Samenvattingen · FilosofieNL · VWO

De mens als redelijk wezen

Al sinds de oudheid geldt de rede als het onderscheidende kenmerk van de mens. Dit onderwerp behandelt de klassieke definitie van de mens als redelijk dier, de spanning tussen rede en emotie (Plato, Aristoteles, de Stoa), het Verlichtingsideaal van de autonome rede (Kant) en de moderne kritiek daarop (Hume, Nietzsche). Het hoort bij domein B, de wijsgerige antropologie.

4 Onderdelen~17 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·0444 / 14

Examenprofiel

De klassieke definitie van de mens als redelijk dier uitleggenDe verhouding tussen rede en emotie/verlangen analyserenHet Verlichtingsideaal van de autonome rede beschrijvenDe kritiek op het rationalistische mensbeeld beoordelen

Operatoren:leg uitanalyseervergelijkbeoordeelverklaar

basisniveau

Ken de mens als redelijk dier, Plato's driedeling van de ziel en Kants „sapere aude”.

verhoogd niveau

Kun je Humes en Nietzsches kritiek op de voorrang van de rede reconstrueren en tegen het rationalisme afwegen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

De mens als redelijk wezen

De mens als redelijk dier: de klassieke visie#

Basisexamenblad-filosofie-vwo-domein-B

De invloedrijkste definitie van de mens in de westerse filosofie is die van Aristoteles: de mens is een „redelijk dier” (zoön logon echon, het levend wezen dat over de logos, de rede en de taal, beschikt). De mens deelt met de dieren het lichaam, de zintuigen en de driften, maar onderscheidt zich door het vermogen te redeneren, te spreken, begrippen te vormen en zijn handelen op grond van inzicht te sturen. Dat vermogen is niet zomaar één eigenschap onder vele; het geldt als de essentie en de hoogste bestemming van de mens.

Bij Aristoteles is de rede ook de sleutel tot een gelukt leven. Elk ding heeft een functie (ergon), en het goede voor dat ding is die functie goed vervullen. De specifieke functie van de mens is de activiteit van de ziel volgens de rede; het hoogste geluk (eudaimonia) bestaat dan ook in een leven waarin de rede het geheel van de menselijke vermogens ordent. De morele deugd is het juiste midden tussen twee uitersten, en het is de praktische wijsheid (phronesis) — een redelijk vermogen — die in elke situatie dat midden bepaalt. Zo is de rede tegelijk kenmerk én maatstaf van het goede leven.

De klassieke visie plaatst de mens in een geordende kosmos waarin de rede hem verbindt met een hogere orde. Bij Plato richt de redelijke ziel zich op de eeuwige, onveranderlijke Ideeën; bij de Stoa is de menselijke rede een vonk van de kosmische logos die het heelal doorstraalt. Redelijk leven betekent dan: in overeenstemming leven met de rationele orde van de werkelijkheid. Deze verankering geeft de rede een bijna heilige status: wie zijn verstand volgt, stemt in met de diepste structuur van het zijn.

Deze definitie heeft enorme gevolgen gehad. Ze fundeert de gedachte dat de mens een bijzondere waardigheid heeft (hij deelt in de rede, anders dan het dier), dat opvoeding en wetenschap de mens tot zijn ware natuur brengen, en dat een goed leven een geordend, beheerst leven is. Tegelijk roept ze een spanning op: als de rede het hoogste is, wat is dan de plaats van het lichaam, de driften en de emoties? Zijn die vijanden van de rede die overwonnen moeten worden, of horen ze bij een volwaardig menselijk leven? Die vraag beheerst de volgende paragraaf.

Voor het examen moet je de klassieke definitie niet alleen kennen maar ook kunnen bevragen. Let op de normatieve lading: „de mens is een redelijk dier” is niet louter een beschrijving maar ook een ideaal — het zegt hoe de mens hoort te zijn. Wie is dan de mens die zich niet door de rede laat leiden: minder mens, ziek, of gewoon anders? En doet de nadruk op de rede recht aan wat wij aan mensen waarderen — ook hun gevoel, hun verbeelding, hun betrokkenheid? Zulke vragen maken van een schoolboekdefinitie een filosofisch strijdpunt.

Uitgewerkt voorbeeld

Van definitie naar mensbeeld

Leg uit hoe uit Aristoteles' definitie van de mens als „redelijk dier” zowel een opvatting over geluk als een opvatting over deugd voortvloeit.

Definitie en functie
De essentie van de mens is de rede; het goede voor de mens is het goed vervullen van zijn specifieke functie, namelijk een leven volgens de rede.
Gevolg voor geluk
Eudaimonia (het gelukte leven) is dus niet genot of rijkdom maar een leven waarin de rede alle vermogens ordent — een actief, deugdzaam leven.
Gevolg voor deugd
Deugd is het door de rede bepaalde juiste midden; praktische wijsheid (phronesis) bepaalt in elke situatie de goede maat tussen tekort en teveel.

Resultaat: Uit de rede-definitie volgt dat geluk in een redelijk geordend, deugdzaam leven bestaat en dat deugd het door de rede bepaalde midden is: definitie, geluk en deugd hangen samen.

Veelgemaakte fouten

„Redelijk dier” lezen als „verstandig mens”: het gaat om het vermogen tot rede/taal als soortkenmerk, niet om iemands intelligentie.
De definitie als neutrale beschrijving zien; ze bevat een ideaal over hoe de mens hoort te leven.

Actieve herhaling

Leg uit waarom de definitie „de mens is een redelijk dier” tegelijk beschrijvend en normatief is, en geef één gevolg van die normatieve lading.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein B (de mens als redelijk wezen) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Rede tegenover emotie en verlangen#

Standaardexamenblad-filosofie-vwo-domein-B

In de klassieke visie is de mens verscheurd: de rede wil het ene, de driften en emoties trekken naar het andere. De invloedrijkste voorstelling hiervan is Plato's driedeling van de ziel, die Afb. 1 weergeeft. De ziel bestaat uit een redelijk deel (dat kent en overziet), een moedig of geestdriftig deel (thymos: eerzucht, verontwaardiging, wilskracht) en een begerend deel (epithumia: honger, dorst, lust). In een goede ziel heerst de rede, gesteund door de moed, over de begeerten; rechtvaardigheid in de ziel is dat elk deel zijn eigen taak vervult.

Plato's driedeling van de ziel

Afb. 1Afb. 1 — Plato's driedeling: de rede (wagenmenner) leidt de moed en beteugelt de begeerte.

Plato illustreert dit in de Phaedrus met de beroemde metafoor van de wagenmenner: de rede is de menner die een tweespan bestuurt — een edel, gehoorzaam paard (de moed) en een onwillig, koppig paard (de begeerte). Alleen als de menner de teugels strak houdt, gaat de wagen de goede kant op. De emoties en verlangens zijn hier niet zonder waarde, maar ze moeten geleid worden; overgelaten aan zichzelf voeren ze de mens naar de afgrond. Dit is het model van de rede als bestuurder en de hartstochten als paardenkracht die getemd moet worden.

Aristoteles is genuanceerder: de emoties zijn geen vijanden die je moet uitroeien, maar krachten die je moet vormen. De deugdzame mens voelt de juiste emotie, tegenover het juiste object, op het juiste moment en in de juiste mate — dat is het door de rede bepaalde midden. Moed is niet de afwezigheid van angst maar de juiste maat ervan. De rede beheerst de emoties niet door onderdrukking maar door opvoeding tot een tweede natuur. De Stoa gaat juist de andere kant op: de destructieve passies berusten op foute oordelen, en de wijze streeft naar apatheia, vrijheid van die passies, door zijn oordelen aan de rede te onderwerpen.

Alle drie de posities delen echter de rangorde: de rede staat bovenaan en de emoties/driften moeten geleid, gevormd of overwonnen worden. Dit is het rationalistische mensbeeld in de antropologie: de mens is op zijn best en meest zichzelf wanneer de rede regeert. Het beheerste, bezonnen leven is het goede leven; de mens die door zijn hartstochten wordt meegesleept, faalt in zijn menszijn. Deze rangorde heeft eeuwenlang de westerse opvattingen over opvoeding, zelfbeheersing en moraal gestempeld.

Toch schuilt in dit model al de kiem van kritiek. Als de emoties enkel getemd moeten worden, dreigt de mens verarmd te worden tot een koele rekenmachine. Latere denkers — de romantiek, Hume, Nietzsche, Freud — draaien de rangorde geheel of gedeeltelijk om: misschien zijn het juist de verlangens en gevoelens die ons bewegen en zin geven, en is de rede meer dienaar dan heer. Voor het examen moet je Plato's driedeling en de klassieke rangorde nauwkeurig kunnen uitleggen én de latere omkering ervan kunnen plaatsen (zie paragraaf 4).

Uitgewerkt voorbeeld

De wagenmennermetafoor uitleggen

Leg met behulp van Plato's wagenmennermetafoor uit wat volgens hem rechtvaardigheid in de ziel is, en wat er gebeurt als de begeerte de leiding neemt.

Benoem de delen
De menner is de rede, het edele paard de moed (thymos), het onwillige paard de begeerte (epithumia).
Leg de goede ordening uit
Rechtvaardigheid in de ziel is dat de rede leidt, de moed haar steunt en de begeerte gehoorzaamt: elk deel doet zijn eigen taak in de juiste rangorde.
Beschrijf de wanorde
Als de begeerte de teugels grijpt, sleept het onwillige paard de wagen mee naar genot en overmaat; de mens wordt onbeheerst en de ziel raakt in disharmonie.

Resultaat: Rechtvaardigheid in de ziel is de harmonische rangorde met de rede aan de leiding; overheerst de begeerte, dan vervalt de mens tot onbeheerstheid en innerlijke wanorde.

Veelgemaakte fouten

De drie zieldelen als drie personen of drie hersendelen opvatten in plaats van als vermogens of krachten in één ziel.
Aristoteles en de Stoa gelijkstellen: Aristoteles wil de emoties vormen, de Stoa wil de destructieve passies uitbannen (apatheia).

Actieve herhaling

Vergelijk hoe Aristoteles en de Stoa de rol van de emoties in een goed leven zien, en leg uit welke van beide de emoties de meeste waarde toekent.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein B (rede en emotie) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

De Verlichting en het vertrouwen in de rede#

Standaardexamenblad-filosofie-vwo-domein-B

In de achttiende-eeuwse Verlichting bereikt het vertrouwen in de rede zijn hoogtepunt. Kant vat de beweging samen in de leus „Sapere aude!” — durf te denken, heb de moed je eigen verstand te gebruiken. De Verlichting is voor Kant de bevrijding van de mens uit zijn „zelfverschuldigde onmondigheid”: het onvermogen zijn verstand te gebruiken zonder leiding van een ander (een priester, een boek, een vorst). De rede is nu niet langer de menner die vreemde paarden temt, maar de bron van autonomie: van kennis (wetenschap in plaats van bijgeloof) én van moraal (zelfwetgeving in plaats van opgelegd gezag).

De rede krijgt in de Verlichting drie grote rollen. Ten eerste is ze de bron van kennis: de wetenschappelijke revolutie toont dat de mens de natuur met zijn verstand kan doorgronden. Ten tweede is ze de bron van vrijheid en autonomie: een mens is pas werkelijk vrij als hij zichzelf de wet stelt op grond van zijn eigen redelijk inzicht, niet uit gehoorzaamheid aan uiterlijk gezag (dit fundeert Kants ethiek). Ten derde is ze de bron van vooruitgang: door de rede kan de mensheid zich bevrijden van onwetendheid, onrecht en bijgeloof en de samenleving verbeteren.

Dit Verlichtingsideaal is universalistisch: de rede is in beginsel in ieder mens gelijk, ongeacht afkomst, stand of geloof. Daarop rusten grote verworvenheden — mensenrechten, gelijkheid voor de wet, vrijheid van meningsuiting, het vertrouwen dat argumenten in plaats van geweld geschillen moeten beslechten. Wie de mens als redelijk wezen serieus neemt, moet hem als vrij en gelijkwaardig behandelen. Het rationalistische mensbeeld is hier dus niet alleen een theorie over wat de mens ís, maar de grondslag van een heel politiek en moreel programma.

Toch draagt het Verlichtingsvertrouwen ook zijn eigen risico's. De hoop dat de rede alle problemen oplost, kan omslaan in een koud, berekenend denken dat alles beheersbaar wil maken — de mens, de natuur, de samenleving. Critici (later de Frankfurter Schule met de „dialectiek van de Verlichting”) wezen erop dat de bevrijdende rede ook een beheersende, instrumentele rede kan worden die verdrukt wat ze niet kan berekenen. Deze spanning tussen de rede als bevrijder en de rede als beheerser is direct relevant voor het examenthema over techniek.

Voor het examen moet je het Verlichtingsideaal kunnen uitleggen (autonomie, „sapere aude”, universele rede, vooruitgang) én kunnen verbinden met de ethiek (Kants autonome moraal) en de kennisleer (de rede als kenbron). Herken ook de historische betekenis: veel moderne instituties en waarden — democratie, wetenschap, mensenrechten — steunen op het beeld van de mens als een wezen dat zijn eigen verstand kan en mag gebruiken. Juist daarom is de kritiek op dat beeld, in de volgende paragraaf, zo ingrijpend.

Uitgewerkt voorbeeld

„Sapere aude” en autonomie

Leg uit hoe Kants leus „Sapere aude” het rationalistische mensbeeld verbindt met het ideaal van autonomie.

Vertaal de leus
„Durf te denken / heb de moed je eigen verstand te gebruiken”: de oproep om niet op andermans gezag te leunen maar zelf te oordelen.
Leg de onmondigheid uit
Onmondigheid is voor Kant het onvermogen zonder leiding van een ander te denken; de Verlichting is de uittreding daaruit door eigen redegebruik.
Verbind met autonomie
Wie zijn eigen verstand gebruikt, geeft zichzelf de wet (autos = zelf, nomos = wet). De rede maakt de mens dus autonoom: zowel in kennen als in moreel handelen.

Resultaat: „Sapere aude” maakt het redelijk vermogen tot bron van zelfstandigheid: de mens die zijn eigen verstand gebruikt, wordt autonoom in denken en handelen — de kern van het Verlichtingsideaal.

Veelgemaakte fouten

De Verlichting reduceren tot „meer wetenschap”; het gaat evenzeer om morele en politieke autonomie en emancipatie.
Autonomie verwarren met „doen wat je wilt”: bij Kant is het jezelf de wet stellen op grond van de rede, niet grilligheid.

Actieve herhaling

Leg uit waarom het Verlichtingsideaal van de universele rede de grondslag vormt voor gelijke rechten, en noem één risico dat critici in dit ideaal zien.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein B (Verlichting en rede) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Kritiek op het rationalistische mensbeeld#

Verdiepingexamenblad-filosofie-vwo-domein-B

Rationalistisch versus anti-rationalistisch mensbeeld

Afb. 2Afb. 1 — De rede als heer (rationalisme) tegenover de rede als dienaar of masker (kritiek).

Het beeld van de mens als in de eerste plaats redelijk wezen is vanaf de achttiende eeuw grondig bekritiseerd. Afb. 1 zet de rationalistische en de anti-rationalistische visies tegenover elkaar. De kritiek komt op de rangorde: is de rede werkelijk de heer die de emoties en verlangens leidt, of is die rangorde een illusie waarachter iets anders — verlangen, macht, het onbewuste — de dienst uitmaakt?

De scherpste omkering komt van David Hume. Volgens hem kan de rede op zichzelf nooit tot handelen aanzetten: ze berekent alleen middelen, feiten en gevolgen, maar ze stelt geen doelen. Doelen komen voort uit onze verlangens en gevoelens (de „passies”). Daarom, aldus Humes beroemde provocatie, „is de rede en behoort ze slechts te zijn de slaaf van de passies”: niet de rede kiest wat we willen, ze rekent alleen uit hoe we krijgen wat de passies al willen. Het is niet strijdig met de rede om de hele wereld te verkiezen boven een kras op mijn vinger — dat de meeste mensen dat niet doen, komt door hun gevoel, niet door hun verstand.

Nietzsche verdiept het wantrouwen. De westerse overwaardering van de rede, die hij tot Socrates terugvoert, is voor hem een symptoom van zwakte: een poging het chaotische, driftmatige leven (het „Dionysische”) te bezweren met orde en begrip. Onze zogenaamd redelijke oordelen en waarden zijn vaak maskers van de wil tot macht en van onze driften; zelfs de wil tot waarheid moet worden bevraagd. De rede is dan geen neutrale rechter boven de hartstochten, maar zelf een instrument in dienst van het leven en de macht. Freud voegt daaraan het onbewuste toe: het bewuste, redelijke ik is niet eens „baas in eigen huis”, want het wordt gedreven door verdrongen driften die het niet doorziet.

Deze kritiek is niet zonder tegenspraak, en het examen vraagt om afweging. Verdedigers van de rede wijzen erop dat juist het bekritiseren van de rede zélf een beroep op argumenten en dus op de rede is — wie beweert dat alle redeneren maskering is, ondergraaft zijn eigen bewering. Bovendien onderschat de anti-rationalist misschien hoe onmisbaar de rede is voor wetenschap, recht en het vreedzaam beslechten van geschillen. De sterkste positie is wellicht niet het domweg omkeren van de rangorde, maar het herijken ervan: rede en emotie zijn geen vijanden maar verweven — emoties bevatten oordelen en waarderingen, en goed redeneren vereist het juiste gevoel voor wat ertoe doet.

In je examenantwoord verbind je dit debat met de andere domeinen. De kritiek op de rede raakt de ethiek (als de rede geen doelen stelt, waar komt de moraal dan vandaan? — zie de meta-ethiek en Humes is-hoort-onderscheid), de kennisleer (hoe betrouwbaar is de rede als kenbron als ze door driften gekleurd wordt? — zie de contextualiteit van kennis) en de vrijheid (als het onbewuste ons drijft, hoe vrij zijn we dan? — zie vrijheid en verantwoordelijkheid). De vraag naar de mens als redelijk wezen is zo geen geïsoleerd hoofdstuk maar een kruispunt van de hele filosofie.

Uitgewerkt voorbeeld

Humes omkering reconstrueren

Reconstrueer Humes stelling dat „de rede de slaaf van de passies is” als argument, en geef één tegenwerping.

Premisse 1
De rede kan alleen feiten vaststellen en middelen berekenen (wat leidt tot wat), maar levert uit zichzelf geen motief om te handelen.
Premisse 2
Handelen vereist altijd een doel of verlangen; dat komt voort uit de passies, niet uit de rede.
Conclusie
Dus stelt de rede geen doelen maar dient ze de passies: ze rekent uit hoe we bereiken wat de passies willen — de rede is hun „slaaf”.
Tegenwerping
Wie deze stelling verdedigt, doet dat met argumenten en beroept zich dus op de rede als beoordelaar van wat waar is — dat suggereert dat de rede méér is dan een louter rekenende dienaar.

Resultaat: Humes argument gaat van „rede berekent slechts middelen” en „doelen komen uit passies” naar „rede dient de passies”; de tegenwerping is dat het bekritiseren van de rede zelf redelijke argumentatie veronderstelt.

Veelgemaakte fouten

Humes „slaaf van de passies” lezen als „wees onredelijk”: Hume ontkent niet het nut van de rede, maar zegt dat zij de doelen niet levert.
De kritiek op de rede zó radicaal maken dat ze zichzelf ondergraaft, zonder die zelfweerlegging te bespreken.

VWO-verdieping

Verdieping: onderzoek de these dat rede en emotie niet tegengesteld maar verweven zijn (emoties als vormen van waardering en oordeel, bijv. bij Martha Nussbaum). Laat zien hoe deze these zowel het klassieke rationalisme als de romantische omkering corrigeert, en wat ze betekent voor de ethiek en de opvoeding.

Actieve herhaling

Beoordeel de stelling „de mens is in wezen een driftwezen, geen redelijk wezen” door één argument vóór (Nietzsche/Freud) en één tegen (de zelfweerlegging) te geven.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie VWO — domein B (kritiek op de rede) (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Referenties en bronnen

Bronnen

College voor Toetsen en Examens (CvTE)

Examenprogramma filosofie VWO — domein B (de mens als redelijk wezen)

De mens als redelijk wezen

Kernpunten

Van definitie naar mensbeeld

Kernpunten

De wagenmennermetafoor uitleggen

Kernpunten

„Sapere aude” en autonomie

Kernpunten

Humes omkering reconstrueren

Bronnen

De mens als redelijk wezen

Kernpunten

Van definitie naar mensbeeld

Kernpunten

De wagenmennermetafoor uitleggen

Kernpunten

„Sapere aude” en autonomie

Kernpunten

Humes omkering reconstrueren

Bronnen