Vrijheid en verantwoordelijkheid

Leg met het voorbeeld van Laplace uit waarom het determinisme een bedreiging voor de vrije wil vormt.

1. 01Formuleer het determinisme

   Elke gebeurtenis is de noodzakelijke uitkomst van voorafgaande oorzaken en de natuurwetten.

2. 02Pas het toe op keuzes

   Ook een beslissing is een gebeurtenis (in de hersenen); dus is ook zij de noodzakelijke uitkomst van eerdere oorzaken.

3. 03Trek de conclusie

   Laplace' demon zou je keuze van morgen nu al kunnen berekenen; dan lag die keuze al vast en had je, gegeven dezelfde omstandigheden, niet anders kunnen kiezen — precies wat vrije wil lijkt te vereisen.

Resultaat: Omdat het determinisme ook keuzes als noodzakelijke uitkomsten van eerdere oorzaken opvat, lijkt het uit te sluiten dat je werkelijk anders had kunnen kiezen — de kern van de vrije wil.

„Natuurlijk zijn je verlangens door je hersenen bepaald — maar zolang je doet wat je zélf wilt en niemand je dwingt, ben je vrij en verantwoordelijk.” Welke positie is dit, en geef een sterk en een zwak punt.

1. 01Herken de positie

   Determinisme wordt aanvaard (verlangens bepaald) én vrijheid behouden (doen wat je wilt, zonder dwang): dit is compatibilisme.

2. 02Geef een sterk punt

   Het verzoent de wetenschappelijke bepaaldheid met onze praktijk van verantwoordelijkheid en met het duidelijke verschil tussen vrij handelen en handelen onder dwang.

3. 03Geef een zwak punt

   Het laat de diepere vraag open: als ook je verlangens volledig bepaald zijn en je die wil niet zelf koos, ben je dan „echt” vrij, of alleen vrij in een afgezwakte zin?

Resultaat: Het is compatibilisme; sterk is de verzoening van determinisme en verantwoordelijkheid, zwak is dat het de bron van je verlangens onbepaald-vrij laat.

Een automobilist rijdt door rood en veroorzaakt een ongeluk. Beoordeel zijn verantwoordelijkheid in twee gevallen: (a) hij was afgeleid door zijn telefoon; (b) hij kreeg plotseling een onvoorspelbare hartstilstand.

1. 01Pas de controlevoorwaarde toe

   In (a) had hij controle: hij koos ervoor zich te laten afleiden. In (b) had hij geen controle: de hartstilstand was overmacht, geen vrije handeling.

2. 02Pas de kennisvoorwaarde toe

   In (a) wist of kon hij weten dat telefoongebruik gevaarlijk is. In (b) kon hij de hartstilstand niet voorzien.

3. 03Trek de conclusie

   In (a) is aan beide voorwaarden voldaan: hij is verantwoordelijk. In (b) ontbreekt de controle (en de voorzienbaarheid): hij is niet moreel verantwoordelijk, hoezeer het ongeluk ook betreurenswaardig is.

Resultaat: Verantwoordelijkheid vereist controle én kennis; in geval (a) zijn beide aanwezig (wel verantwoordelijk), in geval (b) ontbreken ze (niet verantwoordelijk).

Beoordeel voor elk geval om welk vrijheidsbegrip het gaat: (a) de staat verbiedt een demonstratie; (b) iemand is zo verslaafd dat hij niet meer kan stoppen hoewel niets hem tegenhoudt.

1. 01Analyseer geval (a)

   Er is een uitwendige belemmering (een verbod van de staat). Dit beperkt de negatieve vrijheid: de vrijheid ván inmenging.

2. 02Analyseer geval (b)

   Er is geen uitwendige belemmering — niemand houdt hem tegen — maar hij is geen meester over zichzelf. Dit is een gebrek aan positieve vrijheid: het vermogen tot zelfbeschikking ontbreekt.

3. 03Trek de les

   Iemand kan negatief vrij én positief onvrij zijn (de verslaafde), en omgekeerd; de twee begrippen meten verschillende dingen.

Resultaat: Geval (a) is een beperking van de negatieve vrijheid (uitwendige dwang); geval (b) een gebrek aan positieve vrijheid (geen zelfbeschikking) — ze meten verschillende soorten onvrijheid.