Czytanie ze zrozumieniem: the four stimulus texts of Paper 1, and the lifting rule

One of the four stimulus texts is a literary extract. Here is a practice extract written for these notes — it is not taken from any published work and no dated past paper is being reproduced: „Nie weszła od razu. Stanęła przed progiem, jakby to nie był już jej dom. Klucz obracał się w zamku z trudem — od dwudziestu lat nikt go nie przekręcał. W środku pachniało wapnem i kurzem, a na ścianie w kuchni wciąż wisiał kalendarz z tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego ósmego roku.” The question, worth two marks and carrying no AO3 marks, is: Dlaczego bohaterka nie wchodzi od razu do domu?

1. 01Read for shape, and register what kind of text this is

   The first pass is not for the question. Read the four sentences straight through and settle what kind of writing this is: past-tense narrative, a single female protagonist, an interior point of view, and a house being re-entered after a long absence. Note the register — short sentences, no abstract nouns, one dash — and note the absence of anything thematic. This is a literary text, so the specification's exception applies: its content may fall outside the themes and sub-themes, and there is no vocabulary field to predict from. What you have instead is narrative detail, and on a literary extract narrative detail is the evidence.

2. 02Read what the question actually asks

   Dlaczego bohaterka nie wchodzi od razu do domu? asks for a cause. That is a specific demand, and the text nowhere states one — there is no ponieważ, no bo, no dlatego. So this is an inference question and the answer has to be built rather than located. Note also what the question does not ask. It does not ask what she does, so an answer reporting Stanęła przed progiem answers a different question. Under the specification's own rule, lifting an element from the original that does not match the phrasing of the question set forfeits the mark even when it is perfectly true.

3. 03Collect the evidence: three details and a comparison

   Three things carry the meaning. The comparison jakby to nie był już jej dom says the house has stopped being hers — jakby takes the past form to build its conditional, and to nie był keeps its predicate in the nominative because the identifying to construction is not subject to the genitive of negation. The stiff key and od dwudziestu lat nikt go nie przekręcał establish the length of the absence, with go in the genitive after a negated verb. And the calendar still hanging from tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego ósmego roku says the interior has stopped in the past. Three details, one conclusion.

4. 04Decide whether to lift

   This question carries no AO3 marks, so words from the text may be reused without rephrasing. The test is therefore not whether reuse is allowed but whether the reused words answer what was asked. Jakby to nie był już jej dom is close to the answer, but it is a comparison rather than a cause; dropped in on its own it describes instead of explaining. So build a because-frame of your own and let the text's detail sit inside it as evidence. That combination — your causal structure, the text's detail — satisfies both halves of the rule, and it is the safest habit on any inference question.

5. 05Write it, then check the Polish

   Write one sentence carrying a cause and its support: Nie wchodzi od razu, ponieważ dom przestał być dla niej domem: nikt nie otwierał go od dwudziestu lat, a wszystko w środku zatrzymało się w przeszłości. Check the grammar as you go. Przestać takes an infinitive, and the predicate after być goes into the instrumental, hence domem. Otwierać is negated, so its object is genitive, go. Zatrzymało się is neuter to agree with wszystko. And w przeszłości is locative after w. One clause of cause, one of evidence, nothing else added.

Result: Nie wchodzi od razu, ponieważ dom przestał być dla niej domem: nikt nie otwierał go od dwudziestu lat, a wszystko w środku zatrzymało się w przeszłości. Metoda: w tekście literackim nie ma mapy tematów, więc dowodem jest szczegół narracyjny; pytanie „dlaczego” wymaga przyczyny, a nie opisu; przepisanie zdania z tekstu jest dozwolone, ale tylko wtedy, gdy przepisane słowa naprawdę odpowiadają na postawione pytanie.

A stimulus text adapted from Polish press writing contains this sentence: Rosnącą liczbę młodych ludzi wyjeżdżających z mniejszych miast tłumaczy się brakiem stabilnej pracy, o którym mówiono w raportach już dziesięć lat temu. Parse it with the fixed routine and render it in English.

1. 01Find the finite verb before anything else

   Do not start at the left. Scan for the one word carrying person, number and tense: tłumaczy się. It is third person singular present, and the się is not reflexive here — tłumaczy się is the impersonal construction meaning it is explained, or people explain. Recognising that in the first two seconds tells you two things at once. There will be no named agent anywhere in the sentence, so stop looking for one. And the accusative object of the underlying verb stays accusative in this construction, which is why the sentence can open with an accusative noun phrase and still be perfectly well formed.

2. 02Look for a nominative subject and find that there is none

   The routine now asks for the subject in the nominative. Test the opening phrase, Rosnącą liczbę. Liczba is feminine: its nominative is liczba and its accusative liczbę, while rosnąca is the nominative of the participle and rosnącą its accusative. Both words are accusative, so this is the object, fronted to the head of the sentence for emphasis exactly as the specification's syntax entry describes. An English-trained reader takes it for the subject and reads the sentence inside out. One letter decided the matter, which is the whole argument for reading endings rather than positions.

3. 03Unpack the genitive chain hanging off the object

   Everything between liczbę and tłumaczy się modifies liczbę and is genitive plural: młodych ludzi wyjeżdżających z mniejszych miast. Ludzi is the genitive plural of ludzie, quantified by liczba; młodych agrees with it; wyjeżdżających is the adjectival present participle, also genitive plural, agreeing with ludzi and carrying an entire English relative clause inside one word — who are leaving. Z mniejszych miast is genitive plural after z. Read the chain as a single block: the growing number of young people leaving smaller towns. Nine Polish words, one noun phrase, and no finite verb anywhere inside it.

4. 04Identify the instrumental and read it as the by-what

   Brakiem stabilnej pracy is instrumental followed by genitive: brak becomes brakiem, and stabilnej pracy is the genitive of stabilna praca depending on it. The underlying verb tłumaczyć coś czymś means to explain something by something, so the instrumental supplies the explanation: by the lack of stable work. This is the pattern to internalise. In an impersonal się construction the accusative is what is being explained and the instrumental is what explains it, and neither of them is a subject. Polish official prose builds thousands of sentences on exactly this frame.

5. 05Attach the który clause by its own case

   O którym mówiono w raportach: którym is masculine singular locative. Its gender and number point back to brak, which is masculine singular — not to praca, which is feminine, and not to liczbę, which is feminine too. Its case comes from o, which governs the locative in this meaning. Mówiono is the impersonal past, so the clause means which was discussed in reports, with no agent named, and już dziesięć lat temu means as long as ten years ago. Two impersonals in a single sentence is entirely ordinary in this register.

6. 06Render it, and restate the routine

   The growing number of young people leaving smaller towns is put down to the lack of stable work, which reports were already discussing ten years ago. Note what English has to add: an agent-free passive for each Polish impersonal, and a full relative clause for the participle. The routine that got there was fixed and repeatable — finite verb first, then a search for a nominative subject, then the chain, then the instrumental, then the relative clause by its own case. Applied to five sentences a day for a term, it stops being a routine and becomes reading.

Result: Tłumaczenie: The growing number of young people leaving smaller towns is put down to the lack of stable work, which reports were already discussing ten years ago. Procedura: najpierw czasownik osobowy (tłumaczy się — forma bezosobowa), potem podmiot w mianowniku (nie ma go), potem łańcuch rzeczowników w dopełniaczu (młodych ludzi wyjeżdżających z mniejszych miast), potem narzędnik jako przyczyna (brakiem stabilnej pracy), a na końcu zdanie podrzędne z „który”, którego przypadek wynika z jego własnego zdania (o którym — miejscownik po przyimku „o”).

Practice material written for these notes, not reproduced from any past paper. The text: „W wielu polskich domach telefon jest dziś jedynym przedmiotem, którego używają wszyscy — od babci po siedmiolatka. Rodzice, którzy dwadzieścia lat temu uczyli dzieci obsługi komputera, dziś częściej proszą dzieci o pomoc. Cytowana w artykule socjolożka twierdzi jednak, że nie jest to żadna rewolucja: młodsi zawsze uczyli się nowych narzędzi szybciej, a nowe jest tylko tempo. Badania pokazują wprawdzie, że starsi Polacy korzystają z internetu coraz częściej, ale to wnuki wciąż zakładają babciom konta.” The questions: (1) Prawda czy fałsz — (a) Starsi Polacy korzystają z internetu rzadziej niż kiedyś; (b) Dwadzieścia lat temu to rodzice uczyli dzieci obsługi komputera; (c) Socjolożka uważa, że mamy do czynienia z rewolucją. (2) Czego rodzice uczyli dzieci dwadzieścia lat temu? (3) Co sugeruje ostatnie zdanie o samodzielności starszych użytkowników internetu? (4) Jaki jest stosunek cytowanej socjolożki do opisywanej zmiany?

1. 01Classify the four questions before answering any of them

   Thirty seconds spent labelling the questions changes the way you read. Question one is a true-or-false grid: non-verbal, no Polish written, no AO3 marks. Question two asks for a specific piece of information in Polish. Question three asks what the final sentence suggests, which is inference. Question four asks about the attitude of a person quoted in the text, which is abstract material of exactly the kind the specification names. Two of the four therefore cannot be answered by locating a sentence, and knowing that before you read means you read for relations between sentences rather than for isolated facts.

2. 02Question one, and the distractor built from the text's own words

   Statement (a), Starsi Polacy korzystają z internetu rzadziej niż kiedyś, is false: the text says coraz częściej, and the whole item turns on one adverb. Statement (b), Dwadzieścia lat temu to rodzice uczyli dzieci obsługi komputera, is true and is stated almost verbatim — note uczyć kogoś czegoś, an accusative person and a genitive thing, which is why the text has dzieci obsługi and not dzieci obsługę. Statement (c), Socjolożka uważa, że mamy do czynienia z rewolucją, is false and is the designed trap: every content word in it appears in the text, but the text says nie jest to żadna rewolucja.

3. 03Question two, and the decision to lift

   Czego rodzice uczyli dzieci dwadzieścia lat temu? The interrogative is czego, genitive, because uczyć governs the genitive of the thing taught, and the answer has to come back in the genitive: obsługi komputera. This question carries no AO3 marks, so the specification allows the words of the text to be used without rephrasing, and here the natural answer simply is the text's phrase. Lift it. Adding a further clause about what parents do now would be irrelevant material under the same rule and would put at risk the mark you had. Two words, the right case, nothing else.

4. 04Question three, an inference from the final sentence

   Co sugeruje ostatnie zdanie o samodzielności starszych użytkowników internetu? The sentence is ale to wnuki wciąż zakładają babciom konta, and the inference lives in three words. Ale marks the reversal set up by wprawdzie. To fronts wnuki as the ones who really act. And wciąż means still, so the situation has not changed. The text never says older users are dependent; it shows it. Answer: Sugeruje, że wzrost jest tylko częściowo samodzielny — babcie korzystają z internetu, ale konta zakłada im młodsze pokolenie. Note zakłada im, dative, because zakładać komuś coś takes a dative person.

5. 05Question four, attitude, and the attribution trap

   Jaki jest stosunek cytowanej socjolożki do opisywanej zmiany? Two things have to be right. The attitude must be named rather than narrated: she is sceptical about the word rewolucja, and jest sceptyczna wobec is the natural frame, with wobec governing the genitive. And the view must stay attributed to her — the text reports it with twierdzi, so an answer beginning Zmieniło się tylko tempo states as fact what the passage attributes. Write: Jest sceptyczna wobec słowa „rewolucja”: jej zdaniem zmieniło się tylko tempo, a nie sam mechanizm. Attitude first, evidence second, attribution intact.

Result: Odpowiedzi: (1) a — fałsz; b — prawda; c — fałsz. (2) Obsługi komputera. (3) Sugeruje, że wzrost jest tylko częściowo samodzielny: babcie korzystają z internetu, ale konta zakłada im młodsze pokolenie. (4) Jest sceptyczna wobec słowa „rewolucja”: jej zdaniem zmieniło się tylko tempo, a nie sam mechanizm. Zasada: pytanie niewerbalne sprawdza jedno słowo, a nie temat; przy pytaniu bez punktów za język wolno przepisać słowa z tekstu, jeśli naprawdę odpowiadają na pytanie; przy wnioskowaniu i przy pytaniu o postawę gotowej odpowiedzi w tekście nie ma — jest tylko dowód.

Practice material written for these notes, not reproduced from any past paper. The stimulus text: „Po dwa tysiące czwartym roku wyjazdy zarobkowe z Polski stały się zjawiskiem masowym. Najczęściej wyjeżdżali ludzie młodzi, z wykształceniem średnim lub wyższym, przede wszystkim z mniejszych miejscowości. Dla wielu rodzin przekazy pieniężne od bliskich za granicą były przez lata ważnym źródłem utrzymania, a część emigrantów po powrocie założyła własne firmy. Jednocześnie w niektórych powiatach ubyło osób w wieku produkcyjnym, a szpitale i szkoły miały trudności ze znalezieniem pracowników. W ostatnich latach kierunek ruchu zaczął się zmieniać: Polska stała się także krajem, do którego przyjeżdżają pracownicy z zagranicy, co postawiło przed samorządami zupełnie nowe zadania. Dziś dyskutuje się już nie o tym, czy wyjeżdżać, lecz o tym, jak zatrzymać w kraju tych, którzy wrócili.” The question: Streść tekst po polsku, uwzględniając: kto wyjeżdżał z Polski po 2004 roku; jakie skutki miała emigracja dla polskiego społeczeństwa; na czym polega zmiana ostatnich lat.

1. 01Turn the bullet points into a word budget

   The three bullets are the mark scheme's own skeleton: who left Poland after 2004, what effects emigration had on Polish society, and what the change of recent years consists in. Count the content points they imply — probably two under the first bullet, three under the second, one or two under the third, so five or six in total. Then divide. Five or six points inside a hundred words is fifteen to eighteen words each, which is one clause each. That number settles the style before a word is written: full sentences but short ones, and no more than two or three reporting frames in the whole answer, because frames cost words that content points need.

2. 02Harvest against the bullets, and discard what matches none

   Go through the text once, writing each fact beside the bullet it serves. Bullet one takes young, educated, from smaller towns. Bullet two takes remittances supporting families, returnees founding firms, and the shortage of working-age people in hospitals and schools. Bullet three takes the reversal of direction and the new tasks for local authorities. Now look at what is left over — the observation about what the public discussion is now about. It is interesting and it belongs to no bullet, so it either serves bullet three or it is cut. Under the specification's rule, irrelevant material does not sit harmlessly beside a content point; it withdraws it.

3. 03See exactly what a lift costs, on one content point

   Take the remittances point. Lifted, it reads: Przekazy pieniężne od bliskich za granicą były przez lata ważnym źródłem utrzymania. It contains the required information and it matches the second bullet, so under the specification's rule it earns the AO2 content point in full. But not one word of it can count towards the AO3 mark out of five, because lifted language is not eligible for credit there. Reformulated, it reads: pieniądze przysyłane przez bliskich utrzymywały wiele rodzin. The same content point, and now a passive participle, a przez phrase and a finite verb are all yours. Identical content mark, entirely different language mark.

4. 04See the lift that scores nothing at all

   Now the failure case the specification actually prints. Suppose that under the second bullet, what effects emigration had, a candidate lifts Dziś dyskutuje się już nie o tym, czy wyjeżdżać. The sentence is in the text and it is perfectly comprehensible. But it is about the present debate, not about the effects on Polish society, so it is an element lifted from the original which does not match the phrasing of the bullet point — the specification's own worked example — and no content mark is awarded for it. It is also lifted, so it cannot help the language mark either. That is the one combination that scores nothing twice.

5. 05Assemble in full sentences and count to the band

   Four sentences, ninety-two words, every bullet served, and the last full stop comfortably inside the band. Z tekstu wynika, że po dwa tysiące czwartym roku Polskę opuszczali przede wszystkim ludzie młodzi i dobrze wykształceni, najczęściej pochodzący z mniejszych miejscowości. Skutki emigracji były dwojakie: pieniądze przysyłane przez bliskich utrzymywały wiele rodzin, a część powracających zakładała własne firmy, lecz w niektórych powiatach zabrakło rąk do pracy w szpitalach i szkołach. Ostatnio kierunek ruchu się odwrócił: do Polski przyjeżdżają dziś pracownicy z innych krajów, co stawia przed władzami lokalnymi zupełnie nowe zadania. Dlatego publiczna dyskusja dotyczy obecnie nie tyle samego wyjazdu, ile sposobów zatrzymania w kraju tych, którzy zdecydowali się wrócić.

6. 06Check the language, because the AO3 mark is a separate mark

   Read the summary once more as language only. Case after prepositions: po … roku locative, z mniejszych miejscowości genitive, przez bliskich accusative, w powiatach and w szpitalach locative, przed władzami instrumental. Aspect: opuszczali, utrzymywały and zakładała are imperfective for extended or repeated situations, while odwrócił się and zdecydowali się are perfective for completed ones. Agreement: część is feminine singular, so zakładała and not zakładali. Then look for the complex structures the AO3 grid rewards — here the passive participle przysyłane, the impersonal zabrakło with its genitive, and the correlative nie tyle … ile. Diacritics last: every ą, ę, ó, ł, ś, ż and ź checked one by one.

Result: Streszczenie (92 wyrazy): Z tekstu wynika, że po dwa tysiące czwartym roku Polskę opuszczali przede wszystkim ludzie młodzi i dobrze wykształceni, najczęściej pochodzący z mniejszych miejscowości. Skutki emigracji były dwojakie: pieniądze przysyłane przez bliskich utrzymywały wiele rodzin, a część powracających zakładała własne firmy, lecz w niektórych powiatach zabrakło rąk do pracy w szpitalach i szkołach. Ostatnio kierunek ruchu się odwrócił: do Polski przyjeżdżają dziś pracownicy z innych krajów, co stawia przed władzami lokalnymi zupełnie nowe zadania. Dlatego publiczna dyskusja dotyczy obecnie nie tyle samego wyjazdu, ile sposobów zatrzymania w kraju tych, którzy zdecydowali się wrócić. Zasada: punkt za treść można dostać także za przepisane sformułowanie, ale punktu za język — nigdy; przepisanie, które nie pasuje do sformułowania punktu w poleceniu, nie daje żadnego z dwóch punktów; wszystko po pierwszej naturalnej przerwie między dziewięćdziesiątym a setnym wyrazem nie jest w ogóle czytane.

An illustrative Paper 1, built as practice material rather than reproduced from any past paper; note that the specification does not publish how the 35 reading marks are divided between the four texts, so this split is invented for the exercise. Text 1: a press feature on changing family roles, about 450 words, 8 marks. Text 2: a short online opinion piece on social media, about 300 words, 7 marks. Text 3: an adapted historical article on a regional festival, about 400 words, 10 marks, and it carries the summary question. Text 4: a literary extract, about 350 words, 10 marks. Then the translation into English, 10 marks, and the research-project essay, 40 marks. Build the plan for the 150 minutes.

1. 01Do the arithmetic, then correct it

   One hundred and fifty minutes over eighty-five marks is one minute forty-five seconds a mark, and that number is only a starting point. Reading marks are recognition marks: you find something that is already there. Translation and essay marks are production marks: you make something that is not. Production is slower per mark, and the essay carries an extra cost no comprehension question has — an unseen source to read and a structure to plan before any Polish is written. So the honest split leans time away from reading and towards the second half of the paper, and a plan that gives reading its strict mark-proportional sixty-two minutes will run out of time at the end.

2. 02Protect the essay's block first

   Reserve the essay's block before allocating anything else, and reserve it generously: about sixty-two minutes, split ten for reading the unseen source and planning, forty-five for writing roughly three hundred words, and seven for checking. It is forty of the paper's eighty-five marks, more than the reading and the translation put together, and it is the part that cannot be rescued in a final sweep, because a missing paragraph is simply missing. Write it last, when your Polish has been warmed up by two hours of reading, but budget it first, while your judgement is not yet under pressure. Everything else is fitted around that block.

3. 03Survey and rank the four texts

   Spend three minutes surveying before reading anything properly. Turn every page. Note the four texts, their lengths, their sources, their tariffs and which one carries the summary — here Text 3, at ten marks with the summary inside it, is the single most valuable block in the section. Then rank by two criteria. Tariff, because ten marks deserve a fresh eye more than seven do. And accessibility, judged from the first two sentences of each: Text 2, a short contemporary opinion piece on a familiar sub-theme, will read fastest, while Text 4, the literary extract, has no thematic scaffolding and will read slowest.

4. 04Fix the order, and put the summary where your Polish is best

   The order that follows is 2, 3, 1, 4. Text 2 first: short, accessible, seven marks banked in about ten minutes, and it settles your reading before anything expensive. Text 3 second, with about twenty minutes, because it carries the summary and the summary is the only reading question whose language is marked — it needs your Polish at its best, which is early but not cold. Text 1 third, about twelve minutes. Text 4 last, about fifteen, because a literary extract rewards patience and by then everything else is safe. Fifty-seven minutes across the four texts, with three already spent on the survey.

5. 05Set the abandonment rule and the recovery slot

   Two rules protect the plan from the single question that would otherwise eat it. First, an abandonment rule: no one-mark detail question gets more than about two minutes. Write the most plausible answer you have, mark it in the margin with a symbol you will recognise, and move on — an attempt can score and a blank cannot. Second, a recovery slot rather than a recovery habit: the last ten minutes belong to a language sweep across everything written in Polish, and only what is left of them goes back to abandoned questions. That ordering is deliberate, because the sweep lifts every answer while the abandoned question lifts one.

6. 06Write out the plan and stress-test it

   Written out: 0 to 3, survey the whole paper; 3 to 60, the four texts in the order 2, 3, 1, 4, at roughly 10, 20, 12 and 15 minutes; 60 to 78, the translation into English; 78 to 140, the research project, with 10 minutes on the source and the plan, 45 on the writing and 7 on the check; 140 to 150, the language sweep. Then stress-test it once on practice material with a clock running, and note where it broke. The plan that survives contact is the one you have already broken twice in preparation, not the one written on the morning of the exam.

Result: Plan na 150 minut: 0–3 przegląd całego arkusza; 3–60 cztery teksty w kolejności 2, 3, 1, 4 (około 10, 20, 12 i 15 minut); 60–78 tłumaczenie na angielski; 78–140 esej projektu badawczego (10 minut na źródło i plan, 45 na pisanie, 7 na sprawdzenie); 140–150 kontrola językowa całości. Zasady: esej daje 40 z 85 punktów, więc jego czas rezerwuje się jako pierwszy, a pisze się go jako ostatni; tekst ze streszczeniem czytamy wtedy, gdy polszczyzna jest najlepsza, bo tylko tam ocenia się język; na jedno pytanie za jeden punkt najwyżej dwie minuty; ostatnie dziesięć minut należy do kontroli językowej, a nie do pytania, którego nie udało się rozwiązać.