Samenvattingen · GeschiedenisNL · HAVO

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Het vijfde tijdvak (1500-1600) is de vroegmoderne tijd van wereldwijde ontdekkingsreizen, van het humanisme en de renaissance, en van de Reformatie die de kerk splitste. Europa treedt buiten zijn grenzen (Columbus 1492, de zeeweg om Afrika), de eenheid van de westerse christenheid breekt met Luther en Calvijn, en in de Nederlanden ontbrandt de Opstand tegen Filips II die zal uitgroeien tot de Tachtigjarige Oorlog en uiteindelijk de Republiek.

4Onderdelenca. 23min leestijd4VaardighedenNiveauStandaard 2 · Verdieping 2

T·0777 / 15

Examenprofiel

De Europese ontdekkingsreizen en het begin van wereldwijde contacten en handel multicausaal verklarenHet humanisme en de hernieuwde oriëntatie op de klassieke oudheid beschrijven en van de Reformatie onderscheidenDe protestantse Reformatie en de katholieke contrareformatie en hun gevolgen (kerkscheuring) uitleggenHet begin van de Nederlandse Opstand tegen Filips II verklaren en de weg naar de Republiek volgen (structurele oorzaken versus aanleiding)

Operatoren:leg uitverklaartoon aanberedeneervergelijkplaats

basisniveau

De ontdekkingsreizen, het humanisme en de renaissance, de Reformatie en contrareformatie, en het begin van de Opstand zijn de kenmerkende aspecten van dit tijdvak die het CE toetst.

verhoogd niveau

Verdieping (SE): de gevolgen van de Europese expansie voor de veroverde volken en de wisselwerking (Columbian exchange); de verschillen tussen lutheranisme, calvinisme en het katholieke antwoord; en de wisselwerking tussen godsdienst, politiek en economie in het uitbreken van de Opstand.

Diepte

Schrift

Inhalt · 4 onderdelen

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

De Europese ontdekkingsreizen en wereldwijde contacten#

Standardexamenblad-nl

Vanaf het einde van de vijftiende eeuw trokken Europeanen met schepen de oceanen op en legden zij verbindingen met werelddelen die zij tot dan toe niet kenden. Dit is het kenmerkende aspect 'het begin van de Europese overzeese expansie'. Portugal, aan de rand van Europa met de blik op de Atlantische Oceaan, zocht een zeeweg naar Azië rond Afrika; Bartolomeus Diaz voer in 1488 om Kaap de Goede Hoop en Vasco da Gama bereikte in 1498 daadwerkelijk India. Spanje koos de andere richting: het gaf de Genuese kapitein Christoffel Columbus opdracht westwaarts te varen om zo Azië te bereiken, en in 1492 stuitte hij op eilanden in de Caraïben — hij dacht bij Indië te zijn aangekomen (vandaar 'West-Indië' en 'indianen'), maar het was een voor Europeanen onbekend werelddeel, Amerika. Voor het eerst raakten de werelddelen structureel en blijvend met elkaar verbonden; juist dat wereldhistorische keerpunt is de reden dat 1500 als tijdvakgrens is gekozen.

De ontdekkingsreizen hadden meerdere, samenwerkende oorzaken die je bij een verklaring alle moet noemen (Afb. 1). Economisch was er de sterke wens om rechtstreeks — zonder de dure Arabische en Italiaanse tussenhandel — aan Aziatische specerijen (peper, nootmuskaat, kruidnagel), zijde en goud te komen; specerijen waren in Europa zeer kostbaar en de winst op directe handel was enorm. Technisch werd het mogelijk gemaakt door verbeteringen in scheepsbouw (het wendbare, zeewaardige karveel) en navigatie (het kompas, het astrolabium om de breedtegraad te bepalen, en betere kaarten). Religieus speelde de wens mee het christendom te verspreiden onder 'heidenen'. En ten slotte was er de rivaliteit tussen de vorsten van Portugal en Spanje, die roem, macht en rijkdom zochten. Zonder dit samenspel van motieven én middelen — de wil én het kunnen — waren de reizen niet ondernomen; het is een schoolvoorbeeld van een multicausale verklaring.

Oorzaken van de ontdekkingsreizen

Afb. 1Afb. 1 — Vier samenwerkende oorzaken maakten de Europese expansie rond 1500 mogelijk.

De gevolgen waren ingrijpend, maar zeer verschillend voor de betrokken werelddelen — dat onderscheid is voor het examen cruciaal (zie ook het uitgewerkte voorbeeld). Europa verwierf rijkdom uit de handel en de koloniën, nieuwe gewassen (de aardappel, mais, tomaat, cacao) die op den duur de voeding en de bevolkingsgroei veranderden, en een voorsprong in de opkomende wereldhandel; er ontstonden koloniale rijken, met Spanje en Portugal voorop. Spanje veroverde bovendien in enkele decennia de grote Amerikaanse rijken: de conquistador Hernán Cortés onderwierp rond 1521 het Azteekse rijk in Mexico en Francisco Pizarro rond 1533 het Incarijk in Peru, mede dankzij vuurwapens, paarden en bondgenoten. Voor de inheemse volken van Amerika waren de gevolgen catastrofaal: verovering en onderwerping, dwangarbeid in mijnen en op plantages, en vooral de meegebrachte ziekten (pokken, mazelen) waartegen zij geen weerstand hadden en die een zeer groot deel van de bevolking doodden. Zo begon ook de trans-Atlantische slavenhandel, waarbij tot slaaf gemaakte Afrikanen naar de plantages in Amerika werden verscheept. De expansie was dus tegelijk het begin van globalisering én van kolonialisme en slavernij.

Bij de beoordeling van de ontdekkingsreizen is contextualiseren — verklaren vanuit de tijd — essentieel, en dat is precies een van de vaardigheden die het CE toetst. Tijdgenoten zagen verovering, kerstening en Europese superioriteit als vanzelfsprekend; het begrip 'mensenrechten' bestond nog niet en de meesten twijfelden niet aan hun recht om andere volken te onderwerpen. Wie de reizen historisch verklaart, plaatst het handelen van figuren als Columbus, Cortés en Pizarro in dat kader, zónder de rampzalige gevolgen voor de veroverde volken te ontkennen of goed te praten. Tegelijk is de beeldvorming in de loop van de tijd sterk veranderd (multiperspectiviteit): waar Columbus lang vooral als heldhaftige ontdekker gold, wordt hij nu ook nadrukkelijk bekeken vanuit het perspectief van de onderworpen volken. Bij bronnen over dit onderwerp moet je dus altijd letten op de standplaatsgebondenheid: wie maakte de bron, wanneer, en vanuit welk gezichtspunt?

Uitgewerkt voorbeeld

Gevolgen per werelddeel wegen

Toon aan dat de ontdekkingsreizen zeer verschillende gevolgen hadden voor Europa en voor de inheemse bevolking van Amerika.

Gevolgen voor Europa
Europa verwierf rijkdom uit handel en koloniën, nieuwe gewassen (aardappel, mais) en een voorsprong in de wereldhandel; Spanje en Portugal bouwden koloniale rijken.
Gevolgen voor Amerika
De inheemse volken werden onderworpen (Azteken ca. 1521, Inca's ca. 1533); meegebrachte ziekten (pokken) doodden een zeer groot deel van de bevolking, en er ontstond dwangarbeid en slavenhandel.
Weeg af
Dezelfde gebeurtenis bracht Europa welvaart en macht, maar voor de veroverde volken verlies van bevolking, vrijheid en zelfstandigheid — het oordeel hangt af van het perspectief dat je inneemt.

Resultaat: Voor Europa betekenden de reizen rijkdom, nieuwe gewassen en koloniale macht; voor de inheemse volken van Amerika onderwerping, massale sterfte door ziekten en slavernij. Wie de gevolgen 'weegt', moet beide perspectieven noemen.

Veelgemaakte fouten

De reizen monocausaal verklaren (alleen 'op zoek naar goud') en de technische, religieuze en politieke motieven weglaten.
De gevolgen uitsluitend vanuit Europees perspectief beschrijven en de catastrofe voor de inheemse volken (ziekten, onderwerping, slavernij) vergeten.
Denken dat de Europeanen vooral door hun wapens wonnen, terwijl juist de meegebrachte ziekten de grootste sterfte veroorzaakten.
Columbus met hedendaagse maatstaven beoordelen (presentisme) in plaats van zijn handelen vanuit zijn eigen tijd te verklaren.

Actieve herhaling

Verklaar met behulp van ten minste drie soorten oorzaken waarom Europeanen rond 1500 op grote schaal ontdekkingsreizen ondernamen. Beschrijf vervolgens de gevolgen voor zowel Europa als de inheemse bevolking van Amerika, en leg uit waarom een bron over Columbus uit 1550 iets anders laat zien dan een bron uit onze tijd.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis havo/vwo — Europese expansie (CvTE / Examenblad)

Humanisme, renaissance en Reformatie#

Standardexamenblad-nl

Het humanisme was een culturele en intellectuele beweging die voortkwam uit de renaissance — de 'wedergeboorte' van de klassieke oudheid die in de veertiende en vijftiende eeuw in de Italiaanse steden begon en zich daarna over Europa verspreidde. Dit raakt twee kenmerkende aspecten: 'het veranderende mens- en wereldbeeld van de renaissance en het begin van een nieuwe wetenschappelijke belangstelling' en 'de hernieuwde oriëntatie op het erfgoed van de klassieke oudheid'. Waar in de middeleeuwen God en het hiernamaals in het centrum stonden, kwam nu meer aandacht voor de mens zelf, voor het aardse leven, voor schoonheid en voor de menselijke rede. Humanisten bestudeerden opnieuw de Griekse en Romeinse schrijvers, niet meer alleen via kerkelijke uitleg maar 'terug naar de bronnen' (ad fontes), in de oorspronkelijke talen. Zij gebruikten hun verstand om oude teksten kritisch te toetsen — een houding die de weg bereidde voor zowel de Reformatie als de latere wetenschap.

De bekendste noordelijke humanist was Desiderius Erasmus van Rotterdam (ca. 1466-1536), een van de geleerdste mannen van zijn tijd en internationaal beroemd. Erasmus bestudeerde ook de Bijbel als bron kritisch en gaf een verbeterde Griekse tekst van het Nieuwe Testament uit. In geschriften als 'Lof der Zotheid' bekritiseerde hij met scherpe spot de misstanden en de schijnheiligheid binnen de kerk, en hij pleitte voor een eenvoudig, innerlijk christendom, voor verdieping en voor goed onderwijs. Belangrijk voor het examen: Erasmus wilde de kerk van binnenuit hervormen en bleef katholiek — hij brak niet met Rome zoals Luther. Er wordt weleens gezegd dat 'Erasmus het ei legde dat Luther uitbroedde', omdat zijn kritiek de weg voor de Reformatie mede vrijmaakte; maar humanisme en Reformatie zijn niet hetzelfde. Het humanisme is een brede cultureel-intellectuele beweging; de Reformatie is een godsdienstige breuk. Het ene beïnvloedde het andere, maar je moet ze zorgvuldig onderscheiden.

De Reformatie is de kerkhervorming die de eenheid van de westerse christenheid definitief verbrak (Afb. 2). In 1517 hekelde de Duitse monnik en theoloog Maarten Luther in vijfennegentig stellingen de aflaathandel — het afkopen van (een deel van) de straf voor zonden met geld, wat de kerk gebruikte om onder meer de bouw van de Sint-Pieter in Rome te betalen — en meer misstanden in de rooms-katholieke kerk. Luthers kern was drieledig: de mens wordt behouden alleen door het geloof en door Gods genade (niet door goede werken of aflaten), de Bijbel — en niet de paus — is het hoogste gezag, en iedere gelovige kan de Bijbel zelf lezen (daarom vertaalde Luther hem in het Duits). Dankzij de boekdrukkunst, rond 1450 door Gutenberg met losse letters uitgevonden, verspreidden zijn stellingen en pamfletten zich binnen weken over Duitsland en daarbuiten: dit is hét schoolvoorbeeld van hoe een nieuwe techniek een historische ontwikkeling versnelt — zonder drukpers was Luthers protest waarschijnlijk lokaal gebleven.

De kerkscheuring na 1517

Afb. 2Afb. 2 — De Reformatie verdeelde de westerse christenheid in een katholieke en meerdere protestantse takken.

De Reformatie waaierde uit in verschillende richtingen, wat je uit elkaar moet kunnen houden. Naast het lutheranisme ontstond het calvinisme, genoemd naar Johannes Calvijn (Frans: Jean Calvin), die vanuit Genève werkte en zijn leer uiteenzette in de Institutie (1536). Calvijn leerde de predestinatie: God heeft van tevoren bepaald wie behouden wordt en wie niet. Het calvinisme stond een strenge, sobere levenswijze en een zeker zelfbestuur van de gemeente voor, en werd invloedrijk in Frankrijk, Schotland en juist ook in de Nederlanden — wat straks voor de Opstand van groot belang is. In Engeland scheidde koning Hendrik VIII zich om politieke redenen van Rome af en ontstond een eigen staatskerk (het anglicanisme). Zo raakte Europa godsdienstig verdeeld tussen rooms-katholieken en verschillende protestanten. De rooms-katholieke kerk sloeg terug met de contrareformatie (ook wel katholieke reformatie): op het langdurige Concilie van Trente (1545-1563) bevestigde zij haar leer tegenover de protestanten, pakte zij misstanden als de aflaathandel aan en versterkte zij de discipline; nieuwe ordes zoals de jezuïeten en, waar de kerk macht had, de inquisitie moesten het katholieke geloof verdedigen en verspreiden. Het gevolg van dit alles was ingrijpend: een blijvende godsdienstige tweedeling van Europa, godsdienstoorlogen en vervolging. In de Nederlanden zou juist de vervolging van protestanten door de katholieke vorst Filips II een van de vonken van de Opstand worden — de brug naar de volgende twee paragrafen.

Uitgewerkt voorbeeld

Boekdrukkunst als voorwaarde voor de Reformatie

Leg met een oorzaak-gevolgredenering uit waarom Luthers ideeën zich zo snel over Europa verspreidden.

De techniek
Rond 1450 was de boekdrukkunst met losse letters uitgevonden; teksten konden nu snel en goedkoop in grote oplagen worden vermenigvuldigd.
De toepassing
Luthers vijfennegentig stellingen, zijn pamfletten en zijn Bijbelvertaling in het Duits werden gedrukt en verspreidden zich binnen weken over Duitsland en daarbuiten.
Het gevolg
Zonder drukpers waren zijn ideeën waarschijnlijk lokaal gebleven; dankzij de druktechniek bereikten ze een massapubliek en groeide de Reformatie uit tot een Europese beweging die de kerk splitste.

Resultaat: De boekdrukkunst maakte massale, snelle verspreiding mogelijk; daardoor groeide Luthers protest van een lokale klacht uit tot een kerkscheurende Europese beweging.

Veelgemaakte fouten

Humanisme en Reformatie gelijkstellen; het humanisme is cultureel-intellectueel, de Reformatie een godsdienstige breuk — het ene beïnvloedde het andere maar ze zijn niet hetzelfde.
Erasmus voor een protestant aanzien; hij bekritiseerde de kerk maar bleef katholiek en brak niet met Rome.
Luther, Calvijn en Hendrik VIII door elkaar halen; lutheranisme, calvinisme en anglicanisme zijn onderscheiden stromingen met eigen leerpunten en oorzaken.
De boekdrukkunst als bijzaak zien, terwijl die juist de razendsnelle, massale verspreiding van de Reformatie verklaart.

Actieve herhaling

Leg uit waarom de boekdrukkunst een noodzakelijke voorwaarde was voor het succes van de Reformatie. Vergelijk vervolgens het lutheranisme en het calvinisme op één belangrijk leerstellig punt, en leg uit waarom Erasmus ondanks zijn kritiek geen protestant was.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis havo/vwo — humanisme, renaissance en Reformatie (CvTE / Examenblad)

Het begin van de Nederlandse Opstand#

Vertiefungexamenblad-nl

In de zestiende eeuw vormden de Nederlanden (grofweg het huidige Nederland, België en Luxemburg) geen eenheidsstaat maar een verzameling van zeventien gewesten met eigen rechten en gewoonten, samengebracht onder één vorst uit het Habsburgse huis. Keizer Karel V, die hier geboren was en de taal en het land kende, was nog redelijk aanvaard; maar in 1555 deed hij afstand en droeg hij de Nederlanden over aan zijn zoon Filips II, tevens koning van Spanje. Filips was in Spanje opgegroeid, kwam na 1559 niet meer naar de Nederlanden terug en bestuurde ze vanuit de verte. Hij streefde naar twee zaken die met de belangen en gewoonten van de Nederlanden botsten: centralisatie (meer macht voor de vorst en zijn ambtenaren, minder voor de gewesten, steden en adel) en godsdienstige eenheid (het handhaven van het katholicisme met harde vervolging van protestanten). Deze twee doelen vormen de structurele oorzaken van de Opstand.

De ontevredenheid had drie hoofdbronnen die elkaar versterkten; bij een verklaring moet je ze alle drie ordenen (Afb. 3). Politiek: de hoge adel (zoals Willem van Oranje) en de steden verzetten zich tegen de aantasting van hun oude rechten en privileges, tegen het bestuur door 'vreemde' (vaak Spaanse) ambtenaren, en tegen de aanwezigheid van Spaanse troepen. Godsdienstig: de vervolging van protestanten — vooral van de groeiende groep calvinisten — door de inquisitie en de strenge plakkaten (verbodswetten met de doodstraf op ketterij) wekten grote weerzin, ook bij katholieken die de harde vervolging afkeurden. Economisch: de Nederlanden waren rijke handelsgewesten, en de hoge belastingen die het Spaanse bestuur wilde heffen — later de beruchte Tiende Penning van Alva, een belasting van tien procent op elke verkoop — troffen de handel hard. Zo bouwden politieke, godsdienstige en economische grieven samen een steeds hogere spanning op.

Oorzaken en aanleiding van de Opstand

Afb. 3Afb. 3 — Drie structurele oorzaken bouwden de spanning op; de Beeldenstorm van 1566 was de aanleiding.

De aanleiding — de directe oorzaak die het conflict deed ontbranden — was de Beeldenstorm van 1566. In dat jaar trokken opgehitste, vooral calvinistische menigten door kerken en kloosters en vernielden zij beelden, altaren en andere katholieke voorwerpen, die zij als afgoderij zagen. Voor Filips was dit onaanvaardbaar. Hij reageerde met harde repressie: in 1567 stuurde hij de hertog van Alva met een Spaans leger naar de Nederlanden. Alva stelde de 'Raad van Beroerten' in — door tegenstanders al snel de 'Bloedraad' genoemd — die duizenden tegenstanders vervolgde en velen liet terechtstellen, waaronder de hoge edelen Egmont en Horne (1568). Hij voerde bovendien zware belastingen in. Deze onderdrukking maakte verzoening onmogelijk en dreef velen in het kamp van de opstandelingen. Willem van Oranje, die zich uit de voeten had gemaakt, werd hun leider. De gewapende strijd die zo begon, wordt gerekend vanaf 1568 en zou uitgroeien tot de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648).

De Nederlandse Opstand is een uitgelezen voorbeeld voor het onderscheid tussen structurele oorzaken en de aanleiding — een onderscheid dat het CE graag toetst. De structurele oorzaken (centralisatie, godsdienstvervolging, belastingdruk) bouwden over jaren de spanning op; de aanleiding (de Beeldenstorm en de repressie die volgde) was de vonk die de zaak deed ontbranden. Verwar die twee niet: zonder de dieperliggende grieven zou de Beeldenstorm niet tot een langdurige oorlog hebben geleid. Even belangrijk is de multiperspectiviteit. Vanuit Filips gezien was hij een wettige, door God aangestelde vorst die orde en het ware katholieke geloof verdedigde tegen ketters en oproerkraaiers; vanuit de opstandelingen was hij een tiran die hun aloude rechten, hun geloofsvrijheid en hun welvaart schond. Beide standplaatsen moet je bij bronnen uit deze periode kunnen herkennen: een katholieke Spaanse bron en een calvinistische Nederlandse bron zullen dezelfde gebeurtenis — bijvoorbeeld de Beeldenstorm — heel verschillend weergeven.

Uitgewerkt voorbeeld

Structurele oorzaak versus aanleiding

Leg uit waarom de Beeldenstorm de aanleiding en niet de diepere oorzaak van de Opstand was.

Wat de Beeldenstorm was
In 1566 vernielden vooral calvinistische menigten beelden en altaren in katholieke kerken — een concrete, korte gebeurtenis.
Waarom aanleiding
De Beeldenstorm ontstak het conflict en lokte Alva's komst (1567) uit, maar verklaart op zichzelf niet waaróm de spanning al zo hoog was; het was de vonk, niet de brandstof.
De diepere oorzaken
Die spanning kwam van Filips' centralisatie (aantasting van privileges), de godsdienstvervolging (plakkaten, inquisitie) en de hoge belastingen; deze structurele grieven maakten de Beeldenstorm en de repressie explosief.

Resultaat: De Beeldenstorm was de aanleiding (de vonk); de structurele oorzaken — centralisatie, vervolging en belastingen — verklaren waarom die vonk tot een tachtig jaar durende oorlog leidde.

Veelgemaakte fouten

De Beeldenstorm voor dé oorzaak van de Opstand aanzien in plaats van voor de aanleiding, met voorbijgaan aan de structurele oorzaken.
De Opstand zuiver als godsdienststrijd voorstellen en de politieke (privileges, centralisatie) en economische (belastingen) grieven vergeten.
Karel V en Filips II door elkaar halen; Karel was hier geboren en meer aanvaard, Filips bestuurde vanuit Spanje en botste met de gewesten.
Maar één standplaats innemen (alleen die van de opstandelingen) en de logica van Filips' optreden als wettige, katholieke vorst negeren.

Actieve herhaling

Verklaar het begin van de Nederlandse Opstand door de structurele oorzaken (politiek, godsdienstig, economisch) te onderscheiden van de aanleiding. Beoordeel daarna hoe een katholieke Spaanse bron en een calvinistische Nederlandse bron de Beeldenstorm van 1566 verschillend zouden weergeven.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis havo/vwo — begin van de Nederlandse Opstand (CvTE / Examenblad)

Van Opstand naar Republiek: sleuteljaartallen en de scheuring der Nederlanden#

Vertiefungexamenblad-nl

Nadat Alva's harde optreden de verzoening onmogelijk had gemaakt, kwam de Opstand pas echt op gang toen de watergeuzen — verzetsstrijders ter zee die trouw waren aan Willem van Oranje — in 1572 de stad Den Briel innamen. Van daaruit sloten steden in Holland en Zeeland zich bij de Opstand aan, en deze gewesten werden de kern van het verzet tegen Spanje. Aanvankelijk streden noord en zuid nog samen: in de Pacificatie van Gent (1576) spraken bijna alle gewesten af de Spaanse troepen te verdrijven en elkaar in de godsdienstkwestie met rust te laten. Die eenheid hield echter geen stand. De godsdienstige tegenstellingen — een overwegend calvinistisch, opstandig noorden tegenover een overwegend katholiek, met Spanje verzoenend zuiden — en de Spaanse herovering van grote delen van het zuiden onder de bekwame landvoogd Alexander Farnese, hertog van Parma, dreven noord en zuid uiteen. Zo scheurden de Nederlanden in tweeën: dat is de geografische en politieke kern die je moet begrijpen om de latere Republiek (het noorden) en de Spaanse Nederlanden (het zuiden, ongeveer het latere België) uit elkaar te houden.

Twee jaartallen markeren de staatkundige geboorte van de latere Republiek en horen tot de sleuteljaartallen van dit tijdvak (Afb. 4). In 1579 sloten de noordelijke, overwegend calvinistische gewesten de Unie van Utrecht: een verbond om samen tegen Spanje te blijven strijden, met afspraken over gezamenlijke defensie en belasting en met een zekere ruimte voor de eigen godsdienst. Deze Unie geldt als de grondslag waarop de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden zou verrijzen. (In het zuiden sloten katholieke gewesten in datzelfde jaar de Unie van Atrecht en verzoenden zij zich juist met Filips — de tweedeling werd zo bezegeld.) Twee jaar later, in 1581, zetten de opstandige gewesten met het Plakkaat van Verlatinghe de beslissende stap: zij verklaarden Filips II formeel afgezet als hun vorst. De redenering was opmerkelijk: een vorst die zijn onderdanen als een tiran behandelt en hun rechten schendt, verspeelt zijn recht om te regeren, en dan mogen de onderdanen hem afzweren. Dit is een vroeg voorbeeld van de gedachte dat gezag niet onvoorwaardelijk is — een idee dat pas twee eeuwen later, in de Verlichting en de democratische revoluties, volledig zou uitgroeien.

Tijdlijn van de zestiende eeuw

Afb. 4Afb. 4 — Sleutelmomenten 1490-1585: ontdekking, Reformatie en Opstand.

Het afzweren van de koning bracht een lastig probleem met zich mee: een land zonder vorst was in die tijd ongewoon, en de opstandelingen zochten aanvankelijk een nieuwe, andere vorst. Die pogingen mislukten echter, en na de moord op Willem van Oranje in 1584 — hij werd in Delft doodgeschoten door Balthasar Gerards, nadat Filips een prijs op zijn hoofd had gezet — besloten de noordelijke gewesten uiteindelijk het zonder koning te doen en zichzelf te besturen. Zo ontstond, min of meer bij gebrek aan een aanvaardbaar alternatief, de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden: een uitzonderlijke staat zonder monarch, bestuurd door regenten en de gewestelijke Staten, met de stadhouders uit het huis Oranje-Nassau vooral als legeraanvoerders. De strijd was daarmee niet voorbij — die zou nog tot de Vrede van Münster in 1648 duren, waarover het volgende tijdvak gaat — maar de bijzondere staatsvorm die de zeventiende-eeuwse Gouden Eeuw zou dragen, was geboren.

Voor het overzicht van dit tijdvak is het nuttig de kenmerkende aspecten naast elkaar te zien (Afb. 5): de overzeese expansie, het humanisme en de renaissance, de Reformatie met de contrareformatie, en het begin van de Opstand vormen samen het gezicht van de zestiende eeuw. Ze staan bovendien niet los van elkaar. De boekdrukkunst die de Reformatie verspreidde, maakte ook humanistische geschriften en later opstandige pamfletten mogelijk. De godsdienstige verdeeldheid uit de Reformatie werkte rechtstreeks door in de Opstand, waar de vervolging van calvinisten een van de vonken was. En de overzeese handel legde de basis voor de rijkdom waarmee de opstandige gewesten hun oorlog konden financieren en die in de zeventiende eeuw tot bloei zou komen. Bij het examen helpt het om zulke verbanden te leggen: gebeurtenissen 'plaatsen' betekent ze niet alleen in de juiste tijd zetten, maar ook laten zien hoe ze met elkaar samenhangen.

Kenmerkende aspecten van het tijdvak

Afb. 5Afb. 5 — Overzicht van de kenmerkende aspecten van de tijd van ontdekkers en hervormers.

Uitgewerkt voorbeeld

Waarom een Republiek en geen nieuwe koning?

Leg uit waarom uit de Nederlandse Opstand een Republiek zonder vorst ontstond in plaats van een nieuwe monarchie.

De afzetting
Met het Plakkaat van Verlatinghe (1581) zetten de opstandige gewesten Filips II af, omdat hij als tiran hun rechten had geschonden.
De zoektocht naar een vorst
Een land zonder koning was ongewoon, dus zocht men eerst een andere, aanvaardbare vorst; die pogingen mislukten.
De uitkomst
Na de moord op Willem van Oranje (1584) en het uitblijven van een geschikte kandidaat besloten de noordelijke gewesten het zelf te besturen, via de gewestelijke Staten en de stadhouders — zo ontstond de Republiek.

Resultaat: De Republiek ontstond niet als vooropgezet plan maar als uitkomst: na de afzetting van Filips en het mislukken van de zoektocht naar een nieuwe vorst gingen de gewesten zichzelf besturen zonder koning.

Veelgemaakte fouten

De Unie van Utrecht (1579) en het Plakkaat van Verlatinghe (1581) verwarren: de Unie is een verbond om te blijven strijden, het Plakkaat is de formele afzetting van Filips.
Denken dat de Republiek meteen na 1581 als geplande staat ontstond, terwijl men eerst tevergeefs een nieuwe vorst zocht en het pas na 1584 zonder koning ging doen.
Het noorden en het zuiden door elkaar halen; de latere Republiek is het noorden, de Spaanse (later Zuidelijke) Nederlanden zijn ongeveer het latere België.
Denken dat de oorlog in 1581 of 1584 afgelopen was; de strijd duurde tot de Vrede van Münster in 1648.

Actieve herhaling

Zet de belangrijkste gebeurtenissen van de Opstand tussen 1566 en 1584 in de juiste volgorde en leg bij elke gebeurtenis kort uit waarom zij een keerpunt was. Verklaar daarna waarom uit de Opstand een Republiek zonder koning ontstond in plaats van een nieuwe monarchie.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma geschiedenis havo/vwo — Nederlandse Opstand en het ontstaan van de Republiek (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma geschiedenis havo/vwo — Europese expansie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Kernpunten

Gevolgen per werelddeel wegen

Kernpunten

Boekdrukkunst als voorwaarde voor de Reformatie

Kernpunten

Structurele oorzaak versus aanleiding

Kernpunten

Waarom een Republiek en geen nieuwe koning?

Bronnen

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500-1600)

Kernpunten

Gevolgen per werelddeel wegen

Kernpunten

Boekdrukkunst als voorwaarde voor de Reformatie

Kernpunten

Structurele oorzaak versus aanleiding

Kernpunten

Waarom een Republiek en geen nieuwe koning?

Bronnen