragen: beelden, tegenstellingen, herhalingen en een zorgvuldige woordkeus die een gevoel treffend in taal vangt. De retorica werkt met de stijlmiddelen die het overtuigen dienen: de retorische vraag, de tricolon (een drieledige opsomming), de antithese, de climax, de herhaling (anafoor) en het ritme van de zin. Bij een reflectievraag naar de stijl geldt voor beide dezelfde drieslag: benoem het middel, wijs het aan, en verklaar wat het op deze plaats dóét — hier de emotie versterken, daar het argument kracht bijzetten.

De retorica werd bovendien het hart van de antieke opvoeding en cultuur, en juist daarin ligt haar grote historische betekenis. In een wereld zonder massamedia was het gesproken (en geschreven) woord het belangrijkste middel om macht uit te oefenen, recht te spreken en de gemeenschap te leiden. Daarom werd de retorica tot een uitgewerkt schoolvak: de genera, de partes orationis, de overtuigingsmiddelen en talloze stijlfiguren werden systematisch onderwezen. De Romeinen namen dit systeem over en volmaakten het (Cicero als redenaar, Quintilianus als leraar), en via hen werd de retorica de ruggengraat van de westerse opvoeding tot ver in de nieuwe tijd. Wie vandaag een betoog leert opbouwen of een debat leert voeren, staat nog altijd in deze Griekse traditie.

Ook de lyriek heeft een lange nawerking. Sappho's directe, verfijnde liefdespoëzie werd in de oudheid al bewonderd en nagevolgd (onder anderen door de Romeinse dichter Catullus), en heeft de Europese liefdeslyriek eeuwenlang beïnvloed; haar naam staat nog altijd voor de dichterlijke uitdrukking van het verlangen. De thema's van de vroege lyriek — de liefde, de vergankelijkheid, de vreugde van het moment, de roem, de wijze levenshouding — keren in de latere poëzie telkens terug. Zo hebben lyriek en retorica elk op hun manier de latere literatuur en cultuur gevormd: de lyriek als bron van de persoonlijke, emotionele poëzie, de retorica als de kunst van het overtuigen die het openbare woord tot vandaag structureert.

Voor de eindexamenkandidaat brengen lyriek en retorica de taal- en analysevaardigheden samen met de reflectie op vorm en effect. De lyriek vraagt om nauwkeurig lezen: in een kort, dichtgepakt gedicht telt elk woord, elke klank, elke tegenstelling, en de vertaling en de duiding grijpen ineen. De retorica vraagt om strategisch lezen: je doorziet de opbouw en de middelen waarmee een spreker zijn publiek stuurt. Beide leren je bovendien iets dat ver buiten de oudheid reikt: hoe taal emoties oproept en overtuigt, en hoe je dat als lezer kunt doorzien. Dat kritische inzicht in de werking van taal — of het nu een liefdesgedicht of een politieke redevoering betreft — is een van de blijvendste opbrengsten van dit onderdeel van het vak.

Uitgewerkt voorbeeld

Een retorisch stijlmiddel duiden

Analyseer het effect van een tricolon in een redevoering, bijvoorbeeld ‘voor onze vrijheid, voor onze wetten, voor onze kinderen’.

Benoemen
De opsomming van drie parallelle leden (‘voor onze vrijheid, voor onze wetten, voor onze kinderen’) is een tricolon, versterkt door de anafoor (de herhaling van ‘voor onze’).
Aanwijzen
De drie leden staan in dezelfde bouw en klimmen op in emotionele lading, van het abstracte (vrijheid) naar het concrete en dierbare (de kinderen).
Verklaren
Het middel geeft ritme en nadruk en bespeelt het gevoel (pathos): het maakt de inzet van de zaak groots en persoonlijk tegelijk, en versterkt zo de overtuigingskracht.

Resultaat: De tricolon met anafoor geeft de zin ritme, nadruk en een oplopende emotionele lading, en dient zo het pathos van de redevoering. Benoemen, aanwijzen en het effect verklaren maken de analyse compleet — precies wat een stijlvraag verlangt.

Veelgemaakte fouten

Bij een stijlanalyse een middel alleen benoemen zonder het effect te verklaren, terwijl juist de werking (emotie versterken, argument kracht bijzetten) wordt gevraagd.
De historische betekenis van de retorica onderschatten en haar als een verzameling trucjes zien in plaats van als de ruggengraat van de antieke en latere opvoeding.

Actieve herhaling

Analyseer in een korte lyrische of retorische passage twee stijlmiddelen volgens de drieslag benoem–wijs aan–verklaar. Leg vervolgens uit hoe de retorica de latere opvoeding heeft gevormd en hoe Sappho's lyriek in de latere poëzie doorwerkt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (stijl en receptie) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — literatuur (lyriek)

Lyriek, retorica en redenaars

Kernpunten

Een lyrisch genre herkennen

Kernpunten

Het genus van een redevoering bepalen

Kernpunten

Een overtuigingsmiddel aanwijzen

Kernpunten

Een retorisch stijlmiddel duiden

Bronnen

Lyriek, retorica en redenaars

Kernpunten

Een lyrisch genre herkennen

Kernpunten

Het genus van een redevoering bepalen

Kernpunten

Een overtuigingsmiddel aanwijzen

Kernpunten

Een retorisch stijlmiddel duiden

Bronnen