Samenvattingen · EconomieNL · VWO

Monetair beleid en de centrale bank

De centrale bank bewaakt de prijsstabiliteit met de rente en de geldhoeveelheid. Dit onderwerp behandelt geld en geldschepping door banken, de oorzaken en gevolgen van inflatie, de doelstelling en instrumenten van de ECB, en het transmissiemechanisme waarlangs een renteverandering doorwerkt naar de bestedingen en de inflatie.

4 Onderdelen~14 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 2 · Verdieping 2

T·161616 / 17

Examenprofiel

Chartaal en giraal geld onderscheiden en het geldscheppingsproces door banken uitleggen (domein I).Inflatie berekenen met de CPI en de oorzaken (bestedings- en kosteninflatie) en gevolgen benoemen.De doelstelling (prijsstabiliteit) en de instrumenten van de centrale bank (ECB) uitleggen.Het transmissiemechanisme van de beleidsrente naar bestedingen en inflatie beredeneren.

Operatoren:berekenbepaalleg uitverklaarberedeneerinterpreteerbeoordeel

basisniveau

Voor iedereen: geld, inflatie, de rol van de centrale bank en de rente horen tot domein I.

verhoogd niveau

Verdieping: het geldscheppingsproces en het transmissiemechanisme stap voor stap beredeneren.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Monetair beleid en de centrale bank

Geld en geldschepping#

Standaardexamenblad-economie-domein-I

De maatschappelijke geldhoeveelheid bestaat uit chartaal geld (munten en bankbiljetten) en giraal geld (direct opvraagbare tegoeden op betaalrekeningen). Verreweg het grootste deel van het geld is giraal: het bestaat alleen als saldo bij een bank en wordt met pinnen en overschrijven gebruikt. Modern geld is fiduciair: het heeft geen dekking in goud, maar waarde omdat iedereen erop vertrouwt dat het als betaling wordt aanvaard — gesteund door de centrale bank en de staat. Dit onderscheid is de basis voor het begrijpen van geldschepping.

Het verrassende feit is dat gewone banken het meeste geld scheppen, en wel door krediet te verlenen. Als een bank een lening verstrekt, schrijft ze het geleende bedrag simpelweg bij op de rekening van de klant: er ontstaat nieuw giraal geld dat er daarvoor niet was. De klant besteedt dat geld, het komt als deposito bij een andere bank terecht, die daarvan (op de vereiste reserve na) opnieuw kan uitlenen, enzovoort. Afb. 1 toont deze keten. Zo vergroot elke ronde van kredietverlening de geldhoeveelheid — geldschepping is dus vooral schuldcreatie.

Geldschepping door kredietverlening

Afb. 1Afb. 1 — Geldschepping. Een bank leent (op de reserve na) een deposito uit; het geleende geld wordt besteed en komt als nieuw deposito bij een andere bank, die opnieuw uitleent. Zo groeit de girale geldhoeveelheid.

Dit proces is niet onbegrensd. Banken moeten een deel van de tegoeden aanhouden als reserve (kasreserve bij de centrale bank en eigen buffers), en ze lenen alleen uit aan kredietwaardige klanten die willen lenen. De omvang van de geldschepping hangt daardoor af van de bereidheid van banken om uit te lenen en van huishoudens en bedrijven om te lenen, en die wordt sterk beïnvloed door de rente. Naast geldschepping bestaat er ook geldvernietiging: als leningen worden afgelost, verdwijnt het bijbehorende girale geld weer uit de omloop.

De totale geldhoeveelheid is macro-economisch van belang omdat ze samenhangt met de bestedingen en de prijzen. Groeit de geldhoeveelheid veel sneller dan de productie, dan is er ‘te veel geld voor te weinig goederen’ en dreigt inflatie (§2); groeit ze te traag, dan kan dat de bestedingen knellen. Daarom houdt de centrale bank de geldschepping — indirect, via de rente en het toezicht op banken — in de gaten. Het geldscheppingsproces is zo de schakel tussen het bankwezen en het monetaire beleid dat de rest van dit hoofdstuk behandelt.

\text{geldhoeveelheid} = \text{chartaal geld} + \text{giraal geld}

Maatschappelijke geldhoeveelheid

Het grootste deel is giraal (banktegoeden); banken scheppen giraal geld via kredietverlening.

Uitgewerkt voorbeeld

Geldschepping bij een lening

Een klant stort €1000 chartaal op zijn rekening bij bank A. De bank houdt 10% als reserve aan en leent de rest uit. Leg uit hoeveel nieuw giraal geld er in deze eerste stap ontstaat en waarom de totale geldschepping veel groter kan zijn.

Reserve en uitlenen
Bank A houdt $0{,}10\times1000 =\,\text{EUR}100$ reserve en leent $\,\text{EUR}900$ uit.
Nieuw giraal geld
De €900 lening wordt als girale tegoed bijgeschreven bij de lener: er is €900 nieuw giraal geld ontstaan dat er eerst niet was.
Vervolgrondes
De €900 wordt besteed en belandt als deposito bij een andere bank, die er (op 10% na) €810 van kan uitlenen, enzovoort. Elke ronde schept opnieuw giraal geld, zodat het totaal een veelvoud van de €1000 kan worden.

Resultaat: In de eerste stap ontstaat €900 nieuw giraal geld; door de opeenvolgende leenrondes kan de totale geldschepping oplopen tot een veelvoud van de oorspronkelijke €1000.

Veelgemaakte fouten

Denken dat alleen de centrale bank geld schept; gewone banken scheppen het meeste geld via kredietverlening.
Chartaal en giraal geld verwarren; giraal geld is het (grootste) deel dat als banktegoed bestaat.

Actieve herhaling

Leg uit wat er met de maatschappelijke geldhoeveelheid gebeurt als huishoudens en bedrijven massaal leningen aflossen en nauwelijks nieuwe leningen aangaan.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (geld en monetair beleid) (CvTE / Examenblad)

Inflatie: oorzaken en gevolgen#

Standaardexamenblad-economie-domein-I

Inflatie is de aanhoudende stijging van het algemeen prijspeil, gemeten met de consumentenprijsindex (CPI). Het inflatiepercentage is de procentuele stijging van de CPI ten opzichte van een jaar eerder:

\frac{\text{CPI}_t - \text{CPI}_{t-1}}{\text{CPI}_{t-1}}\times100\%

. Belangrijk is dat inflatie over het álgemeen prijspeil gaat, niet over de prijs van één product; en dat het om een aanhoudende stijging gaat, niet om een eenmalige prijssprong. Afb. 2 toont de ontwikkeling van het inflatiepercentage over de jaren. Deflatie is het omgekeerde: een aanhoudende daling van het prijspeil.

Het inflatiepercentage over de tijd

Afb. 2Afb. 2 — Het inflatiepercentage per jaar. De piek toont een periode van hoge (onder meer kosten)inflatie, gevolgd door een terugkeer richting de doelstelling van ongeveer 2%.

Inflatie heeft twee hoofdoorzaken. Bestedingsinflatie (vraaginflatie) ontstaat als de effectieve vraag groter is dan wat de economie bij het huidige prijspeil kan produceren — de overbesteding uit het conjunctuurhoofdstuk: te veel geld jaagt te weinig goederen na, en de prijzen stijgen. Kosteninflatie (aanbodinflatie) ontstaat als de productiekosten stijgen — door duurdere grondstoffen (bijvoorbeeld energie), hogere lonen of hogere belastingen — en bedrijven die kosten doorberekenen in hun prijzen. Het onderscheid bepaalt het passende beleid: bestedingsinflatie remt men met vraagbeleid, kosteninflatie is lastiger want vraagbeleid raakt de oorzaak niet.

Een gevaarlijk verschijnsel is de loon-prijsspiraal: als werknemers de gestegen prijzen compenseren met hogere looneisen, en bedrijven die hogere loonkosten weer in hun prijzen doorberekenen, jaagt inflatie zichzelf aan. Hierbij spelen de inflatieverwachtingen een sleutelrol: verwacht iedereen hoge inflatie, dan gedraagt men zich ernaar (hogere lonen en prijzen) en wordt de verwachting zelfvervullend. Daarom hecht de centrale bank er zoveel belang aan de inflatieverwachtingen ‘verankerd’ te houden rond haar doelstelling.

Inflatie heeft duidelijke winnaars en verliezers. Ze holt de koopkracht uit van geld en van vaste bedragen: spaarders (bij een rente onder de inflatie), mensen met een vast inkomen of pensioen, en schuldeisers verliezen. Schuldenaren winnen, want hun schuld wordt in reële termen minder waard (de overheid met haar staatsschuld is vaak een netto-winnaar). Verder verstoort onvoorspelbare inflatie de rekenmiddelfunctie van geld en bemoeilijkt ze investeringsbeslissingen. Juist omdat inflatie de koopkracht aantast en de economie ontwricht, is het beteugelen ervan de kerntaak van de centrale bank (§3).

\text{inflatie} = \frac{\text{CPI}_t - \text{CPI}_{t-1}}{\text{CPI}_{t-1}}\times100\%

Inflatiepercentage

De procentuele stijging van de consumentenprijsindex ten opzichte van een jaar eerder.

Uitgewerkt voorbeeld

Inflatie berekenen en de oorzaak duiden

De CPI stijgt van 125 (2022) naar 130 (2023). Bereken het inflatiepercentage. De stijging komt vooral door sterk gestegen energieprijzen. Benoem de soort inflatie en beoordeel of vraagbeleid de oorzaak aanpakt.

Inflatiepercentage
$\frac{130 - 125}{125}\times100\% = \frac{5}{125}\times100\% = 4\%$ .
Soort inflatie
De oorzaak ligt aan de kostenkant (energie): dit is kosteninflatie (aanbodinflatie).
Beleid beoordelen
Vraagbeleid (bestedingen afremmen) raakt de oorzaak — de dure energie — niet rechtstreeks; het zou de inflatie alleen dempen door de economie af te koelen, ten koste van groei en werk.

Resultaat: De inflatie is 4%; het is kosteninflatie (energie), waartegen vraagbeleid de oorzaak niet aanpakt — het kan de inflatie alleen indirect (en met economische schade) dempen.

Veelgemaakte fouten

Inflatie afmeten aan de prijs van één product in plaats van aan het algemeen prijspeil (CPI).
Denken dat spaarders altijd verliezen; het gaat om de reële rente — bij een spaarrente boven de inflatie winnen ze wél koopkracht.

Actieve herhaling

De CPI stijgt van 110 naar 115,5. Bereken het inflatiepercentage. Leg uit wie er koopkracht verliest en wie wint, gegeven een spaarrente van 2%.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (geld en monetair beleid) (CvTE / Examenblad)

De centrale bank en de rente#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

De centrale bank — voor de eurozone de Europese Centrale Bank (ECB) — heeft als hoofddoelstelling prijsstabiliteit: een lage en stabiele inflatie, in de praktijk een streefwaarde van ongeveer 2% op de middellange termijn. Een lage, voorspelbare inflatie beschermt de koopkracht en houdt de rekenmiddelfunctie van geld intact, wat goed is voor sparen, investeren en groei. De ECB is onafhankelijk van de politiek, juist om te voorkomen dat regeringen haar zouden dwingen tot geldschepping die de inflatie aanjaagt. Afb. 3 vat de doelstelling en de belangrijkste instrumenten samen.

Doelstelling en instrumenten van de centrale bank

Afb. 3Afb. 3 — De ECB streeft prijsstabiliteit na (inflatie rond 2%). Haar belangrijkste instrument is de beleidsrente; daarnaast open-markttransacties en reserve-eisen.

Het belangrijkste instrument is de beleidsrente: de rente waartegen banken bij de centrale bank kunnen lenen (en stallen). Door die rente te verhogen of te verlagen, beïnvloedt de centrale bank de rente die banken op hun beurt aan huishoudens en bedrijven rekenen, en daarmee de kosten van lenen in de hele economie. Een hogere beleidsrente maakt lenen duurder en sparen aantrekkelijker (restrictief, remt de bestedingen en de inflatie); een lagere beleidsrente doet het omgekeerde (expansief). De rente is zo de hoofdknop van het monetaire beleid.

Daarnaast beschikt de centrale bank over open-markttransacties (het kopen of verkopen van staatsobligaties, waarmee ze de hoeveelheid geld en de rente op de financiële markten stuurt) en over reserve-eisen aan banken. In tijden van crisis, toen de rente al bijna nul was, gebruikten centrale banken onconventionele instrumenten zoals grootschalige opkoopprogramma's (kwantitatieve verruiming) om extra geld in de economie te pompen. Al deze instrumenten dienen hetzelfde doel: de geldhoeveelheid en de financieringskosten zó sturen dat de inflatie rond de doelstelling blijft.

Het monetaire beleid en het begrotingsbeleid zijn de twee handen van de macro-economische politiek, maar liggen in de eurozone bij verschillende partijen: het monetaire beleid bij de ene, onafhankelijke ECB voor alle eurolanden, het begrotingsbeleid bij de negentien afzonderlijke regeringen. Dat vraagt om afstemming, want de twee kunnen elkaar versterken of tegenwerken (bijvoorbeeld als de ECB de rente verhoogt tegen de inflatie terwijl regeringen tegelijk fors stimuleren). De onafhankelijkheid van de centrale bank en de begrotingsregels (§ begrotingsbeleid) zijn beide bedoeld om dit samenspel geloofwaardig en stabiel te houden.

\text{doel ECB: inflatie} \approx 2\% \text{ (prijsstabiliteit)}

Doelstelling

Hoofdinstrument: de beleidsrente; verder open-markttransacties en reserve-eisen.

Uitgewerkt voorbeeld

Rentebeleid bij te hoge inflatie

De inflatie in de eurozone loopt op tot 6%, ruim boven de doelstelling van 2%. Leg uit welke kant de ECB de beleidsrente op stuurt en waarom, en noem een mogelijk nadeel.

Doel
De ECB wil de inflatie terugbrengen naar ongeveer 2%; ze moet de bestedingen (de effectieve vraag) afremmen.
Renterichting
Ze verhoogt de beleidsrente: lenen wordt duurder en sparen aantrekkelijker, zodat consumptie en investeringen afnemen en de opwaartse druk op de prijzen vermindert.
Nadeel
Een hogere rente remt ook de economische groei en kan de werkloosheid verhogen; het beleid dempt de inflatie ten koste van de bedrijvigheid.

Resultaat: De ECB verhoogt de beleidsrente om via duurder krediet de bestedingen en dus de inflatie te dempen; het nadeel is lagere groei en mogelijk meer werkloosheid.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de centrale bank de rente verlaagt om inflatie te bestrijden; tegen te hoge inflatie verhoogt ze juist de rente.
Monetair en begrotingsbeleid door elkaar halen; de rente is monetair (ECB), belastingen en uitgaven zijn budgettair (regering).

Actieve herhaling

De economie zit in een diepe recessie met bijna nul inflatie. Leg uit welke kant de ECB de beleidsrente op stuurt en via welke kanalen dat de bestedingen zou moeten stimuleren.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (geld en monetair beleid) (CvTE / Examenblad)

Het transmissiemechanisme#

Verdiepingexamenblad-economie-domein-I

Het transmissiemechanisme is de keten waarlangs een verandering van de beleidsrente uiteindelijk de bestedingen, de productie en de inflatie beïnvloedt. De centrale bank stuurt maar één knop — de korte beleidsrente — maar die werkt via meerdere kanalen door in de reële economie. Afb. 4 tekent de belangrijkste schakels van rente naar inflatie. Het mechanisme verklaart waarom monetair beleid wél de conjunctuur en de inflatie kan sturen, maar met vertraging en met de nodige onzekerheid.

Het transmissiemechanisme (rentekanaal)

Afb. 4Afb. 4 — Het rentekanaal van het transmissiemechanisme: een lagere beleidsrente maakt krediet goedkoper, stimuleert investeringen en consumptie, verhoogt de effectieve vraag en — bij volledige benutting — de inflatie.

Het eerste en bekendste kanaal is het rentekanaal. Een lagere beleidsrente maakt lenen goedkoper en sparen minder aantrekkelijk. Daardoor gaan bedrijven meer investeren (meer projecten worden rendabel bij een lagere disconteringsvoet, § intertemporele ruil) en huishoudens meer lenen en consumeren (hypotheken, duurzame aankopen). De effectieve vraag stijgt, en via de multiplier neemt de productie toe. Zit de economie tegen haar capaciteitsgrens, dan vertaalt de extra vraag zich in hogere prijzen: de inflatie stijgt.

Er zijn meer kanalen. Via het wisselkoerskanaal maakt een lagere rente de eigen munt minder aantrekkelijk voor beleggers, waardoor die in waarde daalt; dat maakt de export goedkoper en de import duurder, wat de netto-uitvoer en de vraag opdrijft (en via duurdere import ook direct de prijzen). Via het vermogens- en kredietkanaal stuwt een lagere rente de koersen van aandelen en obligaties (§ beleggen) en de huizenprijzen op, waardoor huishoudens zich rijker voelen en banken makkelijker krediet verlenen — ook dat versterkt de bestedingen.

Het transmissiemechanisme werkt echter traag en onzeker: economen schatten dat een renteverandering pas na ongeveer één tot twee jaar volledig doorwerkt in de inflatie. Bovendien kan het mechanisme haperen — bijvoorbeeld als banken bij een crisis toch niet uitlenen, of als de rente al bijna nul is (de liquiditeitsval), waardoor verder verlagen weinig effect heeft. Deze vertragingen en onzekerheden maken monetair beleid tot een lastige stuurtaak: de centrale bank moet vooruitkijken en handelen op basis van verwachtingen, want ingrijpen op het moment zelf komt te laat. Zo verbindt het transmissiemechanisme de rente met vrijwel alle eerdere onderwerpen — investeren, beleggen, wisselkoersen, de conjunctuur en de inflatie.

\downarrow \text{rente} \Rightarrow \uparrow \text{lenen/investeren/consumptie} \Rightarrow \uparrow \text{effectieve vraag} \Rightarrow \uparrow \text{inflatie}

Transmissie (rentekanaal)

Een lagere rente stimuleert de bestedingen en, bij volledige benutting, de inflatie; met 1 tot 2 jaar vertraging.

Uitgewerkt voorbeeld

Een renteverlaging volgen door de economie

De ECB verlaagt de beleidsrente met 1 procentpunt om een dreigende recessie te bestrijden. Beschrijf via het rente- en het wisselkoerskanaal hoe dit de bestedingen beïnvloedt, en waarom het effect pas na verloop van tijd zichtbaar is.

Rentekanaal
Lenen wordt goedkoper: bedrijven investeren meer (meer projecten hebben een positieve netto contante waarde) en huishoudens lenen en consumeren meer. De effectieve vraag stijgt en werkt via de multiplier door.
Wisselkoerskanaal
De lagere rente maakt de euro minder aantrekkelijk, waardoor die in waarde daalt; de export wordt goedkoper en de import duurder, wat de netto-uitvoer en de vraag verhoogt.
Vertraging
Investerings- en consumptiebeslissingen kosten tijd, en het multiplierproces loopt in rondes; daardoor werkt de renteverlaging pas na ongeveer een tot twee jaar volledig door in productie en inflatie.

Resultaat: Via goedkoper krediet (rentekanaal) en een zwakkere euro (wisselkoerskanaal) stijgt de effectieve vraag; door de tijd die beslissingen en het multiplierproces kosten, is het effect pas na één tot twee jaar volledig zichtbaar.

Veelgemaakte fouten

Aannemen dat een renteverandering direct doorwerkt; het transmissiemechanisme werkt met een vertraging van ongeveer één tot twee jaar.
Alleen het rentekanaal noemen; ook het wisselkoers- en het vermogens-/kredietkanaal dragen aan de transmissie bij.

Actieve herhaling

De ECB verhoogt de rente om de inflatie te bestrijden. Beschrijf stap voor stap hoe dit via het transmissiemechanisme de bestedingen en de inflatie afremt, en noem een reden waarom het effect kan tegenvallen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma economie vwo — domein I (geld en monetair beleid) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma economie vwo — domein I (geld en monetair beleid)

Monetair beleid en de centrale bank

4 Onderdelen~14 min leestijd4 VaardighedenNiveau Standaard 2 · Verdieping 2

Monetair beleid en de centrale bank

Kernpunten

Geldschepping bij een lening

Kernpunten

Inflatie berekenen en de oorzaak duiden

Kernpunten

Rentebeleid bij te hoge inflatie

Kernpunten

Een renteverlaging volgen door de economie

Bronnen

Monetair beleid en de centrale bank

Kernpunten

Geldschepping bij een lening

Kernpunten

Inflatie berekenen en de oorzaak duiden

Kernpunten

Rentebeleid bij te hoge inflatie

Kernpunten

Een renteverlaging volgen door de economie

Bronnen