Samenvattingen · MaatschappijwetenschappenNL · HAVO

Staatsvorming, democratisering en globalisering

Naast de sociologische veranderingsprocessen kent verandering ook grote politicologische ontwikkelingen. In dit onderwerp leer je hoe de moderne staat is ontstaan (staatsvorming), hoe de macht geleidelijk in handen van het volk kwam (democratisering) en hoe de wereld steeds meer verweven raakt (globalisering).

3Onderdelenca. 11min leestijd3VaardighedenNiveauStandaard 2 · Verdieping 1

T·121212 / 14

Examenprofiel

Staatsvorming analyseren: de opkomst van de moderne staat, het geweldsmonopolie en de soevereiniteitDemocratisering verklaren als geleidelijke uitbreiding van politieke rechten (kiesrecht)Globalisering en haar gevolgen voor staat, macht en binding beoordelen

Operatoren:leg uitverklaarberedeneerbeoordeelinterpreteer

basisniveau

Onthoud de lijn: eerst ontstaat de staat, dan wordt die gedemocratiseerd, en nu staat de staat onder druk van globalisering.

verhoogd niveau

Analyseer hoe globalisering de soevereiniteit van de staat en de nationale binding onder spanning zet.

Diepte

Schrift

Inhalt · 3 onderdelen

Staatsvorming, democratisering en globalisering

Staatsvorming#

Standardexamenblad-nl

Van versnipperde macht naar de soevereine staat

Afb. 1Afb. 1 — Staatsvorming: de centralisering van versnipperde macht tot een soevereine staat met een geweldsmonopolie.

Staatsvorming is het historische proces waarin de moderne staat is ontstaan: een gebied met een vaste bevolking, duidelijke grenzen en een centraal gezag dat binnen dat gebied de hoogste macht (soevereiniteit) uitoefent. Vóór de moderne staat was de macht versnipperd over lokale heersers, adel en kerk. In de loop van de eeuwen centraliseerden vorsten de macht: zij bouwden een leger, een belastingstelsel en een bestuur (bureaucratie) op, en brachten zo het geweld, de rechtspraak en de belastingheffing onder één centraal gezag. Zo ontstond de staat als een zelfstandige, soevereine eenheid.

Een kernkenmerk van de moderne staat is het geweldsmonopolie: binnen zijn grondgebied heeft alleen de staat het legitieme recht om, binnen de wet, geweld en dwang te gebruiken (het verband met conflictregulering). Dit maakt de staat tot de ultieme handhaver van orde en de beslechter van conflicten. Een tweede kernkenmerk is de soevereiniteit: naar binnen toe is de staat het hoogste gezag over zijn bevolking, en naar buiten toe erkent hij geen hogere macht boven zich. Deze twee kenmerken samen maken de staat tot de centrale politieke institutie van de moderne tijd.

Staatsvorming hangt nauw samen met rationalisering. De opbouw van een centraal leger, belastingstelsel en bestuur vroeg om bureaucratie: vaste regels, functies en onpersoonlijke procedures (het rationeel-legale gezag). De moderne staat is dus mede een product van het denken in doelmatigheid en beheersing. Tegelijk gaf de staat, door orde en rechtszekerheid te bieden, ruimte aan handel, wetenschap en welvaart, die op hun beurt de samenleving verder moderniseerden. Staatsvorming en modernisering versterkten elkaar zo wederzijds.

De moderne staat ontwikkelde zich in nauwe samenhang met het idee van de natie: een gemeenschap van mensen die zich door een gedeelde taal, geschiedenis of cultuur met elkaar verbonden voelen. Waar staat (het bestuurlijke gebied) en natie (de gevoelsgemeenschap) samenvallen, spreekt men van een natiestaat. Het nationalisme — het gevoel bij één natie te horen — werd zo een krachtige bron van binding op nationaal niveau, maar kan ook uitsluiting en conflict voeden wanneer het zich tegen andere groepen keert (het verband met binding en identiteit).

Bij het analyseren van staatsvorming benoem je de kern (centralisering van macht tot een soevereine staat met een geweldsmonopolie) en de gevolgen (orde, rechtszekerheid, de natiestaat als bron van binding). Staatsvorming is de eerste van drie grote politieke veranderingen: eerst ontstaat de soevereine staat, daarna wordt die van binnenuit gedemocratiseerd, en ten slotte komt zijn soevereiniteit onder druk te staan door globalisering. Deze drie processen samen tekenen de politieke modernisering.

Uitgewerkt voorbeeld

Staatsvorming analyseren

Een vorst brengt de belastingheffing, het leger en de rechtspraak, die eerst bij lokale heren lagen, onder zijn centrale bestuur. Analyseer dit met het begrip staatsvorming.

Uitgangssituatie
De macht was versnipperd over lokale heren (belasting, leger, recht lagen bij hen): er is nog geen centrale, soevereine staat.
Proces benoemen
De vorst centraliseert deze functies onder één bestuur: dit is staatsvorming, de opbouw van een centraal gezag.
Kernkenmerk
Door het geweld (leger) en de rechtspraak te monopoliseren, verkrijgt de staat het geweldsmonopolie en wordt hij soeverein binnen zijn grondgebied.

Resultaat: Dit is staatsvorming: door belasting, leger en recht van lokale heren naar een centraal bestuur te brengen, ontstaat een soevereine staat met een geweldsmonopolie — de centrale politieke institutie van de moderne tijd.

Veelgemaakte fouten

De staat en de natie gelijkstellen; de staat is het bestuurlijke gebied, de natie de gevoelde gemeenschap (samen: de natiestaat).
Het geweldsmonopolie vergeten als kernkenmerk van de moderne staat.

Actieve herhaling

Leg uit hoe het centraliseren van leger, belasting en bestuur bijdroeg aan het ontstaan van de moderne, soevereine staat, en welke rol het geweldsmonopolie daarbij speelt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Democratisering#

Standardexamenblad-nl

Democratisering is het proces waarbij de macht geleidelijk in handen komt van steeds bredere delen van de bevolking, en waarbij politieke rechten (vooral het kiesrecht) worden uitgebreid. Nadat de soevereine staat was gevormd, lag de macht eerst bij een vorst of een kleine elite. In de negentiende en twintigste eeuw werd die macht stap voor stap gedeeld met het volk: de volksvertegenwoordiging kreeg meer bevoegdheden en het recht om te kiezen werd uitgebreid van een kleine, bezittende groep naar (uiteindelijk) alle volwassen burgers. Democratisering is dus de politieke kant van de weg naar meer gelijkheid.

De kern van de democratisering is de uitbreiding van het kiesrecht (zie Afb. 2). Aanvankelijk mochten alleen mannen met een bepaald vermogen of inkomen stemmen (het censuskiesrecht). Geleidelijk werd het kiesrecht verruimd, tot het algemeen kiesrecht: eerst voor alle mannen, daarna ook voor vrouwen, zodat uiteindelijk alle volwassen burgers mochten stemmen (in Nederland kregen mannen en vrouwen in het begin van de twintigste eeuw het algemeen kiesrecht). Elke uitbreiding betekende dat een grotere groep invloed kreeg op het bestuur en dat de volkssoevereiniteit werkelijker werd.

De uitbreiding van het kiesrecht

Afb. 2Afb. 2 — Democratisering: de geleidelijke uitbreiding van het kiesrecht (schematische weergave van de stappen).

Democratisering ging samen met de ontwikkeling van de rechtsstaat en de grondrechten. Niet alleen het recht om te kiezen breidde uit, ook de bescherming van burgers tegen de overheid werd steeds sterker verankerd: vrijheid van meningsuiting, vergadering en godsdienst, en de gelijkheid voor de wet. Democratie (het volk beslist mee) en rechtsstaat (de macht is gebonden aan het recht) versterken elkaar: zonder rechten die de minderheid beschermen, kan een meerderheid haar macht misbruiken. De moderne democratie is daarom altijd óók een rechtsstaat.

Democratisering is geen afgesloten of onomkeerbaar proces. Ook binnen bestaande democratieën blijft de vraag actueel hoeveel invloed burgers werkelijk hebben en of iedereen even goed vertegenwoordigd wordt (het verband met representatie en macht). Bovendien kan democratisering stagneren of terugdraaien: waar de rechtsstaat wordt uitgehold of de macht opnieuw bij een kleine groep wordt geconcentreerd, spreekt men van de-democratisering. Democratie is dus een verworvenheid die onderhoud vraagt, geen vanzelfsprekend eindpunt.

Bij het analyseren van democratisering benoem je het proces (de macht verschuift naar bredere delen van het volk, politieke rechten breiden uit) en de kern (de uitbreiding van het kiesrecht van census naar algemeen kiesrecht, samen met de rechtsstaat). Democratisering is de tweede grote politieke verandering: nadat de staat is gevormd, wordt hij van binnenuit gedemocratiseerd. Ze verbindt verandering met binding (representatie, legitimiteit) en met verhouding (de verdeling van politieke macht wordt gelijker).

Uitgewerkt voorbeeld

Democratisering analyseren

In een land mocht eerst alleen een kleine bezittende groep stemmen; na verloop van tijd kregen alle volwassen mannen en daarna ook vrouwen het kiesrecht, terwijl grondrechten in een grondwet werden vastgelegd. Analyseer dit met het begrip democratisering.

Uitgangssituatie
Alleen een kleine bezittende groep mocht stemmen: dit is censuskiesrecht, de macht ligt bij een elite.
Proces benoemen
Het kiesrecht breidt uit naar alle mannen en daarna vrouwen: het algemeen kiesrecht komt tot stand. Dit is democratisering: de macht komt bij bredere delen van het volk.
Rechtsstaat toevoegen
Doordat grondrechten worden vastgelegd, ontstaat naast de democratie ook een rechtsstaat die minderheden beschermt; samen maken zij de democratie volwaardig.

Resultaat: Dit is democratisering: van censuskiesrecht (elite) naar algemeen kiesrecht (heel het volk), verankerd in een rechtsstaat met grondrechten. Zo verschuift de macht naar het volk en wordt de volkssoevereiniteit werkelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Democratisering alleen als kiesrecht zien; ook de rechtsstaat en grondrechten horen erbij.
Democratisering als onomkeerbaar voorstellen; ze kan stagneren of terugdraaien (de-democratisering).

Actieve herhaling

Beschrijf de weg van het censuskiesrecht naar het algemeen kiesrecht en leg uit waarom democratie zonder rechtsstaat (bescherming van minderheden) onvolledig is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Globalisering#

Vertiefungexamenblad-nl

Globalisering: dimensies en gevolgen

Afb. 3Afb. 3 — De dimensies van globalisering en de spanning die zij zet op de soevereiniteit van de staat en op de nationale binding.

Globalisering is het proces waarbij landen, mensen en samenlevingen wereldwijd steeds sterker met elkaar verweven raken, doordat goederen, geld, mensen, informatie en ideeën steeds makkelijker en sneller de grenzen over gaan. Globalisering heeft meerdere gezichten: een economisch gezicht (wereldhandel, internationale bedrijven, verweven financiële markten), een cultureel gezicht (verspreiding van ideeën, mode en media over de hele wereld), een politiek gezicht (internationale organisaties en verdragen) en een technologisch gezicht (internet, snelle communicatie en vervoer). Deze dimensies versterken elkaar.

Globalisering zet de soevereiniteit van de staat onder druk. Waar de moderne staat als hoogste, soevereine macht binnen zijn grenzen ontstond (staatsvorming), staan staten nu voor problemen die zij niet alleen kunnen oplossen: klimaatverandering, financiële crises, migratie, internationale criminaliteit. Om die grensoverschrijdende vraagstukken aan te pakken, dragen staten bevoegdheden over aan of werken zij samen in internationale organisaties (zoals de Europese Unie of de Verenigde Naties). Zo verschuift macht van de nationale staat naar het internationale niveau — een spanning tussen soevereiniteit en samenwerking.

Globalisering raakt ook de binding en de vorming. Culturele globalisering verspreidt overal dezelfde beelden, merken en ideeën, wat leidt tot meer overeenkomst tussen samenlevingen (soms bekritiseerd als vervlakking van culturen). Tegelijk roept globalisering een tegenbeweging op: mensen die zich juist sterker vasthouden aan de eigen, nationale of lokale identiteit (het verband met identiteit en nationalisme). Zo kan globalisering zowel de nationale binding verzwakken (mensen richten zich op de wereld) als versterken (een nadruk op het eigene als reactie).

Globalisering heeft winnaars en verliezers, wat haar tot een bron van maatschappelijk en politiek conflict maakt. Sommige groepen profiteren van de open wereld (internationaal opererende bedrijven, hoogopgeleiden), terwijl andere groepen zich bedreigd voelen door concurrentie, verandering en het verlies van vertrouwde zekerheden. Deze tegenstelling voedt politieke debatten en polarisatie over open of gesloten grenzen, en verklaart mede de opkomst van stromingen die zich tegen globalisering en internationale samenwerking keren. Globalisering is dus niet alleen economie, maar ook een politieke breuklijn.

Bij het analyseren van globalisering benoem je de dimensies (economisch, cultureel, politiek, technologisch), de gevolgen voor de staat (druk op de soevereiniteit, verschuiving van macht naar internationaal niveau) en voor de samenleving (culturele verwevenheid, maar ook tegenreactie en conflict tussen winnaars en verliezers). Globalisering is de derde grote politieke verandering en verbindt alle hoofdconcepten: zij hertekent de macht (verhouding), de binding (nationaal versus mondiaal) en de vorming (identiteit), en laat zien dat verandering nooit stilstaat.

Uitgewerkt voorbeeld

Globalisering en de staat

Een land kan klimaatverandering en internationale belastingontwijking niet alleen aanpakken en draagt daarom bevoegdheden over aan internationale organisaties. Tegelijk groeit een beweging die de nationale zelfstandigheid wil terug. Analyseer dit met het begrip globalisering.

Verschijnsel benoemen
Grensoverschrijdende problemen (klimaat, belastingontwijking) kan de staat niet alleen oplossen: een gevolg van de verwevenheid door globalisering.
Gevolg voor soevereiniteit
Door bevoegdheden over te dragen aan internationale organisaties verschuift macht van de nationale staat naar het internationale niveau: druk op de soevereiniteit.
Tegenreactie verklaren
De beweging die nationale zelfstandigheid wil terug, is een tegenreactie op globalisering: een nadruk op de eigen identiteit en soevereiniteit — de tegenstelling tussen winnaars en verliezers van globalisering.

Resultaat: Dit toont globalisering: grensoverschrijdende problemen dwingen de staat tot internationale samenwerking, wat zijn soevereiniteit onder druk zet; de tegenbeweging voor nationale zelfstandigheid is een reactie daarop, die de politieke breuklijn tussen winnaars en verliezers van globalisering zichtbaar maakt.

Veelgemaakte fouten

Globalisering versmallen tot economie/handel; ze heeft ook een culturele, politieke en technologische dimensie.
Aannemen dat globalisering alleen de nationale binding verzwakt; ze kan ook een tegenreactie (versterking van de eigen identiteit) oproepen.

Actieve herhaling

Leg uit hoe globalisering de soevereiniteit van de nationale staat onder druk zet en waarom zij tegelijk zowel de nationale binding kan verzwakken als versterken. Betrek de tegenstelling tussen winnaars en verliezers.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijwetenschappen HAVO — Examenblad.nl

Staatsvorming, democratisering en globalisering

Kernpunten

Staatsvorming analyseren

Kernpunten

Democratisering analyseren

Kernpunten

Globalisering en de staat

Bronnen

Staatsvorming, democratisering en globalisering

Kernpunten

Staatsvorming analyseren

Kernpunten

Democratisering analyseren

Kernpunten

Globalisering en de staat

Bronnen