Samenvattingen · DuitsNL · VWO

Schrijfvaardigheid (domein D)

Schrijfvaardigheid is domein D van het examenprogramma Duits: het vermogen om in het Duits een gestructureerde, doel- en publiekgerichte tekst te schrijven — vooral de formele en informele brief of e-mail. Belangrijk voor de examenscope: schrijfvaardigheid wordt op het VWO getoetst in het schoolexamen (SE) en maakt géén deel uit van het centraal examen, dat bij Duits uitsluitend leesvaardigheid toetst. Juist hier weegt de taalverzorging — correcte naamvallen, werkwoordstijden, zinsbouw en spelling — als een apart beoordelingsaspect expliciet mee.

4 Onderdelen~21 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·101010 / 15

Examenprofiel

Beseffen dat schrijfvaardigheid (domein D) in het schoolexamen wordt getoetst en niet in het centraal examen, en dat de taalverzorging hier expliciet meeweegtHet schrijfproces doorlopen: oriënteren, plannen, formuleren en reviserenEen formele of informele Duitse brief of e-mail correct opbouwen (Anrede, Einleitung, Hauptteil, Schluss, Grußformel) met het passende register (du/Sie)Samenhang aanbrengen met Konnektoren en verwijswoorden en de taal verzorgen (naamval, werkwoordstijd, zinsbouw, spelling)

Operatoren:schrijfformuleerstructureerreviseerkies het registerverzorg de taal

basisniveau

Schrijfvaardigheid hoort bij het schoolexamen (domein D): elke VWO-leerling schrijft de gevraagde tekstsoorten met de juiste opbouw, aanhef en Grußformel en verzorgt daarbij de taal.

verhoogd niveau

Wie hoger reikt, schrijft niet alleen correct maar ook genuanceerd: gevarieerde Konnektoren, een consequent register (du/Sie) en foutloze naamvallen en zinsbouw tillen een tekst naar een hoger niveau.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Schrijfvaardigheid (domein D)

Schrijfvaardigheid in het schoolexamen (domein D)#

Basisexamenblad-nl-duits-vwo-domein-D

Het is voor Duits belangrijk om de examenscope scherp te hebben: het centraal examen (CE) toetst uitsluitend leesvaardigheid, terwijl schrijfvaardigheid tot het schoolexamen (SE) behoort. Schrijfvaardigheid is namelijk domein D van het examenprogramma, en de domeinen die niet in het CE zitten — kijken en luisteren, spreken, schrijven, literatuur en oriëntatie — worden in het SE getoetst. Wat je hier leert, telt dus mee voor je SE-cijfer en niet voor het CE-cijfer, ook al maken beide elk voor de helft je eindcijfer uit. De precieze vorm van de schrijftoets, het aantal opdrachten en de weging liggen niet landelijk vast, maar in het Programma van Toetsing en Afsluiting (PTA) van jouw school. Wees daar dus eerlijk over: „het schoolexamen” is per school net iets anders ingevuld, en je docent of het PTA vertelt je precies wat er van je wordt gevraagd.

Een SE-schrijfopdracht wordt op twee soorten aspecten beoordeeld die je goed uit elkaar moet houden. Het eerste is de inhoud in brede zin: heb je het communicatieve doel bereikt, alle gevraagde punten behandeld, de tekst logisch opgebouwd en het juiste register gekozen? Het tweede is de taalverzorging: is het Duits grammaticaal en qua spelling correct? Anders dan bij het CE, waar grammatica niet als apart onderdeel wordt getoetst, is taalverzorging bij het schrijven een expliciet en apart beoordeeld aspect. Een brief die inhoudelijk alles behandelt maar wemelt van de naamval- en zinsbouwfouten, scoort daardoor toch onder de maat. Correct Duits is bij domein D dus geen bijzaak maar een van de pijlers waarop je punten rusten.

Taalverzorging betekent bij het Duits iets heel concreets, en het gaat vooral om de vier zaken die het Duits anders maken dan het Nederlands. Ten eerste de vier naamvallen (Kasus): het lidwoord en de bijvoeglijke naamwoorden moeten kloppen met de functie in de zin en met het voorzetsel. Ten tweede de werkwoordstijden, met de scherpe keuze tussen „haben” en „sein” bij de Perfekt en het onderscheid tussen Perfekt en Präteritum. Ten derde de zinsbouw: de persoonsvorm op de tweede plaats in de hoofdzin (V2), aan het eind in de bijzin, en het tweede werkwoordsdeel achteraan (de Satzklammer). Ten vierde de spelling, met als beruchtste valkuil de hoofdletter bij álle zelfstandige naamwoorden en het juiste gebruik van „ß” en „ss”. Deze punten zijn precies de kern van het onderwerp grammatica, dat hier zijn nut bewijst.

Wat betekent dit voor je aanpak? Dat schrijven bij Duits een dubbele opdracht is: je moet iets te zéggen hebben én het correct zeggen. Het productieve streefniveau ligt volgens de taalprofielen doorgaans lager dan het B2-leesniveau van het CE — rond ERK B1 —, dus er wordt geen literaire schrijfstijl van je verwacht, wel een verzorgde, begrijpelijke en foutarme tekst. De beste manier om beide pijlers te bedienen, is het schrijven als een proces te behandelen (de volgende sectie) en aan het eind bewust tijd te reserveren voor een taalcontrole met een persoonlijke foutenchecklist. Zo verzilver je zowel de inhoudspunten als de taalverzorgingspunten, in plaats van de laatste te laten liggen door tijdgebrek.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarop wordt een SE-schrijfopdracht Duits beoordeeld?

Een leerling denkt: „Als mijn Duitse brief de boodschap maar overbrengt, is het wel goed.” Klopt dat voor het schoolexamen? Benoem waarop een SE-schrijfopdracht Duits wordt beoordeeld.

Het eerste aspect benoemen
De inhoud in brede zin: is het communicatieve doel bereikt, zijn alle gevraagde punten behandeld, klopt de opbouw (Anrede, Einleitung, Hauptteil, Schluss, Grußformel) en is het register (du/Sie) passend? Hier heeft de leerling gelijk: de boodschap moet overkomen.
Het tweede aspect benoemen
De taalverzorging, apart beoordeeld: correcte naamvallen, werkwoordstijden (haben/sein bij de Perfekt), zinsbouw (V2 en de Satzklammer) en spelling (hoofdletters bij zelfstandige naamwoorden, „ß”/„ss”). Dit deel vergeet de leerning.
De conclusie trekken
De boodschap overbrengen is nodig maar niet voldoende: taalverzorging is bij domein D een expliciet beoordelingsaspect, dus een inhoudelijk complete maar foutieve brief verliest daar punten.

Resultaat: Nee, de gedachte klopt niet volledig: een SE-schrijfopdracht Duits wordt op twee aspecten beoordeeld — inhoud/opbouw/register én taalverzorging. Een brief die de boodschap overbrengt maar veel naamval-, zinsbouw- en spellingfouten bevat, scoort op het tweede aspect onvoldoende.

Veelgemaakte fouten

Denken dat schrijven bij Duits in het centraal examen aan bod komt; het CE toetst uitsluitend leesvaardigheid, schrijven hoort bij het schoolexamen.
Alleen op de boodschap letten en de taalverzorging verwaarlozen; grammaticale en spellingfouten kosten bij domein D punten, ook als de inhoud compleet is.

Actieve herhaling

Zoek in het PTA van je school (of vraag je docent) op hoe schrijfvaardigheid Duits bij jou wordt getoetst: welke tekstsoorten, hoeveel opdrachten en welke weging. Maak daarna voor jezelf een lijstje van de vier taalverzorgingszaken die bij het Duits het zwaarst wegen (naamval, haben/sein, zinsbouw, hoofdletters) en die je bij elke schrijfopdracht wilt controleren.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits VWO — domein D Schrijfvaardigheid (schoolexamen) (CvTE / Examenblad)

Het schrijfproces: oriënteren, plannen, formuleren, reviseren#

Standaardexamenblad-nl-duits-vwo-domein-D

Goed schrijven is geen kwestie van in één keer de juiste zin op papier zetten, maar van een proces dat je bewust in vier fasen doorloopt: oriënteren, plannen, formuleren en reviseren, zoals Afb. 1 als cyclus laat zien. In de oriëntatiefase lees je de opdracht nauwkeurig en bepaal je het schrijfdoel (informeren, verzoeken, klagen, solliciteren), de lezer (een instantie, een gastgezin, een leeftijdgenoot) en de tekstsoort. In de planfase verzamel je ideeën en breng je er ordening in aan. Tijdens het formuleren zet je die plannen om in lopende Duitse zinnen, en bij het reviseren lees je je tekst kritisch na en verbeter je hem. De gestippelde pijl terug — „herzien” — maakt duidelijk dat het proces cyclisch is: na het nalezen keer je zo nodig terug naar een eerdere fase om te controleren of je nog doet wat de opdracht vroeg.

Afb. 1 — Het schrijfproces als cyclus

Afb. 1De vier fasen van het schrijfproces vormen een cyclus: na het reviseren keer je zo nodig terug naar het oriënteren om te controleren of de tekst nog aan de opdracht voldoet.

De oriëntatiefase bepaalt of je tekst het juiste doel raakt, en toch slaan leerlingen haar vaak over. Begin altijd met de opdracht te ontleden: wat moet je precies schrijven, aan wie, met welk doel, en welke inhoudelijke punten moeten verplicht aan bod komen? Bij een examenopdracht staan die eisen meestal expliciet in de instructie — bijvoorbeeld „schrijf een formele brief waarin je naar een stage informeert, je motivatie toelicht en om een gesprek vraagt”. Streep die deeltaken aan, want elk punt dat je vergeet, kost inhoudspunten. Bepaal ook meteen het register: een brief aan een onbekende instantie vraagt formeel Duits met „Sie”, een berichtje aan een vriend informeel Duits met „du”.

In de planfase bedenk je wát je gaat schrijven en in welke volgorde, vóórdat je je druk maakt om de juiste Duitse formulering. Verzamel eerst ideeën — desnoods in het Nederlands — en orden ze daarna in een korte alinea-opzet. Voor vrijwel elke tekst geldt de opbouw inleiding (Einleitung) — kern (Hauptteil) — slot (Schluss), en binnen de kern werk je één hoofdgedachte per alinea uit. Een handig plan bestaat uit niet meer dan een paar steekwoorden per alinea: de aanleiding in de inleiding, twee of drie kernalinea's met elk hun deelonderwerp, en de strekking van het slot. Wie plant, voorkomt de twee klassieke problemen van zwakke examenteksten: een tekst die halverwege zonder richting raakt, en een tekst waarin een verplicht inhoudspunt ontbreekt.

Pas in de formuleerfase schrijf je de lopende tekst. Schrijf hier liever door dan dat je bij elke zin blijft haken op een woord dat je niet weet: laat een ruimte open of kies een eenvoudiger formulering en los het bij de revisie op. Belangrijk is dat je binnen je taalvaardigheid blijft — kies constructies die je correct beheerst in plaats van ingewikkelde Nederlandse zinnen letterlijk te vertalen, want dat leidt tot interferentiefouten: letterlijke vertalingen die in het Duits niet kloppen. Denk zoveel mogelijk in Duitse zinspatronen: wie zin voor zin uit het Nederlands vertaalt, zet bijvoorbeeld de persoonsvorm verkeerd of vergeet de Satzklammer. Verbind je zinnen bovendien expliciet met Konnektoren (zie de laatste sectie), zodat de lezer je gedachtegang kan volgen en de structuur uit je plan zichtbaar wordt.

De revisiefase is de plek waar taalverzorging punten oplevert, en juist die fase krijgt onder tijdsdruk te weinig aandacht. Reserveer bewust enkele minuten om je tekst twee keer na te lezen: één keer op inhoud en opbouw (heb ik alle gevraagde punten behandeld? klopt de volgorde? is het register consequent?), en één keer op taalverzorging. Werk bij die tweede ronde met een persoonlijke foutenchecklist van de fouten die jíj vaak maakt — bijvoorbeeld de naamval na een voorzetsel, de hoofdletter bij zelfstandige naamwoorden, de positie van het werkwoord in de bijzin, of de keuze tussen „haben” en „sein”. Zoals de pijl „herzien” in Afb. 1 toont, mag reviseren je terugsturen naar het plan als de opbouw niet blijkt te werken. Deze laatste minuten leveren vaak de goedkoopste punten van de hele opdracht op.

Uitgewerkt voorbeeld

Een schrijfopdracht ontleden in de oriëntatiefase

Je krijgt de opdracht: „Schrijf een formele e-mail aan een taalschool in Berlijn waarin je naar een zomercursus informeert, je taalniveau toelicht en om een brochure vraagt.” Ontleed de opdracht vóór je begint te schrijven.

Doel en lezer bepalen
Het doel is informeren en verzoeken; de lezer is een taalschool die je niet kent — dus formeel Duits met „Sie” en de aanhef „Sehr geehrte Damen und Herren,”.
De tekstsoort en conventies kiezen
Het is een formele e-mail: een korte, informatieve Betreff (onderwerpregel), de formele Anrede, een Einleitung met de aanleiding, een Hauptteil met je verzoeken en een Grußformel („Mit freundlichen Grüßen”).
De verplichte inhoudspunten aanstrepen
Drie punten moeten aan bod komen: (1) naar de zomercursus informeren, (2) je taalniveau toelichten, (3) om een brochure vragen. Elk ontbrekend punt kost inhoudspunten.

Resultaat: De e-mail wordt formeel (register „Sie”, aanhef „Sehr geehrte Damen und Herren,” … Grußformel „Mit freundlichen Grüßen”), heeft een informerend-verzoekend doel en behandelt alle drie de verplichte punten. Pas na deze ontleding begin je te plannen en te formuleren.

Veelgemaakte fouten

De oriëntatie- en planfase overslaan en meteen beginnen met schrijven; daardoor ontbreekt vaak een verplicht inhoudspunt of verliest de tekst halverwege zijn richting.
Geen tijd inruimen voor de revisie, waardoor vermijdbare taalfouten (naamval, haben/sein, werkwoordspositie, hoofdletters) blijven staan die in het schoolexamen punten kosten.

Actieve herhaling

Neem een zelfbedachte schrijfopdracht (bijvoorbeeld: reageer op een advertentie voor een vakantiebaan bij een Duits bedrijf). Doorloop hardop de vier fasen van Afb. 1: ontleed de opdracht (doel, lezer, tekstsoort, verplichte punten, register), maak een alinea-plan (Einleitung–Hauptteil–Schluss), schrijf de tekst, en stel ten slotte je eigen foutenchecklist van vier punten op waarmee je reviseert.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits VWO — domein D Schrijfvaardigheid (schoolexamen) (CvTE / Examenblad)

De formele brief en e-mail: opbouw en register (du/Sie)#

Standaardexamenblad-nl-duits-vwo-domein-D

De tekstsoort die het schoolexamen het vaakst vraagt is de brief of e-mail, in een formele en een informele variant, en de opbouw van de formele brief ligt grotendeels vast, zoals Afb. 2 laat zien. Van boven naar beneden zijn dat: de aanhef (Anrede), een inleiding met de aanleiding (Einleitung), een kern met je verzoek of inhoud (Hauptteil), een slot met de afsluitende zin of het verzoek (Schluss), de groetformule (Grußformel) en ten slotte je handtekening of naam (Unterschrift). Deze vaste volgorde is geen decoratie maar een conventie die de beoordelaar herkent; wie de blokken in de juiste volgorde zet, scoort meteen op tekstconventies. Bij een formele e-mail komt daar bovenaan nog de onderwerpregel (Betreff) bij, terwijl adres en datum vervallen omdat het mailprogramma die levert. Wie deze vaste blokken kent, kan zich bij het schrijven op de inhoud richten in plaats van op de vorm.

Afb. 2 — Opbouw van een formele Duitse brief

Afb. 2De vaste blokken van een formele Duitse brief in volgorde. De aanhef „Sehr geehrte Damen und Herren,” hoort bij de Grußformel „Mit freundlichen Grüßen”; na de aanhefkomma begint de zin met een kleine letter.

De aanhef en de Grußformel vormen een vast paar dat je uit je hoofd moet kennen. Ken je de naam van de ontvanger niet, dan open je met „Sehr geehrte Damen und Herren,” en sluit je af met „Mit freundlichen Grüßen”. Ken je de naam wel, dan schrijf je „Sehr geehrter Herr Müller,” of „Sehr geehrte Frau Schmidt,”, met dezelfde slotformule. Let op twee typisch Duitse spellingdetails die punten kosten als je ze mist: na de Anrede staat een komma, en — anders dan in het Engels — begint de eerste zin daarna met een kléine letter (tenzij het woord zelf een zelfstandig naamwoord of „Ich” is): „Sehr geehrte Damen und Herren, hiermit möchte ich …”. Achter de Grußformel „Mit freundlichen Grüßen” staat géén komma en géén punt.

De informele brief of e-mail — aan een vriend, een gastgezin of een leeftijdgenoot — volgt dezelfde grote structuur (opening, kern, afsluiting) maar in een heel ander register. De aanhef is „Liebe Anna,”, „Lieber Tom,” of losser „Hallo Tom,”, en de afsluiting „Viele Grüße”, „Liebe Grüße” of „Bis bald”. Ook hier volgt na de komma van de aanhef een kleine letter. Nu spreek je de lezer aan met „du” (en „dich”, „dein”), gebruik je een losse toon en mag je persoonlijke vragen stellen („Wie geht es dir?”). Juist het contrast maakt het register zichtbaar: waar de formele brief opent met „ich schreibe Ihnen, weil …”, opent de informele mail met „danke für deine Nachricht, ich habe mich riesig gefreut!”.

Het register — de mate van formaliteit — draait bij het Duits om de tegenstelling tussen „Sie” en „du”, en die keuze moet je van aanhef tot slot volhouden. In een formele tekst gebruik je de beleefdheidsvorm „Sie” (met „Ihnen” en „Ihr”), die je altijd met een hoofdletter schrijft, plus verzorgde, indirecte formuleringen als „Könnten Sie mir bitte …?” of „Ich würde mich freuen, wenn …”. In een informele tekst gebruik je „du” en een directe, spontane toon. Een klassieke fout is het mengen van beide, of een formele e-mail te informeel maken „omdat het maar een mailtje is”: ook een zakelijke e-mail vraagt „Sehr geehrte Damen und Herren,” en „Mit freundlichen Grüßen”, niet „Hallo” en „Bis bald”. Het medium verandert het register niet — het doel en de lezer bepalen het.

Uitgewerkt voorbeeld

De juiste Anrede en Grußformel kiezen

Je schrijft een formele brief aan de personeelsafdeling van een bedrijf; de naam van de ontvanger is niet bekend. Welke Anrede en Grußformel gebruik je, en waar moet je bij de eerste zin op letten?

Bepalen of de naam bekend is
De naam van de ontvanger is niet gegeven. De neutrale formele Anrede is dan „Sehr geehrte Damen und Herren,” — je dekt daarmee zowel een vrouwelijke als een mannelijke lezer af.
De Grußformel kiezen
Bij een formele brief hoort „Mit freundlichen Grüßen”, zonder komma of punt erachter, met op de volgende regel je naam (Unterschrift).
De eerste zin en het register controleren
Na de komma achter de Anrede begin je met een kleine letter: „Sehr geehrte Damen und Herren, hiermit bewerbe ich mich …”. Gebruik in de hele brief de beleefdheidsvorm „Sie” (met hoofdletter), geen „du”.

Resultaat: Anrede: „Sehr geehrte Damen und Herren,”. Grußformel: „Mit freundlichen Grüßen”. De eerste zin daarna begint met een kleine letter en de hele brief staat in de „Sie”-vorm — de regel bij een onbekende ontvanger.

Veelgemaakte fouten

Na de Anrede met een hoofdletter beginnen naar Engels/Nederlands model: „Sehr geehrte Damen und Herren, Hiermit …” hoort „Sehr geehrte Damen und Herren, hiermit …” te zijn — na de komma volgt een kleine letter.
Registers mengen of een formele e-mail informeel openen met „Hallo” en afsluiten met „Bis bald”. Het medium (mail) verandert het register niet: een zakelijke mail blijft formeel, met „Sie”.

Actieve herhaling

Schrijf twee openingsalinea's over hetzelfde onderwerp (je wilt een zomerbaan): één als formele sollicitatie-e-mail aan een Duits bedrijf en één als informele mail aan een vriend die er al werkt. Markeer in beide de Anrede, minstens twee registerkenmerken (Sie/du, toon, woordkeuze) en de passende Grußformel — en let op de komma en de kleine letter na de aanhef.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits VWO — domein D Schrijfvaardigheid (schoolexamen) (CvTE / Examenblad)

Samenhang en taalverzorging#

Verdiepingexamenblad-nl-duits-vwo-domein-D

Samenhang bepaalt naast de inhoud de kwaliteit van je tekst, en je brengt haar op twee manieren aan. Coherentie is de logische ordening — één hoofdgedachte per alinea, een heldere opbouw — en cohesie is de talige lijm: de verbindingswoorden (Konnektoren) en de verwijswoorden. De Konnektoren maken de relatie tussen zinnen expliciet, en het loont ze per betekenis te leren: voor een oorzaak of reden „weil”, „da” en „deshalb”; voor een tegenstelling „aber”, „jedoch”, „trotzdem” en „obwohl”; voor een toevoeging „außerdem”, „zudem” en „darüber hinaus”; en voor een gevolg „also”, „daher” en „deswegen”. Gebruik ze functioneel, niet als opsmuk: één helder signaalwoord aan het begin van een alinea leidt de lezer beter dan een stapel connectoren. Let bovendien op hun invloed op de zinsbouw — „weil” en „obwohl” sturen de persoonsvorm naar het eind van de bijzin, „deshalb” en „trotzdem” houden hem juist op de tweede plaats.

Verwijswoorden (Verweiswörter) voorkomen herhaling en binden je tekst tot een geheel. In plaats van tweemaal „das Problem” schrijf je de tweede keer „dieses Problem” of het voornaamwoord „es”; naar personen verwijs je met „er”, „sie” of „ihm”, en met de betrekkelijke voornaamwoorden „der”, „die”, „das” verbind je losse zinnen tot vloeiende gehelen. Belangrijk is dat een verwijswoord in geslacht en getal klopt met het woord waarnaar het verwijst — en bij het Duits ook in naamval: het betrekkelijk voornaamwoord neemt de naamval aan die zijn functie in de bijzin vereist. Let er verder op dat het verwijswoord ondubbelzinnig naar één antecedent verwijst; een vaag „es” zonder duidelijk zelfstandig naamwoord verzwakt juist de samenhang die je wilde versterken. Bij het Duits let je bovendien op het grammaticale geslacht en niet op de betekenis: naar „das Mädchen” verwijs je correct met „es”, ook al gaat het om een meisje — het lidwoord bepaalt het voornaamwoord.

Taalverzorging — de grammaticale en spellingcorrectheid — is een apart beoordeeld aspect van domein D en tegelijk de plek waar het reviseren de meeste punten oplevert, want de fouten van Nederlandstalige leerlingen zijn goed voorspelbaar. Ze zijn contrastief: ze ontstaan doordat het Duits nét iets anders werkt dan het Nederlands. Denk aan de naamval na een voorzetsel of naar de functie in de zin (Akkusativ of Dativ), aan de keuze tussen „haben” en „sein” bij de Perfekt („ich bin gefahren”, niet „ich habe gefahren”), aan de werkwoordspositie (persoonsvorm op twee in de hoofdzin, aan het eind in de bijzin) en aan de Satzklammer met het tweede werkwoordsdeel achteraan. Op spellinggebied is de beruchtste valkuil de hoofdletter bij álle zelfstandige naamwoorden („der Hund”, „die Freiheit”), gevolgd door het juiste gebruik van „ß” en „ss”. Elk van deze fouten weegt in de beoordeling mee, en een vergeten hoofdletter telt daarbij net zo zwaar als een verkeerde naamval in een ingewikkelde constructie.

De praktische sleutel is de persoonlijke foutenchecklist die je bij het reviseren afwerkt. Noteer de drie of vier fouten die jíj systematisch maakt — bijvoorbeeld de naamval na een voorzetsel, de hoofdletter bij zelfstandige naamwoorden, de positie van het werkwoord in de bijzin, en „haben” versus „sein” — en loop die lijst bij het nalezen bewust af. Deze gerichte zelfcontrole is efficiënter dan hopen dat je fouten „vanzelf” opvallen, en ze sluit precies aan bij de manier waarop taalverzorging in het SE wordt gewogen. Hier komt het onderwerp grammatica dus rechtstreeks tot zijn recht: wat je daar over naamvallen, werkwoordstijden en zinsbouw leerde, verzilver je in deze laatste minuten. Het zijn de goedkoopste punten van de hele schrijfopdracht.

Uitgewerkt voorbeeld

Een zin met taalverzorgingsfouten herkennen en verbeteren

Verbeter de zin en verklaar de fouten: „Ich glaube, das dieses buch sehr spannend ist.”

De spelling van het voegwoord herstellen
Het voegwoord dat een bijzin inleidt, is „dass” (met dubbele s), niet het lidwoord/betrekkelijk voornaamwoord „das”. Hier wordt een mening ingeleid, dus „dass”.
De hoofdletter herstellen
„buch” is een zelfstandig naamwoord en krijgt in het Duits altijd een hoofdletter: „Buch”.
De woordvolgorde in de bijzin controleren
Na het voegwoord „dass” gaat de persoonsvorm naar het allerlaatste plek van de bijzin. „dieses Buch sehr spannend ist” is dus correct — de persoonsvorm „ist” staat terecht achteraan.

Resultaat: Correct: „Ich glaube, dass dieses Buch sehr spannend ist.” Drie taalverzorgingspunten samen: de spelling van het voegwoord („dass”, niet „das”), de hoofdletter bij het zelfstandig naamwoord („Buch”) en de persoonsvorm aan het eind van de bijzin.

Veelgemaakte fouten

Konnektoren gebruiken zonder op hun invloed op de woordvolgorde te letten: na „weil” en „obwohl” gaat de persoonsvorm naar het eind van de bijzin, bij „deshalb” en „trotzdem” blijft hij op de tweede plaats.
De taalverzorging verwaarlozen: een verkeerde naamval, een vergeten hoofdletter bij een zelfstandig naamwoord, het verkeerde hulpwerkwoord bij de Perfekt of de persoonsvorm niet aan het eind van de bijzin — dit zijn de fouten die bij domein D punten kosten.

Actieve herhaling

Neem een eigen (of gegeven) korte Duitse tekst en doe twee revisierondes. Verbind eerst drie losse zinnen met passende Konnektoren (bijvoorbeeld „deshalb”, „trotzdem”, „weil”) en let daarbij op de woordvolgorde. Controleer de tekst daarna gericht op vier taalverzorgingspunten: naamval, hoofdletters bij zelfstandige naamwoorden, „haben”/„sein” bij de Perfekt, en de positie van de persoonsvorm.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Duits VWO — domein D Schrijfvaardigheid (schoolexamen) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Duits VWO — domein D Schrijfvaardigheid (schoolexamen)

Schrijfvaardigheid (domein D)

Kernpunten

Waarop wordt een SE-schrijfopdracht Duits beoordeeld?

Kernpunten

Een schrijfopdracht ontleden in de oriëntatiefase

Kernpunten

De juiste Anrede en Grußformel kiezen

Kernpunten

Een zin met taalverzorgingsfouten herkennen en verbeteren

Bronnen

Schrijfvaardigheid (domein D)

Kernpunten

Waarop wordt een SE-schrijfopdracht Duits beoordeeld?

Kernpunten

Een schrijfopdracht ontleden in de oriëntatiefase

Kernpunten

De juiste Anrede en Grußformel kiezen

Kernpunten

Een zin met taalverzorgingsfouten herkennen en verbeteren

Bronnen