Samenvattingen · Textiele vormgevingNL · HAVO

Praktijk: werkproces, reflectie en presentatie (werkstuk en dossier)

Dit onderwerp hoort bij de SE-praktijk van textiele vormgeving: het beeldende textielwerkproces, de reflectie daarop en het werkdossier. Je leert het beeldend werkproces als cyclus doorlopen (orienteren, onderzoeken, uitvoeren, evalueren), hoe beeldend onderzoek en materiaalproeven met vezels, garens, bindingen en verf je werk aandrijven, en hoe je op proces en product reflecteert met vaktaal. Ten slotte bundel je onderzoek, schetsen, materiaalproeven, eindwerk en reflectie in een werkdossier (procesboek) dat samen met het eindwerk de basis vormt voor de schoolexamenbeoordeling.

4Onderdelenca. 23min leestijd4VaardighedenNiveauBasis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·131313 / 13

Examenprofiel

SE-praktijk: een volledig beeldend, textiel werkproces doorlopen van orientatie tot afgerond werkstuk (weven, borduren, vilten, verven)Beeldend onderzoek en materiaalproeven (vezels, garens, bindingen, verf) inzetten als motor van het textiele werkReflecteren op het eigen proces en product met het begrippenapparaat van de beeldende vakken (structuur, textuur, patroon, kleur)Het werkproces vastleggen en verantwoorden in een werkdossier (procesboek) en het eigen textiele werk presenteren en toelichten

Operatoren:onderzoekreflecteerevalueerpresenteerleg uitberedeneer

basisniveau

De vaktaal waarmee je je eigen textiele proces verantwoordt, is dezelfde waarmee je op het centraal examen kunst beschouwt: wie zelf weeft, borduurt of verft, leest de keuzes van textielkunstenaars scherper.

verhoogd niveau

Wie zich verdiept, stuurt het eigen werkproces bewuster bij en verantwoordt materiaal-, binding- en kleurkeuzes uitgebreider tegen de criteria in het werkdossier.

Diepte

Schrift

Inhalt · 4 onderdelen

Praktijk: werkproces, reflectie en presentatie (werkstuk en dossier)

Het creatieve werkproces als cyclus#

Basisexamenblad-nl

Een textiel werkstuk - een geweven staal, een geborduurd paneel, een gevilt object of een geverfde lap - ontstaat zelden in een keer, maar groeit uit een beeldend werkproces met herkenbare fasen die elkaar in een cyclus opvolgen (zie Afb. 1). De eerste fase is het orienteren: je verkent de opdracht of het thema, verzamelt eerste indrukken en bepaalt de richting van je onderzoek. De tweede is het onderzoeken: je doet beeldend onderzoek, schetst, en maakt vooral materiaalproeven met vezels, garens, bindingen en verf. De derde is het uitvoeren: je kiest een richting en werkt die planmatig uit tot een afgerond textiel werk. De vierde is het evalueren: je kijkt terug op proces en product en trekt conclusies die je orientatie voor een volgende stap voeden. Deze fasen geven je werk structuur en voorkomen dat je stuurloos begint te weven of borduren. In de SE-praktijk van textiele vormgeving laat je zien dat je dit werkproces bewust en gestructureerd doorloopt.

Het beeldend werkproces als cyclus

Afb. 1Afb. 1 - Het beeldend werkproces verloopt cyclisch: orienteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren wisselen elkaar af en sturen elkaar bij; het onderzoeken keert telkens terug.

Het werkproces verloopt bijna nooit rechtlijnig maar cyclisch, en juist bij textiel stuur je voortdurend bij: het onderzoeken keert telkens terug. Tijdens het uitvoeren ontdek je bijvoorbeeld dat een inslaggaren te dik is voor je schering, dat een binding gaat trekken of dat een verf anders uitpakt dan op je proeflapje, en dan keer je terug naar nieuw onderzoek. De wevers van het Bauhaus-weefatelier werkten precies zo: Anni Albers (1899-1994), die haar inzichten later bundelde in het boek 'On Weaving' (1965), en Gunta Stolzl (1897-1983), de leidster van het atelier, ontwikkelden hun weefsels via eindeloze proeflappen waarin ze binding, garen en kleur systematisch uitprobeerden voordat een ontwerp werd uitgevoerd. Deze heen-en-weerbeweging tussen onderzoeken, uitvoeren en evalueren is normaal en zelfs wenselijk: ze laat zien dat je op je materiaal reageert. In de SE-praktijk is het herkennen en benoemen van die beweging een teken van een bewuste werkhouding.

Elke fase vraagt een andere houding, en het is nuttig die te onderscheiden. Het orienteren en onderzoeken vraagt een open, nieuwsgierige, verkennende houding, het divergeren: veel proberen, ruim schetsen en veel proeflapjes maken, en je oordeel nog uitstellen. Het kiezen en uitvoeren vraagt juist een gerichte, besluitvaardige houding, het convergeren: een richting kiezen, de binding of verftechniek vastleggen en volhouden, ook als het weven of borduren traag en bewerkelijk wordt. Het evalueren vraagt ten slotte een kritische, afstandelijke houding: eerlijk terugkijken op wat wel en niet lukte. Wie deze houdingen door elkaar haalt - te vroeg oordelen tijdens het onderzoek, waardoor een veelbelovende kleurproef sneuvelt, of nooit durven kiezen bij het uitvoeren, waardoor het werk nooit af komt - loopt vast. In de SE-praktijk laat je zien dat je per fase de passende houding aanneemt en op het juiste moment kunt overschakelen.

Het bewust doorlopen van het werkproces is minstens zo belangrijk als het eindwerk zelf, en dat verklaart waarom de SE-praktijk niet alleen het werkstuk maar ook het proces beoordeelt. Een technisch keurig afgewerkt staal zonder zichtbaar onderzoek en zonder verantwoorde keuzes scoort lager dan een textiel werk dat aantoonbaar uit een grondig, doordacht proces voortkomt. Dat gold ook voor de grote wandtapijten uit de renaissance: voor de reeks over de Handelingen der Apostelen ontwierp Rafael eerst grote kartons (1515-1516) die daarna in Brussel bij Pieter van Aelst tot tapijt werden geweven - het onderzoek en het ontwerp gingen aan de uitvoering vooraf. Daarom leg je je hele proces vast in een werkdossier of procesboek (zie het laatste onderdeel), zodat je orientatie, onderzoek, keuzes en evaluatie zichtbaar en beoordeelbaar worden. In de SE-praktijk toon je zo dat je niet alleen een werkstuk kunt maken, maar de weg ernaartoe kunt sturen en verantwoorden. De volgende onderdelen werken het onderzoek, de reflectie en het dossier verder uit.

Uitgewerkt voorbeeld

Een textiel werkproces in fasen beschrijven

Beschrijf het werkproces van een geweven staal rond het thema 'getij' (eb en vloed) in de vier fasen, en geef een moment aan waarop je terugkeerde naar een eerdere fase.

Orienteren
Je verkent het thema getij: eb en vloed, golfbeweging, de kleuren van water en wad. Je formuleert een ontwerpvraag - hoe laat ik beweging zien in kleur en binding? - en bepaalt wat je wilt onderzoeken.
Onderzoeken
Je verzamelt bronnen (foto's van water en getijdenkaarten) op een moodboard, schetst golfritmes en weeft kleine proeflapjes in linnenbinding en keperbinding met blauwe en grijze garens om overgangen te testen.
Uitvoeren
Je kiest de proef die de beweging het sterkst laat zien - een keperbinding met een verloop van donker naar licht - en weeft daarmee het definitieve staal planmatig af, van globale opzet naar detail.
Terugkeren en evalueren
Je merkt dat de kleurovergang te abrupt is; je keert terug naar een nieuwe kleurproef, past het verloop aan, werkt het staal af en evalueert of het getij nu herkenbaar is.

Resultaat: Het staal ontstaat via orienteren, onderzoeken, uitvoeren en evalueren, met een bewuste terugkeer naar de kleurproef toen de overgang te hard was; zo is het cyclische, bijsturende proces zichtbaar en verantwoord.

Veelgemaakte fouten

Meteen aan het eindwerk beginnen zonder orientatie, schetsen en materiaalproeven, waardoor het proces onzichtbaar en het werk oppervlakkig blijft.
Het werkproces als een rechte lijn zien en niet durven terugkeren naar het onderzoek als een garen, binding of verf in de uitvoering tegenwerkt.
Divergeren en convergeren verwarren: te vroeg een idee kiezen, of eindeloos blijven proeven zonder ooit knopen door te hakken.

Actieve herhaling

Beschrijf voor een eigen textiele opdracht rond het thema 'getij' je werkproces in de vier fasen (orienteren, onderzoeken, uitvoeren, evalueren). Geef per fase aan wat je deed en benoem een moment waarop je terugkeerde naar een eerdere fase omdat het materiaal of de techniek daarom vroeg.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (textiele vormgeving) havo - praktijk: het beeldend werkproces (CvTE / Examenblad)

Beeldend onderzoek en materiaalexperiment#

Standardexamenblad-nl

Beeldend onderzoek is het doelgericht verkennen van ideeen, beelden en materialen voordat en terwijl je je werkstuk maakt; het is de motor van elk textiel werk. Je onderzoekt op verschillende manieren. Bij bronnenonderzoek bekijk je kunstenaars, culturen en de natuur om ideeen en referenties op te doen, vaak geordend op een moodboard. Met schetsen verken je snel ideeen, composities en patronen: je tekent bijvoorbeeld hoe een rapport - een motief dat zich herhaalt - over een lap loopt. Met materiaalproeven maak je proeflapjes en staaltjes om te weten te komen wat een vezel, garen, binding of verf kan. En met vrij experiment probeer je dingen uit zonder vast einddoel, wat tot verrassende vondsten leidt. Samen leveren deze onderzoeksvormen de bouwstenen waarmee je in de uitvoering keuzes maakt. In de SE-praktijk laat je met dit onderzoek zien dat je werk niet uit het niets komt, maar uit een verkenning.

Voor een textiel vak is juist de materiaalproef onmisbaar, want het materiaal bepaalt in hoge mate wat mogelijk is (zie Afb. 2). Wie niet weet wat een vezel of binding kan - de opbrengst die in de figuur wordt uitgelicht - loopt in de uitvoering vast. Je weeft eenzelfde motief in linnenbinding en in keperbinding om te voelen welke steviger of soepeler is; je verft een streng wol en een streng katoen met dezelfde kleurstof om te ontdekken dat een dierlijke en een plantaardige vezel de kleur anders opnemen; je test hoe een batik-reserve de verf tegenhoudt. William Morris (1834-1896) werkte precies zo: in zijn werkplaats te Merton Abbey (vanaf 1881) deed hij talloze proeven met natuurlijke kleurstoffen als meekrap en indigo, en hij herontdekte de indigo-etsdruk waarmee hij zijn bekende bedrukte katoen 'Strawberry Thief' (1883) maakte. Zulke proeven vertellen je vooraf of een garen, binding of verf doet wat je wilt. In de SE-praktijk zijn materiaalproeven daarom geen bijzaak maar de kern van je onderzoek.

Onderzoeksvormen en hun opbrengst

Afb. 2Afb. 2 - Vormen van beeldend onderzoek en hun opbrengst; de materiaalproef leert je wat een vezel, binding of verf kan en is voor textiel onmisbaar.

Naast gericht onderzoek hoort bij dit onderdeel het vrije experiment: uitproberen zonder vast einddoel, waarbij je toeval en materiaal hun werk laat doen. Juist het experiment levert vondsten op die je vooraf niet had kunnen bedenken - een garen dat rafelt, een verf die uitloopt, een onbedoelde structuur. In de moderne en hedendaagse textielkunst werd zulk experimenteren een methode op zich. Magdalena Abakanowicz (1930-2017) verliet het platte vlak en weefde grote, driedimensionale vormen van sisal, de zogenoemde 'Abakans' (jaren 1960-1970), die ze onder meer op de Biennale de la Tapisserie in Lausanne toonde. Sheila Hicks (geboren 1934) bouwt kleurrijke sculpturen van draad en vezel op door vrij met materiaal te spelen. Zulk experiment vraagt lef om iets te laten mislukken. In de SE-praktijk mag en moet een deel van je onderzoek vrij en tastend zijn, want daaruit komt vaak je meest eigen vondst.

Onderzoek en experiment hebben pas waarde voor de beoordeling als ze zichtbaar en navolgbaar zijn, en daarom noteer je bij elke proef kort wat je deed en wat je ontdekte. Een reeks proeflapjes zonder aantekening zegt de examinator weinig; met een zin erbij ('keperbinding met dubbel inslaggaren - mooie diagonale textuur, maar trekt scheef') wordt je onderzoek een leerzame stap. Zo bouw je bewijs op waarmee je in de uitvoering je keuzes kunt onderbouwen: je koos deze vezel, deze binding of deze verf omdat je proeven dat lieten zien. Je bewaart de staaltjes en proeflapjes zelf en hecht ze in je procesboek, zodat de textuur en de kleur echt voelbaar en zichtbaar blijven. Dit gedocumenteerde onderzoek vormt straks een belangrijk deel van je werkdossier en voedt je reflectie: je kunt alleen goed terugkijken op keuzes die je hebt vastgelegd. In de SE-praktijk maakt gedocumenteerd beeldend onderzoek het verschil tussen een werk dat 'zomaar' ontstond en een werk waarvan je elke stap kunt verantwoorden.

Uitgewerkt voorbeeld

Beeldend onderzoek voor een gevilt object opzetten

Onderzoek voor een gevilt object rond het thema 'landschap' welke techniek en kleuren je kiest. Zet de onderzoeksvormen in en beredeneer je keuze.

Bronnenonderzoek
Je verzamelt luchtfoto's van landschappen, hoogtekaarten en schilderijen met horizonten op een moodboard, en haalt daaruit een beeldtaal van lagen, velden en kleurvlakken.
Schetsen
Je maakt snel veel schetsen van composities: waar leg je de horizon, hoe verdeel je de vlakken, welk ritme van kleuren? Door te divergeren houd je meerdere richtingen open.
Materiaalproeven
Je vilt kleine lapjes met verschillende wolsoorten en kleuren en test hoe je met naaldvilten scherpe randen krijgt en met natvilten juist zachte overgangen, telkens met een aantekening erbij.
Experiment en keuze
Je experimenteert met het invilten van losse vezels voor extra structuur; op grond van je proeven kies je natvilten voor de zachte horizon en naaldvilten voor de scherpe velden.

Resultaat: Het onderzoek loopt van bronnen via schetsen naar materiaalproeven en experiment; de proeven tonen welke viltechniek bij welk landschapsonderdeel past, en dat beredeneerde inzicht stuurt je keuze voor het eindwerk.

Veelgemaakte fouten

Onderzoek beperken tot plaatjes zoeken en meteen in het definitieve werk beginnen, waardoor het materiaal in de uitvoering tegenwerkt.
Materiaalproeven en experimenten maken maar er niets bij noteren, zodat de vondsten niet navolgbaar zijn en je keuzes niet kunt onderbouwen.
Te weinig divergeren: op een enkel idee vastlopen, waardoor je onderzoek te smal is om echte keuzes op te baseren.

Actieve herhaling

Zet voor een gevilt object rond het thema 'landschap' drie onderzoeksvormen in: verzamel bronnen, maak schetsen en doe minstens twee materiaalproeven. Noteer bij elke proef wat je ontdekte over wat het materiaal kan, en beredeneer welke vondst je keuze voor het eindwerk stuurt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (textiele vormgeving) havo - praktijk: beeldend onderzoek en materiaalexperiment (CvTE / Examenblad)

Reflectie en evaluatie#

Standardexamenblad-nl

Reflecteren is het met afstand en argumenten terugkijken op je eigen werk en werkproces, en de SE-praktijk beoordeelt die vaardigheid uitdrukkelijk (zie Afb. 3). Reflecteren is meer dan zeggen dat je iets 'mooi' of 'gelukt' vindt: het is analyseren wat er gebeurde, verklaren waarom, en daaruit leren. Je reflecteert op verschillende zaken. Op het proces: hoe ben ik te werk gegaan en wat stuurde ik bij? Op het product: werken de structuur, de textuur, het patroon en de kleur zoals ik wilde? Op de keuzes: waarom koos ik deze binding, deze vezel of deze verftechniek? En op de volgende stap: wat neem ik hiervan mee? Elk van die vragen hoort bij een eigen moment - tussentijds, na afronding of doorlopend. Zo wordt reflectie geen sluitstuk maar een houding. In de SE-praktijk laat je zien dat je gericht en eerlijk op zowel je textiele werkstuk als de weg ernaartoe kunt terugkijken.

Waarop en wanneer je reflecteert

Afb. 3Afb. 3 - Reflecteren op proces en product: bij elke laag hoort een kernvraag en een moment; het beargumenteerd toetsen aan de criteria is uitgelicht.

Sterke reflectie gebruikt het begrippenapparaat van de beeldende vakken, en juist daarin komen het beschouwen en het maken samen. Wanneer je je eigen textiele werk beoordeelt, doe je dat het overtuigendst met dezelfde vaktaal waarmee je op het centraal examen andermans werk analyseert. Voor textiel zijn een paar begrippen bijzonder belangrijk. Structuur is hoe het weefsel is opgebouwd, dus de binding zelf; textuur is hoe het oppervlak voelt en oogt - ruw, glad of harig; patroon en rapport gaan over de herhaling van een motief en het ritme daarin; en bij kleur let je op contrasten en op de werking van je verfleer. Anni Albers wees er in haar geschriften juist op dat een wever moet leren denken vanuit de opbouw van het weefsel zelf. Zeg je 'het is mooi', dan kan niemand er iets mee; zeg je 'de keperbinding geeft een diagonale textuur die het ritme van het patroon versterkt', dan wordt je oordeel controleerbaar. In de SE-praktijk til je je reflectie zo naar een hoger niveau.

Goede reflectie verloopt in herkenbare stappen, en die structuur helpt je van een oppervlakkige naar een diepe terugblik te komen. Eerst kijk je terug en beschrijf je feitelijk wat je deed en wat het resultaat is, zonder meteen te oordelen. Dan analyseer je met beeldaspecten waarom iets zo uitpakte: welke binding-, kleur- of verfkeuze had welk gevolg? Vervolgens oordeel je beargumenteerd tegen de criteria: in hoeverre is mijn bedoeling bereikt, en voldoe ik aan de eisen die de opdracht of het PTA stelt? Ten slotte kijk je vooruit: wat doe ik een volgende keer anders? Feedback van je docent of medeleerlingen is daarbij waardevol, want een ander ziet aan je werk dingen die jij over het hoofd ziet - bijvoorbeeld dat een kleur te veel aandacht trekt. Cruciaal is dat je oordeel aan de criteria hangt en niet aan willekeurige smaak. In de SE-praktijk maakt een reflectie die deze stappen zichtbaar doorloopt, het verschil tussen een losse mening en een echte evaluatie.

Reflectie is geen eenmalige afsluiting maar loopt door het hele werkproces heen, en dat maakt haar tot een stuurinstrument. Tussentijds evalueren - even afstand nemen en beoordelen of je nog op koers ligt - helpt je bijsturen voordat een fout onherstelbaar wordt; bij verven of vilten is dat belangrijk, want een verkeerd geverfde lap of een te ver gevilt stuk laat zich niet terugdraaien. Dat is precies de terugkoppeling die het werkproces cyclisch maakt. De eindreflectie sluit het werk af en oogst de leerinzichten. Beargumenteren is bij allebei de sleutel: 'de kleuren botsen' is een mening, maar 'de felrode inslag trekt zoveel aandacht dat het rustige grijze patroon wegvalt, wat niet paste bij mijn thema rust' is een beargumenteerd oordeel. Je legt je reflectie - de tussentijdse bijstellingen en de eindevaluatie - vast in je procesboek, zodat de examinator je leerproces kan volgen. In de SE-praktijk toon je met een doorlopende, in vaktaal onderbouwde reflectie dat je niet alleen maakt, maar ook bewust leert van wat je maakt.

Uitgewerkt voorbeeld

Een reflectie met textiele vaktaal opbouwen

Reflecteer op een geborduurd paneel rond het thema 'herinnering' dat drukker uitpakte dan je wilde. Doorloop de vier stappen met textiele vaktaal en toets aan de criteria.

Terugkijken
Je beschrijft feitelijk: je borduurde een paneel met kettingsteek en Franse knoopjes in gedempte kleuren, waarin vervaagde vormen het thema herinnering moesten dragen.
Analyseren
Met vaktaal: de losse textuur van de knoopjes geeft een korrelig, wazig oppervlak dat het idee van vervagen versterkt, maar op een plek zitten de steken zo dicht dat de rust wegvalt.
Beargumenteerd oordelen
Je toetst aan de criteria (thema herkenbaar, techniek beheerst, bewuste kleurkeuze): het thema is goed leesbaar door de vage vormen, maar de te dichte plek maakt het geheel onrustiger dan bedoeld.
Vooruitkijken
Leerinzicht: een volgende keer doe ik eerst een dichtheidsproef, zodat ik de textuur beter beheers en de rust vasthoud.

Resultaat: De reflectie doorloopt alle stappen en verklaart het drukke resultaat met vaktaal (te dichte steken, dus te weinig rust); het oordeel hangt aan de criteria en het leerinzicht is concreet en direct toepasbaar.

Veelgemaakte fouten

Reflectie beperken tot een smaakoordeel ('ik vind het mooi') zonder analyse, vaktaal of toetsing aan de criteria.
Alleen reflecteren op het eindproduct en de reflectie op het proces en de keuzes overslaan, of pas aan het eind terugkijken in plaats van tussentijds bij te sturen.
Het oordeel niet aan de criteria van de opdracht hangen, maar aan een willekeurige persoonlijke voorkeur.

Actieve herhaling

Schrijf een reflectie op een geborduurd paneel rond het thema 'herinnering'. Doorloop de stappen terugkijken, analyseren, beargumenteerd oordelen en vooruitkijken, toets je resultaat aan de criteria van de opdracht en gebruik in je analyse minstens twee textiele beeldaspecten (bijvoorbeeld structuur, textuur, patroon of kleur).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (textiele vormgeving) havo - praktijk: reflectie en evaluatie (CvTE / Examenblad)

Het werkstuk, het werkdossier en de presentatie#

Vertiefungexamenblad-nl

Het werkdossier - ook procesboek of portfolio genoemd - is de plek waar je je hele werkproces bundelt, en het vormt samen met het eindwerk de basis voor de SE-beoordeling (zie Afb. 4). Waar het werkstuk het resultaat toont, toont het dossier de weg ernaartoe. Het brengt vijf soorten materiaal samen: je bronnenonderzoek, je schetsen, je materiaalproeven, het eindwerk zelf (met foto's) en je reflectie. Al die onderdelen stromen samen in het werkdossier - het uitgelichte knooppunt in de figuur - dat vervolgens de basis vormt voor de presentatie en de beoordeling. Doordat het beeldend proces grotendeels onzichtbaar zou blijven als je alleen de lap of het paneel inlevert, maakt het dossier je denken, onderzoeken en beslissen zichtbaar en beoordeelbaar. In de SE-praktijk laat je met je werkdossier zien hoe je tot je textiele werk bent gekomen.

Van onderdelen naar werkdossier, presentatie en beoordeling

Afb. 4Afb. 4 - Het werkdossier bundelt bronnenonderzoek, schetsen, materiaalproeven, eindwerk en reflectie en vormt samen met het eindwerk de basis voor presentatie en SE-beoordeling.

Een sterk werkdossier is geen nette bloemlezing achteraf maar een eerlijke, meegroeiende documentatie van het echte proces - inclusief de zoekende en mislukte proeven. Textiel documenteren vraagt extra aandacht, want een plat plaatje verliest juist wat textiel bijzonder maakt: de structuur en de textuur. Fotografeer je werk daarom zorgvuldig, bij gelijkmatig licht en tegen een neutrale achtergrond, en maak naast een totaalbeeld ook detailfoto's waarop de binding, de steken of het weefsel scherp te zien zijn. Nog beter is dat je de proeven zelf bewaart: kleine staaltjes en proeflapjes hecht je in je dossier, zodat de beoordelaar ze kan voelen. Belangrijk is dat het dossier niet alleen laat zien wat je maakte, maar ook wat je dacht: korte aantekeningen bij je schetsen en proeven maken je keuzes navolgbaar ('gaasachtige, losse binding gekozen om het weefsel lucht te geven'). In de SE-praktijk zorg je dat je dossier volledig, eerlijk en samenhangend is.

Naast het documenteren hoort bij dit onderdeel het presenteren: het bewust tonen en toelichten van je werk. Ook de opstelling hoort bij het werk. Je zorgt dat het eindwerk goed tot zijn recht komt - je hangt een wandkleed vlak en strak op, legt een staal op een rustige ondergrond - en je bepaalt hoe de kijker het benadert. Textiel is door de eeuwen heen bewust getoond: de wandtapijtenreeks 'La Dame a la licorne' (omstreeks 1500, nu in het Musee de Cluny in Parijs) werkt pas echt als de zes panelen samen hangen, en de hedendaagse kunstenaar Grayson Perry (geboren 1960) laat zijn geweven wandtapijten 'The Vanity of Small Differences' (2012) als serie zien. Je licht je werk bovendien toe - mondeling of schriftelijk - met vaktaal: wat wilde je, welke keuzes maakte je, hoe bepaalden die het resultaat, en hoe geeft je werk antwoord op de opdracht? In de SE-praktijk laat je met een doordachte presentatie en toelichting zien dat je je eigen textiele werk kunt duiden en overbrengen.

Het werkdossier, de presentatie en het eindwerk vormen samen de afronding van de SE-praktijk, en daarmee komen de twee helften van het eindexamen bijeen. Belangrijk om te weten: de praktijk hoort bij het schoolexamen (SE), niet bij het centraal examen (CE). Je school bepaalt de praktijkopdrachten en legt in het programma van toetsing en afsluiting (PTA) vast hoe zwaar elk onderdeel meetelt. Het centraal examen toetst juist het beschouwen - kunstgeschiedenis en beeldanalyse - en is voor alle beeldende vakken hetzelfde. In je dossier en toelichting gebruik je dezelfde vaktaal (voorstelling, vormgeving, betekenis) waarmee je op dat CE kunst beschouwt; zo blijkt dat beschouwen en maken twee kanten van hetzelfde vak zijn. Aan het eind worden beide samengevoegd: het eindcijfer is een gemiddelde van je CE-cijfer en je SE-cijfer, volgens de regels van het PTA en de slaagregeling. In de SE-praktijk toon je met een sterk, verantwoord en gereflecteerd geheel dat je het volledige vak beheerst - van waarnemen en beschouwen tot weven, borduren, vilten, verven en presenteren.

Uitgewerkt voorbeeld

Een werkdossier voor een textiel werkstuk samenstellen

Stel een werkdossier samen voor een geweven wandkleed. Geef aan welke onderdelen erin komen en in welke volgorde, en leg uit hoe het dossier meetelt in je beoordeling.

Bronnenonderzoek & schetsen (opening)
Je opent met je orientatie: het thema, je moodboard met verzamelde beelden en je patroonschetsen, met korte notities over wat je opviel en wilde onderzoeken.
Materiaalproeven
Je voegt je weefproeven en kleurstaaltjes toe (linnenbinding, keperbinding, verschillende garens), elk met een aantekening over wat wel en niet werkte.
Keuzes & eindwerk
Je legt vast welke binding en kleuren je koos en waarom, en presenteert het afgeronde wandkleed met een totaalfoto en detailfoto's van de textuur.
Reflectie & beoordeling (slot)
Je sluit af met een reflectie in vaktaal op proces en product, en licht toe dat dossier en eindwerk samen je praktijk vormen, die in het SE volgens het PTA wordt beoordeeld en samen met het CE je eindcijfer bepaalt.

Resultaat: Het werkdossier ordent bronnenonderzoek, schetsen, materiaalproeven, keuzes, eindwerk en reflectie in een logische volgorde; daardoor is het hele proces navolgbaar en vormt het dossier samen met het wandkleed de basis voor de SE-praktijkbeoordeling die met het CE tot het eindcijfer wordt gecombineerd.

Veelgemaakte fouten

Het werkdossier achteraf als nette bloemlezing samenstellen en de zoekende of mislukte proeven weglaten, waardoor het echte proces onzichtbaar blijft.
Textiel werk alleen als totaalfoto tonen, zonder detailfoto's of bewaarde staaltjes, zodat de structuur en textuur verloren gaan.
Denken dat de praktijk bij het centraal examen hoort, of het werkdossier onbelangrijk vinden voor het eindcijfer.

Actieve herhaling

Stel de inhoudsopgave van je werkdossier op voor een geweven wandkleed. Geef per onderdeel (bronnenonderzoek, schetsen, materiaalproeven, eindwerk, reflectie) aan wat je opneemt en in welke volgorde, beredeneer hoe je textiel werk documenteert (foto's, staaltjes) en leg uit hoe dossier en eindwerk in je eindcijfer meetellen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken (textiele vormgeving) havo - praktijk: werkdossier en presentatie (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma beeldende vakken (textiele vormgeving) havo - praktijk: het beeldend werkproces

Praktijk: werkproces, reflectie en presentatie (werkstuk en dossier)

Kernpunten

Een textiel werkproces in fasen beschrijven

Kernpunten

Beeldend onderzoek voor een gevilt object opzetten

Kernpunten

Een reflectie met textiele vaktaal opbouwen

Kernpunten

Een werkdossier voor een textiel werkstuk samenstellen

Bronnen

Praktijk: werkproces, reflectie en presentatie (werkstuk en dossier)

Kernpunten

Een textiel werkproces in fasen beschrijven

Kernpunten

Beeldend onderzoek voor een gevilt object opzetten

Kernpunten

Een reflectie met textiele vaktaal opbouwen

Kernpunten

Een werkdossier voor een textiel werkstuk samenstellen

Bronnen