Samenvattingen · FriesNL · VWO

Friese literatuurgeschiedenis en stromingen

Literatuurgeschiedenis (domein D3) is een schoolexamenonderdeel: je geeft een overzicht van de hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenis en plaatst de gelezen werken in historisch perspectief. Dit onderwerp schetst die hoofdlijnen: het Oudfries en Gysbert Japicx als grondlegger, de negentiende-eeuwse opleving met de bruorren Halbertsma en Waling Dykstra, de twintigste eeuw met de Jongfryske Mienskip en de naoorlogse vernieuwing, en de hedendaagse Friese literatuur met haar auteurs en instellingen.

4 Onderdelen~14 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·111111 / 13

Examenprofiel

D3 · Een overzicht geven van de hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenisD3 · Gelezen literaire werken plaatsen in historisch perspectiefD3 · Perioden, stromingen, auteurs en werken van de Friese literatuur onderscheiden en verbinden

Operatoren:geef een overzichtplaatsverbindvergelijkberedeneer

basisniveau

Literatuurgeschiedenis (D3) toetst het schoolexamen; je kent de hoofdlijnen en kunt je gelezen werken erin plaatsen.

verhoogd niveau

Op vwo-niveau leg je verbanden tussen literatuur en de talige en maatschappelijke geschiedenis van Fryslân, en vergelijk je stromingen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Friese literatuurgeschiedenis en stromingen

Hoofdlijnen, het Oudfries en Gysbert Japicx#

Basisexamenblad-fries-vwo-domein-D3

Domein D3 vraagt dat je de hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenis kunt overzien en je gelezen werken erin kunt plaatsen. Afb. 1 geeft die hoofdlijnen als tijdlijn, met de taalperioden als achtergrond: het Aldfrysk (Oudfries, tot circa 1550), het Midfrysk (Middelfries, circa 1550–1800) en het Nijfrysk (Nieuwfries, vanaf 1800). De literatuurgeschiedenis loopt langs deze periodes, met enkele scharnierpunten: Gysbert Japicx in de zeventiende eeuw, de opleving in de negentiende, en de vernieuwingen van de twintigste eeuw.

Afb. 1 — Hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenis

Afb. 1De hoofdlijnen van de Friese literatuurgeschiedenis, met de taalperioden (Aldfrysk, Midfrysk, Nijfrysk) als achtergrond. De literatuur kent een reeks heroplevingen na periodes van stilte.

De oudste Friese literatuur is het Oudfries van de middeleeuwen, vooral bewaard in rechtsteksten. Fryslân kende in de middeleeuwen een sterke eigen rechtstraditie — de zogenoemde Friese vrijheid, zonder feodale landsheer — en die tradities werden in het Fries opgeschreven. Deze Oudfriese rechtsteksten zijn geen 'literatuur' in de moderne zin, maar ze bewijzen dat het Fries al vroeg een geschreven cultuurtaal was. Na de late middeleeuwen verloor het Fries echter terrein als schrijftaal: het bestuur en de elite gingen over op het Nederlands, en het Fries werd vooral een gesproken taal.

In die situatie is Gysbert Japicx (1603–1666) de grote uitzondering en de grondlegger van de Friese schrijftaalliteratuur. Deze schoolmeester en voorzanger uit Bolsward bewees dat je in het Fries volwaardige, kunstige poëzie kon schrijven — psalmberijmingen, liefdesgedichten en herderspoëzie — op het niveau van de Europese renaissance. Zijn werk werd na zijn dood verzameld in de „Friesche Rymlerye” (1668). Gysbert Japicx gaf het Fries literaire allure en status; niet voor niets is de belangrijkste Friese literatuurprijs, de Gysbert Japicxpriis, naar hem genoemd.

Na Gysbert Japicx viel de geschreven Friese literatuur grotendeels stil. In de zeventiende en achttiende eeuw bleef het Fries vooral spreektaal, terwijl wie schreef dat in het Nederlands deed; er verschenen weinig literaire werken van belang. Deze 'stille' periode maakt het belang van twee latere heroplevingen des te groter: de negentiende-eeuwse opleving en de twintigste-eeuwse vernieuwing, die het Fries opnieuw tot een levende literatuurtaal maakten. Wie de Friese literatuurgeschiedenis overziet, ziet dus geen gestage lijn maar een reeks heroplevingen — telkens momenten waarop schrijvers bewust kozen voor het Fries als literaire taal.

Uitgewerkt voorbeeld

Een werk in historisch perspectief plaatsen

Je hebt de „Friesche Rymlerye” van Gysbert Japicx gelezen. Plaats dit werk in historisch perspectief (periode, betekenis, verhouding tot wat eromheen gebeurde).

Periode bepalen
Gysbert Japicx leefde 1603–1666; het werk verscheen postuum in 1668, in de periode van het Midfrysk (Middelfries).
De betekenis benoemen
Hij is de grondlegger van de Friese schrijftaalliteratuur: hij bewees dat het Fries kunstige poëzie aankon, op renaissanceniveau.
De context schetsen
Hij deed dit in een tijd waarin het Fries als schrijftaal juist terrein verloor; hij staat daardoor vrijwel alleen, als een baken vóór de latere heroplevingen.

Resultaat: De Friesche Rymlerye (1668) valt in de Midfrysk-periode; Gysbert Japicx is de grondlegger van de Friese literatuur die, vrijwel alleen in zijn tijd, bewees dat het Fries volwaardige poëzie aankon. Zo plaats je het werk in historisch perspectief, zoals D3 vraagt.

Veelgemaakte fouten

De Friese literatuurgeschiedenis voorstellen als een gestage, ononderbroken lijn. Het is juist een reeks heroplevingen na periodes van stilstand.
Gysbert Japicx in de verkeerde eeuw plaatsen. Hij leefde in de zeventiende eeuw (1603–1666); zijn Friesche Rymlerye verscheen postuum in 1668.

Actieve herhaling

Zet de werken van je eigen leeslijst op de tijdlijn van Afb. 1. Bepaal per werk in welke taalperiode en welke fase van de literatuurgeschiedenis het valt, en let op of je drie werken van voor 1945 goed gespreid zijn.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo — domein D3 (CvTE / Examenblad)

De negentiende-eeuwse opleving: Halbertsma en Waling Dykstra#

Standaardexamenblad-fries-vwo-domein-D3

In de negentiende eeuw beleefde de Friese literatuur haar eerste grote opleving, gedragen door de Romantiek en het opkomende besef van een eigen Friese taal en identiteit. Afb. 2 zet de belangrijkste namen en werken op een rij. De onbetwiste middelpunten zijn de bruorren Halbertsma — de broers Joost Hiddes (1789–1869), Tsjalling Hiddes (1792–1852) en Eeltsje Hiddes (1797–1858). Hun werk begon met het boekje „De Lapekoer fan Gabe Skroar” (1822) en groeide uit tot de omvangrijke verzamelbundel „Rimen en Teltsjes” (1871), een bundel gedichten en verhalen die enorme invloed had.

Afb. 2 — De negentiende-eeuwse opleving

Afb. 2De dragers van de negentiende-eeuwse opleving. De bruorren Halbertsma (nadruk) gelden als de grondleggers van de moderne Friese literatuur.

De „Rimen en Teltsjes” deed meer dan literatuur leveren: het leerde de Friezen hun eigen taal lezen en waarderen. De verhalen en gedichten waren geworteld in het Friese volksleven en werden veel gelezen en gezongen; ze maakten van het Fries weer een taal om trots op te zijn. Joost Hiddes Halbertsma was daarnaast een vooraanstaand taalkundige die zich voor de studie en de status van het Fries inzette. De broers legden zo het fundament waarop de latere Friese literatuur kon voortbouwen — ze gelden als de grondleggers van de moderne Friese letteren.

Naast de Halbertsma's staat Waling Dykstra (1821–1914), de meest productieve en populairste Friese schrijver van de negentiende eeuw. Hij schreef in een realistische, volkse stijl over het dagelijkse leven van gewone Friezen, en bereikte een breed publiek, onder meer via de „winterjûnenocht” — avonden met voordracht en vermaak in het Fries. Waar de Halbertsma's het fundament legden, maakte Waling Dykstra de Friese literatuur tot een levende, populaire cultuur die tot in de dorpen doordrong.

De negentiende-eeuwse opleving had ook een organisatorische kant. In 1844 werd het „Selskip foar Fryske Taal- en Skriftekennisse” opgericht — het 'Selskip 1844' — de eerste vereniging die zich voor de Friese taal en literatuur inzette. Zulke verenigingen, tijdschriften en voordrachtsavonden gaven de Friese beweging een blijvende infrastructuur. Deze eeuw is daarmee cruciaal: ze maakte van het Fries opnieuw een geschreven cultuurtaal met een eigen publiek en eigen instellingen, en bereidde de weg voor de vernieuwingen van de twintigste eeuw. Wie een negentiende-eeuws werk van je leeslijst plaatst, verbindt het met deze opleving van taal én identiteit.

Uitgewerkt voorbeeld

De betekenis van de Rimen en Teltsjes uitleggen

Waarom worden de bruorren Halbertsma en hun „Rimen en Teltsjes” als grondleggers van de moderne Friese literatuur beschouwd?

Het werk plaatsen
De Rimen en Teltsjes (1871) verzamelde gedichten en verhalen die vanaf 1822 (De Lapekoer) waren ontstaan — het eerste grote, samenhangende moderne Friese literaire werk.
De invloed benoemen
Het werk werd veel gelezen en gezongen en leerde de Friezen hun eigen taal weer lezen en waarderen.
De grondleggersrol verklaren
Doordat latere schrijvers erop voortbouwden en het de Friese literatuur een publiek en een voorbeeld gaf, gelden de broers als grondleggers.

Resultaat: De bruorren Halbertsma gelden als grondleggers omdat hun Rimen en Teltsjes (1871) het eerste grote moderne Friese literaire werk was, dat de Friezen hun taal weer leerde lezen en waarop de latere literatuur voortbouwde. Zo verbind je auteur, werk en historische betekenis — de kern van D3.

Veelgemaakte fouten

„Rimen en Teltsjes” aan één auteur toeschrijven. Het is het verzamelde werk van de drie broers Halbertsma, gebundeld in 1871.
De negentiende-eeuwse opleving als louter literair zien. Ze was ook een taal- en identiteitsbeweging, met verenigingen (Selskip 1844) en voordrachtscultuur.

Actieve herhaling

Beschrijf in een korte alinea de negentiende-eeuwse opleving van de Friese literatuur: noem de bruorren Halbertsma en Waling Dykstra, hun belangrijkste werk of rol, en leg uit waarom deze eeuw een kantelpunt was.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo — domein D3 (CvTE / Examenblad)

De twintigste eeuw: Jongfryske Mienskip en naoorlogse vernieuwing#

Standaardexamenblad-fries-vwo-domein-D3

De twintigste eeuw bracht twee grote vernieuwingsgolven, samengevat in Afb. 3. De eerste is de „Jongfryske Mienskip” (de Jong-Friese Gemeenschap), in 1915 opgericht door Douwe Kalma (1896–1953). Kalma en de zijnen keerden zich tegen de gemoedelijke, volkse literatuur van de negentiende eeuw en wilden het Fries verheffen tot een moderne cultuurtaal met aansluiting op de Europese literatuur. Ze streefden naar een verzorgder, ambitieuzer en internationaler georiënteerde Friese literatuur, met veel aandacht voor poëzie en voor het sonnet.

Afb. 3 — De twintigste eeuw: stromingen en auteurs

Afb. 3De twee vernieuwingsgolven van de twintigste eeuw met hun auteurs. Naast de vernieuwende hoofdstroom liep een brede, populaire literatuur.

In het interbellum bloeide de Friese literatuur verder. Er verschenen belangrijke dichters, zoals Obe Postma (1868–1963), wiens poëzie het Friese landschap en de tijd bezingt, en Rixt (pseudoniem van Hendrika van Dorssen, 1887–1979). In het proza schreef Simke Kloosterman (1876–1938) met „De Hoara's fan Hastings” (1921) een van de eerste grote Friese romans; zij was een van de eerste vrouwelijke Friese romanschrijvers van naam. Deze periode gaf de Friese literatuur meer diepgang en meer genres.

De tweede grote vernieuwing kwam na de Tweede Wereldoorlog. Een nieuwe generatie brak met de idealen van Kalma en zocht een eigentijdser, kritischer en persoonlijker geluid. Anne Wadman (1919–1997) bracht met romans als „De smearlappen” (1963) een rauw psychologisch realisme dat het Friese publiek schokte, en Trinus Riemersma (1938–2011) experimenteerde in „Fabryk” (1964) met vorm, taal en vertelwijze. Deze naoorlogse vernieuwing haalde de Friese literatuur uit haar isolement en bracht haar bij de moderne, internationale roman.

Naast de vernieuwers stonden schrijvers die een breed publiek bereikten. Rink van der Velde (1932–2001) schreef toegankelijke, verhalende romans — bekend is „Feroaring fan lucht” (1971), over een stroper in de oorlog — die veel gelezen werden en de Friese literatuur breed populair hielden. De twintigste eeuw laat zo twee bewegingen tegelijk zien: een steeds vernieuwende, experimenterende hoofdstroom (van Kalma via Wadman naar Riemersma) én een brede, populaire literatuur. Wie een twintigste-eeuws werk plaatst, bepaalt bij welke van deze lijnen het hoort en tegen welke voorganger het zich afzet.

Uitgewerkt voorbeeld

Twee stromingen tegenover elkaar zetten

Leg uit hoe de Jongfryske Mienskip zich verhoudt tot de negentiende-eeuwse literatuur van de Halbertsma's en Waling Dykstra.

De negentiende eeuw karakteriseren
Volks, gemoedelijk, geworteld in het dagelijkse Friese leven; breed populair (Halbertsma's, Waling Dykstra).
De Mienskip karakteriseren
Douwe Kalma en de Jongfryske Mienskip (1915) wilden juist een verzorgder, ambitieuzer, Europees georiënteerde literatuur.
De verhouding benoemen
De Mienskip zette zich af tégen de volkse negentiende-eeuwse literatuur en zocht vernieuwing en verheffing.

Resultaat: De Jongfryske Mienskip (1915) reageerde tégen de volkse, gemoedelijke negentiende-eeuwse literatuur van de Halbertsma's en Waling Dykstra: waar die geworteld was in het dagelijkse volksleven, streefde Kalma naar een moderne, verzorgde, Europees georiënteerde Friese literatuur. Zo verbind je twee stromingen — precies wat D3 vraagt.

Veelgemaakte fouten

De Jongfryske Mienskip verwarren met de negentiende-eeuwse opleving. De Mienskip (1915) keerde zich juist tégen de volkse literatuur en zocht aansluiting bij Europa.
Alle twintigste-eeuwse literatuur op één hoop gooien. Onderscheid de vernieuwende hoofdstroom (Kalma, Wadman, Riemersma) van de brede, populaire literatuur (Van der Velde).

Actieve herhaling

Maak een tijdbalkje van de twintigste-eeuwse Friese literatuur met minstens vier momenten (Jongfryske Mienskip 1915, interbellum, naoorlogse vernieuwing, brede publiekromans). Plaats er de auteurs bij en noteer per moment het kenmerk.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo — domein D3 (CvTE / Examenblad)

Hedendaagse Friese literatuur en instellingen#

Verdiepingexamenblad-fries-vwo-domein-D3

De hedendaagse Friese literatuur is levend en veelzijdig, zoals Afb. 4 laat zien. In de poëzie bereikte Tsjêbbe Hettinga (1949–2013) zelfs internationale faam: zijn sonore, muzikale voordracht van Friese gedichten maakte diepe indruk, onder meer op internationale podia, en toonde dat Friese poëzie een wereldpubliek kan raken. In zijn voetspoor schrijven dichters als Tsead Bruinja (geboren 1974), die tweetalig Fries en Nederlands publiceert en van 2019 tot 2021 Dichter des Vaderlands was — de eerste die ook in het Fries schreef in die rol.

Afb. 4 — Hedendaagse Friese literatuur en instellingen

Afb. 4De hedendaagse Friese literatuur en haar dragende instellingen. De lijn van Gysbert Japicx tot nu is onafgebroken levend.

Ook het hedendaagse proza bloeit. Hylke Speerstra bereikte met „It wrede paradys” (2000), over de lotgevallen van Friese emigranten, een groot lezerspubliek binnen én buiten Fryslân. Daarnaast verschijnen er romans, verhalen en toneel van talrijke hedendaagse auteurs, en wordt er in het Fries gebloggd, gerapt en gezongen. De Friese literatuur is dus geen museumstuk maar een levende praktijk, die zich beweegt tussen traditie en vernieuwing en tussen het Fries en het Nederlands.

De Friese literatuur wordt gedragen door een infrastructuur van instellingen. Tresoar — het Frysk Histoarysk en Letterkundich Sintrum in Leeuwarden — bewaart en ontsluit de Friese literatuur en geschiedenis en is een onmisbare bron voor wie zich in de Friese letteren verdiept. De belangrijkste literaire onderscheiding is de Gysbert Japicxpriis, de provinciale literatuurprijs die tweejaarlijks het beste Friese literaire werk bekroont. Zulke instellingen en prijzen houden de Friese literatuur zichtbaar en geven schrijvers erkenning.

Een hoogtepunt van de recente culturele geschiedenis was 2018, toen Leeuwarden (Ljouwert) Culturele Hoofdstad van Europa was. Dat jaar zette de Friese taal en cultuur — en dus ook de literatuur — internationaal in de schijnwerpers en gaf een impuls aan tal van projecten. Voor domein D3 is het belangrijk dat je niet alleen de oude perioden kent, maar ook ziet dat de Friese literatuur vandaag springlevend is, met eigen auteurs, prijzen en instellingen. Wie een hedendaags werk van zijn leeslijst plaatst, verbindt het met deze levende praktijk en met de lange lijn die van Gysbert Japicx tot nu loopt.

Uitgewerkt voorbeeld

Een hedendaags werk in de lange lijn plaatsen

Je hebt poëzie van Tsjêbbe Hettinga gelezen. Plaats hem in de lange lijn van de Friese literatuurgeschiedenis.

De auteur karakteriseren
Hettinga (1949–2013) is een moderne dichter die internationaal beroemd werd om de sonore voordracht van zijn Friese poëzie.
De lijn terugtrekken
Hij staat in de lange traditie van de Friese poëzie die begon bij Gysbert Japicx en via de Jongfryske Mienskip en de naoorlogse dichters loopt.
De betekenis nu benoemen
Hettinga bewees, net als Gysbert Japicx ooit, dat het Fries volwaardige, zelfs internationaal aansprekende literatuur voortbrengt — een hedendaags hoogtepunt van die lange lijn.

Resultaat: Tsjêbbe Hettinga staat aan het hedendaagse einde van een lange lijn Friese poëzie die bij Gysbert Japicx begon. Zijn internationaal geroemde voordracht toont dat het Fries nog altijd hoogwaardige literatuur voortbrengt. Zo verbind je een hedendaags werk met de hele literatuurgeschiedenis — precies de vaardigheid van D3.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de Friese literatuur 'stopt' in het verleden. Ze is springlevend, met hedendaagse auteurs, prijzen en instellingen.
Tresoar en de Gysbert Japicxpriis niet kunnen plaatsen. Tresoar is het letterkundig centrum in Leeuwarden; de Gysbert Japicxpriis is de belangrijkste Friese literatuurprijs.

Actieve herhaling

Zoek een hedendaags Fries werk (bijvoorbeeld van je leeslijst) en plaats het in de lange lijn: bij welke traditie of vernieuwing sluit het aan, en hoe verhoudt het zich tot de auteurs van vroeger? Noem ook één instelling die de Friese literatuur vandaag draagt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Tresoar; Gysbert Japicxpriis; examenprogramma domein D3 (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Friese taal en cultuur havo/vwo — domein D3

Friese literatuurgeschiedenis en stromingen

Kernpunten

Een werk in historisch perspectief plaatsen

Kernpunten

De betekenis van de Rimen en Teltsjes uitleggen

Kernpunten

Twee stromingen tegenover elkaar zetten

Kernpunten

Een hedendaags werk in de lange lijn plaatsen

Bronnen

Friese literatuurgeschiedenis en stromingen

Kernpunten

Een werk in historisch perspectief plaatsen

Kernpunten

De betekenis van de Rimen en Teltsjes uitleggen

Kernpunten

Twee stromingen tegenover elkaar zetten

Kernpunten

Een hedendaags werk in de lange lijn plaatsen

Bronnen