Samenvattingen · FilosofieNL · HAVO

Sociale filosofie: centrale begrippen en de rechtvaardige samenleving

De sociale filosofie onderzoekt hoe mensen zouden moeten samenleven en wat een rechtvaardige samenleving is. In dit onderwerp behandel je centrale begrippen als vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid, de contracttheorieen van Hobbes, Locke en Rousseau over de oorsprong en legitimiteit van de staat, en de rechtvaardigheidstheorie van John Rawls met zijn sluier van onwetendheid.

3Onderdelenca. 15min leestijd4VaardighedenNiveauBasis 1 · Standaard 1 · Verdieping 1

T·0888 / 11

Examenprofiel

Centrale begrippen (vrijheid, gelijkheid, rechtvaardigheid, legitimiteit) van de sociale filosofie uitleggenDe sociaal-contracttheorieen van Hobbes, Locke en Rousseau onderscheidenRawls' theorie van rechtvaardigheid (oorspronkelijke positie, sluier van onwetendheid, twee beginselen) uitleggenOpvattingen over de rechtvaardige samenleving op een casus toepassen

Operatoren:leg uitverklaarvergelijkberedeneerbeoordeelpas toe

basisniveau

Beheers de kern: de begrippen vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid en de grondgedachte van het sociaal contract.

verhoogd niveau

Vergelijk Hobbes, Locke en Rousseau en pas Rawls' sluier van onwetendheid toe op een verdelingsvraag.

Diepte

Schrift

Inhalt · 3 onderdelen

Sociale filosofie: centrale begrippen en de rechtvaardige samenleving

Vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid#

Basisexamenblad-nl

De sociale filosofie draait om enkele centrale waarden die je scherp moet kunnen onderscheiden, want ze botsen vaak (zie Afb. 1). De eerste is vrijheid, en daarbinnen maak je onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Negatieve vrijheid is vrijheid van dwang: de afwezigheid van belemmeringen, het met rust gelaten worden, kunnen doen wat je wilt zonder inmenging van anderen of de staat. Positieve vrijheid is vrijheid tot zelfontplooiing: de werkelijke mogelijkheid om iets van je leven te maken, wat middelen, kansen en soms steun van de gemeenschap vereist. Iemand die met rust gelaten wordt maar arm en kansloos is, heeft veel negatieve maar weinig positieve vrijheid. Dit onderscheid is belangrijk omdat verschillende politieke stromingen een andere vrijheid vooropstellen: wie vooral negatieve vrijheid waardeert, wil een kleine, terughoudende overheid; wie positieve vrijheid waardeert, verwacht dat de overheid kansen schept.

Kernbegrippen van de sociale filosofie

Afb. 1Afb. 1 — De centrale waarden en hun onderscheidingen; ze botsen vaak, vooral vrijheid en gelijkheid.

De tweede waarde is gelijkheid, en ook die kent verschillende gedaanten die je niet mag verwarren. Formele gelijkheid (of gelijkheid voor de wet) betekent dat iedereen dezelfde rechten en dezelfde behandeling door de wet krijgt, ongeacht afkomst of stand. Materiele gelijkheid gaat verder en betreft de feitelijke verdeling van welvaart, kansen en middelen: streven naar kleinere verschillen in inkomen, bezit en levenskansen. Belangrijk is dat gelijkheid niet hetzelfde is als eenvormigheid: gelijk behandelen betekent gelijke gevallen gelijk behandelen, maar soms vraagt rechtvaardigheid juist een ongelijke behandeling van ongelijke gevallen (wie meer nodig heeft, meer geven). Vrijheid en gelijkheid staan bovendien in spanning: volledige vrijheid in de economie leidt tot ongelijkheid, en het afdwingen van gelijkheid beperkt de vrijheid. Veel politieke debatten zijn in de kern een afweging tussen deze twee waarden.

De derde en overkoepelende waarde is rechtvaardigheid: het geven aan ieder van wat hem toekomt, en het eerlijk verdelen van lasten en lusten in een samenleving. Filosofen onderscheiden verschillende soorten. Distributieve (verdelende) rechtvaardigheid gaat over de eerlijke verdeling van welvaart, kansen en middelen: wie krijgt wat, en volgens welk beginsel (gelijk deel, naar behoefte, naar verdienste)? Corrigerende (vergeldende) rechtvaardigheid gaat over het herstellen van onrecht: passende straf voor daders en genoegdoening voor slachtoffers. En procedurele rechtvaardigheid gaat over de eerlijkheid van de procedure zelf: zijn de spelregels voor iedereen gelijk, ongeacht de uitkomst? Deze soorten helpen je een vraagstuk te ordenen: gaat het om verdelen, om corrigeren, of om een eerlijke procedure? Rechtvaardigheid is daarmee het centrale begrip waarmee de hele sociale filosofie werkt.

Naast deze waarden staat het begrip legitimiteit: de vraag waarom een overheid het recht heeft om te heersen, wetten op te leggen en gehoorzaamheid te eisen. Macht alleen is niet genoeg; een rover die je dwingt heeft macht maar geen legitiem gezag. Legitiem gezag is macht die als rechtmatig wordt aanvaard, meestal omdat het op instemming, op de wet of op een rechtvaardige orde berust. De vraag naar legitimiteit is de kern van de contracttheorieen in het volgende onderdeel: waarom mag de staat over ons heersen, en welke grenzen stelt dat aan zijn macht? Op het examen wordt gevraagd deze begrippen (de twee vrijheden, de soorten gelijkheid, de soorten rechtvaardigheid, legitimiteit) te onderscheiden en op een casus toe te passen, en de spanning tussen vrijheid en gelijkheid te beredeneren. Een sterk antwoord definieert de begrippen precies, benoemt in een casus welke waarden botsen en welke soort rechtvaardigheid speelt.

Uitgewerkt voorbeeld

Botsende waarden herkennen

De overheid legt een hoge belasting op de hoogste inkomens om armoede te bestrijden. Beredeneer welke waarden hier botsen en welke soort rechtvaardigheid speelt.

Vrijheid benoemen
De hoge belasting beperkt de negatieve vrijheid van de rijken (met rust gelaten worden over hun bezit) ten gunste van meer positieve vrijheid (kansen) voor de armen.
Gelijkheid benoemen
Het gaat om materiele gelijkheid: de feitelijke verschillen in welvaart worden verkleind, niet alleen de gelijkheid voor de wet.
Rechtvaardigheid benoemen
Dit is distributieve (verdelende) rechtvaardigheid: de vraag hoe welvaart eerlijk verdeeld moet worden. De casus toont de klassieke botsing tussen vrijheid en gelijkheid.

Resultaat: De maatregel verkleint de negatieve vrijheid van de rijken ten gunste van materiele gelijkheid en positieve vrijheid voor de armen; het is een kwestie van distributieve rechtvaardigheid. De casus illustreert de spanning tussen vrijheid en gelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Negatieve en positieve vrijheid verwarren: de eerste is vrij zijn van dwang, de tweede is de werkelijke mogelijkheid tot zelfontplooiing.
Gelijkheid gelijkstellen aan iedereen precies hetzelfde geven; soms vraagt rechtvaardigheid juist een ongelijke behandeling van ongelijke gevallen.

Actieve herhaling

De overheid overweegt de studiefinanciering te verhogen voor studenten uit arme gezinnen. Beredeneer met de begrippen negatieve/positieve vrijheid en formele/materiele gelijkheid welke waarden hier spelen en botsen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Het sociaal contract: Hobbes, Locke en Rousseau#

Standardexamenblad-nl

De contracttheorieen proberen de oorsprong en de legitimiteit van de staat te verklaren met een gedachte-experiment: stel je een natuurtoestand voor, een situatie zonder staat, wetten of gezag, en vraag je af waarom mensen daaruit een staat zouden vestigen (zie Afb. 2). De gedachte is dat de staat berust op een (denkbeeldig) verdrag tussen de mensen: zij dragen een deel van hun vrijheid over aan een gezag in ruil voor iets wat ze zonder staat missen. Wat dat is, en hoeveel macht het gezag daardoor krijgt, hangt af van hoe somber of hoopvol je de natuurtoestand voorstelt. Drie klassieke denkers geven daarop een verschillend antwoord: Thomas Hobbes, John Locke en Jean-Jacques Rousseau. Hun theorieen liggen aan de basis van het moderne denken over de staat, de mensenrechten en de democratie, en keren op het examen terug omdat ze laten zien hoe je uit een mensbeeld een politieke orde afleidt.

Drie sociaal-contractdenkers

Afb. 2Afb. 2 — Hobbes, Locke en Rousseau vergeleken: hun mensbeeld bepaalt wat het contract oplevert en hoeveel macht de staat krijgt.

Thomas Hobbes schetst de somberste natuurtoestand. Zonder gezag is het leven volgens Hobbes een oorlog van allen tegen allen, waarin iedereen alles mag en niemand veilig is; het leven is dan 'eenzaam, armoedig, akelig, wreed en kort'. Uit lijfsbehoud sluiten mensen een verdrag waarin zij hun natuurlijke recht op alles overdragen aan een sterke, ongedeelde macht (de soeverein, Hobbes' Leviathan) die de orde afdwingt. Omdat veiligheid het hoogste goed is, moet die macht bijna absoluut zijn; het volk heeft geen recht van opstand, want dat zou de gevreesde chaos terugbrengen. John Locke schetst een mildere natuurtoestand: mensen bezitten van nature al rechten (op leven, vrijheid en eigendom), maar zonder onpartijdige rechter zijn die rechten onveilig. Daarom stichten zij een staat met beperkte macht, alleen om die natuurlijke rechten te beschermen. De macht berust op instemming en is voorwaardelijk: schendt de overheid de rechten die zij hoort te beschermen, dan heeft het volk recht op verzet.

Jean-Jacques Rousseau geeft een derde antwoord dat de nadruk legt op vrijheid en gelijkheid. In zijn natuurtoestand is de mens van nature vrij en goed, maar de opkomst van eigendom en samenleving heeft ongelijkheid en onvrijheid gebracht. Het contract moet de vrijheid herstellen op een hoger niveau: mensen verenigen zich tot een gemeenschap en onderwerpen zich niet aan een heerser, maar aan de algemene wil (volonte generale), het gezamenlijke belang dat gericht is op het algemeen welzijn. Door te gehoorzamen aan de algemene wil, die zij samen vormen, gehoorzamen de burgers uiteindelijk aan zichzelf en blijven zij vrij; dit is een vroege vorm van het idee van volkssoevereiniteit en democratie. De drie theorieen verschillen dus in mensbeeld (somber, gematigd, optimistisch), in wat het contract oplevert (veiligheid, bescherming van rechten, herstel van vrijheid) en in de macht van de staat (absoluut, beperkt, de algemene wil).

Waarom zijn deze theorieen op het examen zo geschikt? Omdat ze laten zien hoe verschillende antwoorden op de vraag 'hoe is de mens?' leiden tot verschillende antwoorden op 'hoe moet de staat zijn?', en omdat ze de wortels zijn van moderne idealen: Hobbes fundeert de gedachte dat de staat de orde bewaakt, Locke de mensenrechten en het recht van verzet, Rousseau de volkssoevereiniteit en de democratie. Bij een casus over bijvoorbeeld het recht op verzet, de omvang van de staatsmacht of de bron van de wet, kun je de drie denkers toepassen en vergelijken: wat zou Hobbes, Locke of Rousseau over deze kwestie zeggen, en welk mensbeeld ligt eraan ten grondslag? Belangrijk is dat je de natuurtoestand niet als een historisch feit maar als een verklarend gedachte-experiment behandelt. Een sterk antwoord formuleert per denker het mensbeeld, wat het contract oplevert en hoeveel macht de staat krijgt, en past dat toe op de casus.

Uitgewerkt voorbeeld

Recht op verzet?

Een regering schaft verkiezingen af en onderdrukt haar burgers. Beredeneer per contractdenker of er recht op verzet is.

Hobbes toepassen
Voor Hobbes staat veiligheid boven alles en heeft de soeverein bijna absolute macht; verzet dreigt de gevreesde chaos terug te brengen, dus Hobbes kent (behalve bij direct levensgevaar) geen recht op verzet toe.
Locke toepassen
Voor Locke bestaat de staat juist om de natuurlijke rechten te beschermen; schendt de overheid die rechten, dan verbreekt zij het contract en heeft het volk recht op verzet.
Rousseau toepassen
Voor Rousseau berust legitieme macht op de algemene wil van het volk; een regering die het volk onderdrukt handelt tegen die algemene wil en is niet langer legitiem, wat verzet rechtvaardigt.

Resultaat: Hobbes kent nauwelijks recht op verzet toe (veiligheid boven alles), terwijl Locke (schending van rechten) en Rousseau (tegen de algemene wil) verzet juist rechtvaardigen. De casus laat zien hoe het mensbeeld van elke denker zijn kijk op staatsmacht bepaalt.

Veelgemaakte fouten

De denkers verwisselen: Hobbes wil een sterke soeverein (veiligheid), Locke een beperkte staat (rechten, recht van verzet), Rousseau de algemene wil (vrijheid, volkssoevereiniteit).
De natuurtoestand als een echt historisch tijdperk opvatten in plaats van als een verklarend gedachte-experiment.

Actieve herhaling

Een overheid schendt stelselmatig de grondrechten van haar burgers. Beredeneer wat Hobbes, Locke en Rousseau zouden zeggen over de vraag of de burgers recht op verzet hebben.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Rawls en de rechtvaardige samenleving#

Vertiefungexamenblad-nl

De belangrijkste moderne theorie over een rechtvaardige samenleving is die van John Rawls, die de contractgedachte vernieuwt met een krachtig gedachte-experiment (zie Afb. 3). Rawls vraagt: welke verdelingsregels zouden vrije, redelijke mensen kiezen als ze eerlijk moesten kiezen, zonder hun eigen positie te kennen? Om die eerlijkheid te waarborgen bedenkt hij de oorspronkelijke positie: een denkbeeldige uitgangssituatie waarin mensen samen de basisregels van hun samenleving kiezen. Cruciaal is dat zij dat doen achter een sluier van onwetendheid (the veil of ignorance): ze weten niet welke plaats zij straks in de samenleving zullen innemen, of ze rijk of arm, gezond of ziek, getalenteerd of niet, tot welke groep ze behoren of welke overtuiging ze hebben. Doordat niemand zijn eigen positie kent, kan niemand regels kiezen die hemzelf bevoordelen; de gekozen regels zijn dan onpartijdig en dus rechtvaardig. Rechtvaardigheid is bij Rawls dus eerlijkheid: fairness.

Rawls: van sluier naar beginselen

Afb. 3Afb. 3 — Achter de sluier van onwetendheid kiezen mensen onpartijdige regels: het vrijheidsbeginsel en het verschilbeginsel.

Wat zouden mensen achter die sluier kiezen? Rawls betoogt dat verstandige mensen, die immers in de slechtste positie kunnen belanden, twee rechtvaardigheidsbeginselen zouden aanvaarden, in een vaste rangorde. Het eerste is het vrijheidsbeginsel: iedereen heeft recht op een zo groot mogelijke gelijke basisvrijheid die verenigbaar is met dezelfde vrijheid voor anderen (vrijheid van meningsuiting, geweten, stemrecht enzovoort). Dit beginsel gaat voor alles: je mag basisvrijheden niet opofferen voor meer welvaart. Het tweede beginsel regelt de sociale en economische ongelijkheden en bestaat uit twee delen: die ongelijkheden zijn alleen gerechtvaardigd als, ten eerste, de posities eerlijk voor iedereen openstaan (gelijke kansen), en ten tweede, ze het meest in het voordeel zijn van de minst bedeelden (het verschilbeginsel of difference principle). Ongelijkheid mag dus bestaan, maar alleen als ook de zwaksten er beter van worden dan bij een gelijke verdeling.

Het verschilbeginsel is Rawls' meest kenmerkende en meest bediscussieerde idee, en je moet begrijpen waarom hij het verdedigt. Achter de sluier weet je niet of je zelf tot de zwaksten zult behoren, dus zul je, uit voorzichtigheid, een regel kiezen die de slechtste uitkomst zo goed mogelijk maakt: je verzekert je tegen het risico onderaan te belanden. Daarom sta je ongelijkheid alleen toe als die ook de minst bedeelden ten goede komt (bijvoorbeeld: hogere beloningen voor artsen zijn aanvaardbaar als ze betere zorg voor iedereen, ook de armsten, opleveren). Zo verzoent Rawls vrijheid en gelijkheid: hij beschermt de basisvrijheden strikt, maar temt de economische ongelijkheid met het oog op de zwaksten. Zijn theorie wordt bekritiseerd van twee kanten: libertariers als Robert Nozick vinden dat herverdeling de vrijheid en het eigendom van mensen schendt (je mag mensen niet dwingen te delen), terwijl anderen vinden dat Rawls nog te veel ongelijkheid toelaat.

Waarom is Rawls de kroon op de sociale filosofie en zo geschikt voor het examen? Omdat zijn sluier van onwetendheid een concreet, toepasbaar denkgereedschap is om te toetsen of een regel of verdeling rechtvaardig is: zou je deze regel kiezen als je niet wist welke plaats je zou innemen? Bij een casus over bijvoorbeeld belasting, onderwijskansen, gezondheidszorg of de verdeling van schaarse middelen kun je de oorspronkelijke positie en het verschilbeginsel toepassen: is deze ongelijkheid in het voordeel van de zwaksten en staan de posities eerlijk open? Zo verbind je Rawls met de begrippen vrijheid, gelijkheid en rechtvaardigheid uit het eerste onderdeel en met de contractgedachte uit het tweede. Een sterk antwoord legt de oorspronkelijke positie en de twee beginselen precies uit, past de sluier toe op de casus, en betrekt een tegenwerping (bijvoorbeeld die van Nozick), zodat je niet alleen navertelt maar afweegt.

Uitgewerkt voorbeeld

De sluier van onwetendheid toepassen

Een land overweegt gratis onderwijs voor iedereen, betaald uit belasting. Toets deze regel met Rawls' oorspronkelijke positie en het verschilbeginsel.

Sluier toepassen
Vraag: zou je gratis onderwijs kiezen als je niet wist of je in een arm of rijk gezin geboren zou worden? Achter de sluier weet je dat je arm zou kunnen zijn, dus verzeker je je tegen kansloosheid.
Verschilbeginsel toetsen
Gratis onderwijs vergroot de kansen van de minst bedeelden het sterkst en laat de posities eerlijker openstaan; de bijbehorende ongelijkheid in belastingdruk komt zo ook de zwaksten ten goede.
Tegenwerping betrekken
Nozick zou tegenwerpen dat je de rijken niet mag dwingen mee te betalen: dat schendt hun eigendom en vrijheid. Rawls antwoordt dat de rechtvaardigheid van de basisstructuur zwaarder weegt dan een onbeperkt eigendomsrecht.

Resultaat: Achter de sluier zouden mensen gratis onderwijs kiezen, want het dient de kansen van de minst bedeelden (verschilbeginsel); Rawls acht het dus rechtvaardig. Nozick betwist dit vanuit het eigendomsrecht, wat laat zien dat je Rawls moet afwegen tegen de libertaire kritiek.

Veelgemaakte fouten

Denken dat Rawls alle ongelijkheid afwijst; hij staat ongelijkheid toe mits die de minst bedeelden ten goede komt (verschilbeginsel).
De sluier van onwetendheid als een echt tijdperk opvatten in plaats van als een gedachte-experiment dat onpartijdigheid afdwingt.

Actieve herhaling

Beredeneer met Rawls' sluier van onwetendheid en het verschilbeginsel of een samenleving waarin artsen veel meer verdienen dan verzorgenden rechtvaardig kan zijn, en betrek de kritiek van Nozick.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma filosofie HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma filosofie HAVO — Examenblad.nl

Sociale filosofie: centrale begrippen en de rechtvaardige samenleving

Kernpunten

Botsende waarden herkennen

Kernpunten

Recht op verzet?

Kernpunten

De sluier van onwetendheid toepassen

Bronnen

Sociale filosofie: centrale begrippen en de rechtvaardige samenleving

Kernpunten

Botsende waarden herkennen

Kernpunten

Recht op verzet?

Kernpunten

De sluier van onwetendheid toepassen

Bronnen