Samenvattingen · HandvaardigheidNL · VWO

Praktijk: plastische vormgeving en driedimensionale technieken

Dit onderwerp hoort bij het schoolexamen (SE) en gaat over het construeren en samenstellen van ruimtelijk werk: hoe je losse delen tot een geheel verbindt, hoe je een werk laat dragen en hoe je zorgt dat het stevig en in evenwicht staat. Je leert de belangrijkste verbindingstechnieken per materiaal, de constructieprincipes (draagconstructie, armatuur, stabiliteit) en het cruciale samenspel van zwaartepunt en steunvlak dat bepaalt of een beeld blijft staan of omvalt. Waar het vorige onderwerp de materialen en grondwerkwijzen behandelde, draait het hier om het technisch en constructief laten kloppen van een driedimensionaal werk.

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·131313 / 14

Examenprofiel

SE-praktijk: plastische en constructieve technieken beheersen: construeren, assembleren, verbinden, plooien, buigen, stapelen.Verbindingen doelgericht kiezen en uitvoeren per materiaal (lijmen, pen-en-gat, schroeven, lassen, naaien).Constructieprincipes toepassen: draagconstructie, armatuur, stabiliteit, evenwicht en zwaartepunt.

Operatoren:construeerverbindkiesontwerpberekenverantwoord

basisniveau

Voor iedereen: de belangrijkste verbindingen en constructieprincipes kennen en een stabiel werk kunnen maken. Dit is SE-stof, geen CE-stof.

verhoogd niveau

Verdieping: constructie en evenwicht bewust ontwerpen bij complexe, open of bewegende vormen en de keuzes onderbouwen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Praktijk: plastische vormgeving en driedimensionale technieken

Construeren en verbinden: technieken en verbindingen per materiaal#

Basisexamenblad-handvaardigheid-praktijk-plastische-technieken-SE

Construeren of assembleren is een additieve techniek waarbij je een ruimtelijk werk opbouwt uit afzonderlijke delen die je verbindt tot een geheel. Anders dan bij boetseren (één plastische massa) of beeldhouwen (één blok) werk je hier met onderdelen die je maakt, vormt en samenvoegt. Deze manier van werken — sinds het kubisme en de moderne kunst gangbaar — maakt open, doorbroken en samengestelde vormen mogelijk die je niet uit één blok kunt hakken. Naast verbinden horen ook plooien, buigen en stapelen tot het plastische repertoire.

De verbinding is het hart van het construeren, en welke je kiest, hangt af van het materiaal. Afb. 1 zet de belangrijkste verbindingen per materiaal op een rij. Hout verbind je met lijm, met pen-en-gat (een uitsteeksel dat in een gat past), met deuvels, spijkers of schroeven; metaal met lassen, solderen, klinknagels, schroeven of bouten; kunststof met lijm of door verwarmen; textiel en zacht materiaal door naaien, knopen, wikkelen of spannen. Voor elke materiaalcombinatie is er een passende, betrouwbare verbinding.

Verbindingen per materiaal

Afb. 1Afb. 1 — Passende verbindingstechnieken per materiaal; de keuze hangt af van het materiaal, de belasting en het beeldende doel.

Een verbinding moet niet alleen houden, maar ook passen bij het beeldende doel. Je kunt een verbinding verbergen (een onzichtbare lijm- of pen-en-gatverbinding, zodat het werk uit één stuk lijkt) of juist tonen en benadrukken (zichtbare klinknagels, lasrupsen of bouten die de constructie en het maakproces laten zien — een 'eerlijke' constructie, kenmerkend voor veel modern werk en design). De keuze tussen verbergen en tonen is dus ook een esthetische en inhoudelijke beslissing, niet alleen een technische.

Naast de losse verbinding telt de samenhang van het geheel. Een geconstrueerd werk is zo sterk als zijn zwakste verbinding, dus stem je de verbinding af op de krachten die erop komen te staan (trekt, drukt of buigt de verbinding?) en op het gewicht van de delen. Bij het construeren denk je vooruit over de volgorde van assembleren (kun je overal nog bij?) en over de belasting. Op het schoolexamen laat je zien dat je passende verbindingen kiest en correct uitvoert, en dat je die keuzes — verbergen of tonen, sterk genoeg voor de belasting — kunt verantwoorden.

Uitgewerkt voorbeeld

De verbinding afstemmen op de belasting

Je maakt een staand metalen beeld waarbij een dunne, uitstekende arm veel gewicht draagt. Welke verbinding kies je en waarom?

Belasting bepalen
De arm draagt gewicht en staat onder buig- en trekbelasting op het verbindingspunt.
Materiaal
Metaal-op-metaal: lijm is te zwak, een enkele schroef kan losdraaien onder trilling.
Keuze
Lassen geeft een doorlopende, sterke verbinding die trek en buiging aankan; eventueel versterkt met een lasplaatje.
Verantwoorden
De las past bij het materiaal en is berekend op de belasting; de zichtbare lasrups kan bovendien de eerlijke, constructieve stijl versterken.

Resultaat: Voor een zwaar belaste metalen verbinding is lassen de juiste keuze; ze is afgestemd op materiaal en belasting en past bij de constructieve stijl.

Veelgemaakte fouten

Een verbinding kiezen die niet bij het materiaal past (bijvoorbeeld metaal 'lijmen' waar lassen of klinken nodig is voor de belasting).
Alleen aan de losse verbinding denken en niet aan de volgorde van assembleren, zodat je aan het eind niet meer bij een verbinding kunt.

Actieve herhaling

Ontwerp een klein geconstrueerd object uit drie materialen (bijvoorbeeld hout, metaaldraad en textiel). Bepaal per koppeling de passende verbinding (Afb. 1) en beslis of je die verbergt of toont; verantwoord elke keuze.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — construeren en verbinden (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Constructieprincipes: draagconstructie, armatuur en stabiliteit#

Standaardexamenblad-handvaardigheid-praktijk-plastische-technieken-SE

Elk ruimtelijk werk heeft een draagconstructie: het (soms verborgen) deel dat het gewicht draagt en de vorm overeind houdt. Bij een geboetseerd of gemodelleerd werk is dat vaak een armatuur — een inwendig skelet van draad, buis of hout waaromheen je het zachte materiaal opbouwt. Afb. 2 toont zo'n armatuur in een staande figuur. De armatuur voorkomt dat de nog zachte klei of was doorzakt of afbreekt, vooral bij dunne, uitstekende of overhangende delen (een uitgestrekte arm, een been in de lucht). Zonder armatuur is een staande boetseerfiguur constructief bijna onmogelijk.

Armatuur en draagconstructie in een figuur

Afb. 2Afb. 2 — De armatuur (het inwendige skelet) draagt het zachte materiaal en de uitstekende delen; hij is verankerd in de grondplaat.

De armatuur moet aansluiten bij de vorm die je wilt maken: hij loopt door de kern van de massa en vertakt naar de uitstekende delen, maar mag nergens aan de oppervlakte komen (anders zie je hem in het eindwerk) en moet ruimte laten voor voldoende materiaal eromheen. Bij grote werken is de armatuur zelf een klein bouwwerk dat je stevig aan een grondplaat of sokkel verankert. Denk vooruit: een armatuur die je later niet meer uit het werk kunt halen, is een probleem als je het werk wilt afvormen of holbakken.

Stabiliteit — de weerstand tegen omvallen — is een tweede constructieprincipe. Ze wordt bepaald door de vorm van de draagconstructie en de plaatsing van het gewicht. Een breed, laag steunvlak geeft stabiliteit; een smalle voet met veel gewicht hoog geeft instabiliteit. Een beproefd hulpmiddel is de driehoek: de driehoek is de stevigste, niet-vervormbare basisvorm, dus een driepotige of driehoekige onderbouw staat stabieler dan een wankele smalle voet. Verstijving (schoren, verbindingen die niet kunnen scharnieren) maakt een constructie star en dus sterker.

Draagconstructie, armatuur en stabiliteit samen bepalen of een werk technisch kan bestaan. Ze staan bovendien in dienst van de vorm: juist een gewaagde, open of uitwaaierende compositie (veel beweging, ver uitstekende delen) stelt hoge constructie-eisen en vraagt om een slim skelet, een stevige verankering of een tegenwicht. Op het schoolexamen laat je zien dat je een passende draagconstructie of armatuur ontwerpt, rekening houdt met de stabiliteit, en die technische keuzes afstemt op je beeldende idee en kunt verantwoorden.

Uitgewerkt voorbeeld

Een instabiel ontwerp stabiel maken

Je ontwerp is een hoge, slanke figuur op één klein voetje, die dreigt om te vallen. Hoe maak je het stabieler zonder het idee te verliezen?

Probleem
Veel gewicht hoog op een smal steunvlak: het zwaartepunt ligt hoog en de basis is klein — instabiel.
Steunvlak vergroten
Verbreed de voet of voeg een grondplaat/sokkel toe, zodat het steunvlak groter wordt.
Constructie versterken
Gebruik een stevige inwendige armatuur, verankerd in de grondplaat; pas eventueel een driehoekige steun toe.
Idee bewaren
Houd de slanke silhouet, maar verplaats gewicht omlaag of voeg een subtiel tegenwicht toe, zodat de vorm hetzelfde oogt maar stabiel staat.

Resultaat: Door het steunvlak te vergroten, de armatuur te verankeren en het gewicht te verlagen wordt de figuur stabiel, terwijl het slanke idee behouden blijft.

Veelgemaakte fouten

Een staande boetseerfiguur zonder armatuur maken, waardoor uitstekende delen doorzakken of afbreken.
De armatuur te dik of te oppervlakkig plaatsen, zodat hij aan de oppervlakte komt of geen ruimte laat voor voldoende materiaal.

Actieve herhaling

Ontwerp de armatuur voor een staande boetseerfiguur met één arm omhoog. Teken of beschrijf waar het skelet loopt (kern en vertakking naar de arm), hoe je het aan een grondplaat verankert, en hoe je de stabiliteit waarborgt (Afb. 2).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — constructie en armatuur (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Zwaartepunt en evenwicht: een ruimtelijk werk laten staan#

Standaardexamenblad-handvaardigheid-praktijk-plastische-technieken-SE

Of een ruimtelijk werk blijft staan, wordt beslist door het zwaartepunt en het steunvlak. Het zwaartepunt is het denkbeeldige punt waar al het gewicht van het werk als het ware samengebald zit; het steunvlak is het gebied waarmee het werk de grond raakt (de voet, de voetjes, de sokkel). Afb. 3 toont de regel: een werk staat stabiel zolang de loodlijn uit het zwaartepnt (de zwaartelijn) bínnen het steunvlak valt. Zodra die loodlijn buiten het steunvlak komt, kantelt het werk — dan valt het om.

Zwaartepunt, zwaartelijn en steunvlak

Afb. 3Afb. 3 — Een werk staat zolang de zwaartelijn uit het zwaartepunt binnen het steunvlak valt (links); valt ze erbuiten, dan kantelt het (rechts).

Uit deze regel volgen twee praktische inzichten. Ten eerste: een breed steunvlak en een laag zwaartepunt geven stabiliteit, want dan valt de zwaartelijn ruim binnen de basis, ook als het werk een beetje helt. Ten tweede: een hoog zwaartepunt en een smal steunvlak geven instabiliteit, want een kleine helling brengt de zwaartelijn dan al snel buiten de basis. Daarom staan brede, lage vormen vanzelf stevig en vragen hoge, slanke of top-zware vormen om extra maatregelen.

Bij een asymmetrische of bewegende compositie — een uitgestrekte arm, een naar voren hellende figuur, een uitwaaierende vorm — verschuift het zwaartepunt naar de zware of uitstekende kant en dreigt het buiten het steunvlak te vallen. Je lost dat op met een tegenwicht (een verzwaring of uitstekend deel aan de andere kant), met een groter of verschoven steunvlak, of met een extra steunpunt (een been, een boomstronk, een attribuut dat mee de grond raakt — precies wat barokke beeldhouwers deden om hun draaiende figuren te laten staan). Zo wordt een dynamische vorm constructief mogelijk.

Zwaartepunt en evenwicht verbinden techniek en beeld direct met elkaar. De constructieve eis (de zwaartelijn binnen het steunvlak) stuurt mee hoe een beweeglijk of gewaagd idee eruit kan zien: soms verzwaar of verberg je iets, soms maak je een steunpunt tot een zichtbaar onderdeel van de compositie. Zwaar materiaal onderin en licht materiaal boven helpt eveneens. Op het schoolexamen laat je zien dat je het principe van zwaartepunt en steunvlak begrijpt, een werk stabiel ontwerpt of maakt, en — bij een bewegende of asymmetrische vorm — een verantwoorde oplossing voor het evenwicht kiest.

Uitgewerkt voorbeeld

Evenwicht voor een bewegende figuur

Je ontwerpt een hardlopende figuur die ver naar voren leunt, met beide voeten bijna van de grond. Hoe laat je dit beeld staan?

Zwaartepunt lokaliseren
Door het naar voren leunen ligt het zwaartepunt ruim vóór de voeten — de zwaartelijn valt buiten het smalle steunvlak.
Steunvlak vergroten
Verbind de figuur met een grondplaat of laat een naar achteren gestrekt been de grond raken, zodat het steunvlak naar voren én achteren reikt.
Tegenwicht / verankering
Anker de figuur stevig in de plaat, of gebruik een zwaar, laag element achter het zwaartepunt als tegenwicht.
Compositie bewaren
Maak het steunpunt (het achterste been of de plaat) een logisch, meelopend deel van de beweging, zodat het niet als een kunstgreep opvalt.

Resultaat: Door een groter steunvlak en verankering (het achterste been als steunpunt) valt de zwaartelijn weer binnen de basis; de dynamische, voorwaarts leunende figuur blijft staan.

Veelgemaakte fouten

Alleen op visueel evenwicht letten en het fysieke evenwicht (de zwaartelijn binnen het steunvlak) vergeten, zodat het werk omvalt.
Een uitstekend, zwaar deel toevoegen zonder tegenwicht of extra steunpunt, waardoor het zwaartepunt buiten het steunvlak komt.

Actieve herhaling

Neem een ontwerp van een naar voren leunende figuur. Bepaal (bij benadering) waar het zwaartepunt ligt en of de zwaartelijn binnen het steunvlak valt. Zo niet, kies een oplossing (tegenwicht, groter steunvlak of extra steunpunt) en verantwoord die (Afb. 3).

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma beeldende vakken vwo — zwaartepunt, evenwicht en stabiliteit (College voor Toetsen en Examens (CvTE))

Referenties en bronnen

Bronnen

College voor Toetsen en Examens (CvTE)

Examenprogramma beeldende vakken vwo — construeren en verbinden

Praktijk: plastische vormgeving en driedimensionale technieken

3 Onderdelen~11 min leestijd3 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

Praktijk: plastische vormgeving en driedimensionale technieken

Kernpunten

De verbinding afstemmen op de belasting

Kernpunten

Een instabiel ontwerp stabiel maken

Kernpunten

Evenwicht voor een bewegende figuur

Bronnen

Praktijk: plastische vormgeving en driedimensionale technieken

Kernpunten

De verbinding afstemmen op de belasting

Kernpunten

Een instabiel ontwerp stabiel maken

Kernpunten

Evenwicht voor een bewegende figuur

Bronnen