Samenvattingen · BedrijfseconomieNL · HAVO

Perspectief op de organisatie

Domein B4 kijkt van buitenaf naar de organisatie: welke belanghebbenden (stakeholders) zijn erbij betrokken, welke soorten organisaties zijn er (bedrijven met winstoogmerk, non-profit, overheid, verenigingen en stichtingen), en hoe verhouden een organisatie en haar omgeving zich tot elkaar. Je leert de belangen van de verschillende partijen te herkennen en te beredeneren en de organisatievormen te onderscheiden naar doel en eigendom.

3 Onderdelen~15 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

T·0555 / 16

Examenprofiel

De belanghebbenden (stakeholders) van een organisatie benoemen en hun belangen beschrijven en tegen elkaar afwegen.Organisatievormen onderscheiden naar doel (profit/non-profit) en eigendom (privaat, publiek, coöperatie, vereniging, stichting).De invloed van de externe omgeving op de organisatie (markt, overheid, maatschappij) beredeneren.Maatschappelijk verantwoord ondernemen en de spanning tussen winst en andere belangen bespreken.

Operatoren:leg uitverklaarberedeneerbeoordeelinterpreteer

basisniveau

Zorg dat je de belangrijkste stakeholders kunt benoemen (eigenaren, werknemers, klanten, leveranciers, financiers, overheid) en per stakeholder het belang kunt beschrijven, en dat je profit- van non-profitorganisaties onderscheidt.

verhoogd niveau

Redeneer over botsende belangen: hoe weegt een onderneming winst voor de aandeelhouders af tegen goede arbeidsvoorwaarden, lage prijzen en duurzaamheid, en wat betekent maatschappelijk verantwoord ondernemen daarbij?

Diepte

Tekst

Inhoud · 3 onderdelen

Perspectief op de organisatie

Belanghebbenden en hun belangen#

Basisexamenblad-nl

De organisatie en haar belanghebbenden

Afb. 1De organisatie in het midden, omringd door haar belanghebbenden. Interne stakeholders (eigenaren, werknemers) sturen mee; externe stakeholders (klanten, leveranciers, bank, overheid, samenleving) beïnvloeden haar van buitenaf. Elk heeft een eigen belang.

Een organisatie staat nooit op zichzelf: er zijn veel partijen die er een belang bij hebben, en die noemen we belanghebbenden of stakeholders. Een stakeholder is iedereen die iets te winnen of te verliezen heeft bij het reilen en zeilen van de organisatie. De belangrijkste zijn de eigenaren (aandeelhouders bij een bv), de werknemers, de klanten (afnemers), de leveranciers, de financiers (banken), de overheid en de bredere samenleving. Elk van hen kijkt met een eigen bril naar de organisatie en beoordeelt haar op wat voor hén telt. Deze benaderingswijze — kijken vanuit de belanghebbenden — is in domein A geïntroduceerd en keert hier terug als het centrale gereedschap om organisatievraagstukken te doordenken.

De belangen van de stakeholders lopen sterk uiteen en botsen soms. De eigenaren willen winst en waardegroei; de werknemers willen een goed loon, zekerheid en prettige arbeidsomstandigheden; de klanten willen een goede prijs-kwaliteitverhouding; de leveranciers willen op tijd betaald worden en een langdurige relatie; de financiers willen dat rente en aflossing veilig zijn en kijken naar de solvabiliteit; de overheid wil belastingafdracht en naleving van wetten; en de samenleving wil dat de organisatie zich verantwoord gedraagt tegenover milieu en omgeving. Op het examen moet je een gegeven situatie vanuit één zo'n belang kunnen beoordelen — bijvoorbeeld waarom een vakbond bezwaar maakt tegen een reorganisatie of waarom een bank aandringt op meer eigen vermogen.

Men onderscheidt interne en externe belanghebbenden. Interne stakeholders horen bij de organisatie zelf: de eigenaren/aandeelhouders, het management en de werknemers. Externe stakeholders staan erbuiten maar hebben er wel mee te maken: klanten, leveranciers, banken, de overheid, concurrenten en de samenleving. Het onderscheid helpt om te bepalen wie directe zeggenschap heeft (interne partijen beslissen mee) en wie invloed van buitenaf uitoefent (externe partijen via de markt, contracten, wetgeving of publieke opinie). Een organisatie moet met beide groepen rekening houden: interne partijen aansturen en motiveren, externe partijen tevredenhouden en aan hun eisen voldoen.

Omdat belangen botsen, moet een organisatie voortdurend afwegen. Hogere lonen voor werknemers gaan ten koste van de winst voor de eigenaren; lagere prijzen voor klanten drukken de marge; investeren in duurzaamheid kost op korte termijn geld dat niet naar dividend gaat. De leiding van een organisatie zoekt een balans die de continuïteit waarborgt: op de lange termijn kan een bedrijf immers alleen overleven als het al zijn stakeholders voldoende tevreden houdt. Ontevreden werknemers vertrekken, ontevreden klanten lopen weg, en een bank die het risico te groot vindt, trekt de financiering in. Het afwegen van stakeholderbelangen is daarmee geen bijzaak maar een kernopgave van het besturen van een organisatie.

Deze stakeholderbenadering leidt naar het begrip maatschappelijk verantwoord ondernemen (mvo): het idee dat een organisatie niet alleen op winst (profit) let, maar ook op mensen (people) en milieu (planet) — de 'triple P'. Een onderneming die maatschappelijk verantwoord onderneemt, houdt rekening met de gevolgen van haar handelen voor werknemers, de omgeving en toekomstige generaties, ook waar dat op korte termijn winst kost. De gedachte is dat verantwoord gedrag op de lange termijn loont, doordat het de reputatie, de klantbinding en de relatie met de overheid versterkt. Voor het examen komt het erop aan dat je de spanning tussen winst en andere belangen kunt benoemen en beredeneren, en mvo kunt herkennen als een poging die spanning te overbruggen.

Uitgewerkt voorbeeld

Botsende belangen bij een loonsverhoging

Een bedrijf maakt € 800\,000 winst. De werknemers eisen een loonsverhoging die de loonkosten met € 200\,000 doet stijgen. Bereken de winst na de loonsverhoging (overige omstandigheden gelijk) en beredeneer hoe de werknemers en de aandeelhouders deze eis verschillend beoordelen.

Stap 1 — Bereken de winst na de loonsverhoging
Hogere loonkosten verlagen de winst met hetzelfde bedrag, bij gelijke opbrengsten.
$800\,000 - 200\,000 = 600\,000$
Stap 2 — Beredeneer de belangen
De werknemers (stakeholder: loon en zekerheid) zien hun koopkracht stijgen; de aandeelhouders (stakeholder: winst en dividend) zien de winst met € 200\,000 dalen, waardoor er minder te verdelen valt.
$\Delta \text{winst} = -200\,000$

Resultaat: Resultaat: de winst daalt van € 800\,000 naar € 600\,000. De werknemers beoordelen de loonsverhoging positief (meer inkomen), de aandeelhouders negatief (minder winst en dividend) — een klassiek voorbeeld van botsende stakeholderbelangen dat de leiding moet afwegen.

Veelgemaakte fouten

Alleen aan de eigenaren denken en de overige stakeholders (werknemers, leveranciers, samenleving) vergeten.
Interne en externe belanghebbenden verwisselen, bijvoorbeeld een leverancier of de bank als intern bestempelen.
Maatschappelijk verantwoord ondernemen alleen als 'milieu' opvatten en de sociale (people) en economische (profit) dimensie negeren.

Actieve herhaling

Een supermarktketen kondigt aan de prijzen te verlagen en tegelijk over te stappen op uitsluitend duurzaam geproduceerde producten. Beredeneer voor drie verschillende stakeholders (aandeelhouders, klanten, leveranciers) hoe zij deze aankondiging waarschijnlijk beoordelen en waarom hun belangen kunnen botsen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma bedrijfseconomie (HAVO) (CvTE / Examenblad)

Soorten organisaties#

Standaardexamenblad-nl

Organisatievormen naar doel en eigendom

Afb. 2De organisatievormen naast elkaar, geordend naar doel (winst of ideëel) en naar eigendom/zeggenschap. De vereniging kent leden, de stichting een bestuur, de coöperatie combineert een ledenstructuur met economische activiteit voor die leden.

Niet elke organisatie streeft naar winst, en dat leidt tot een eerste indeling naar doel. Profitorganisaties (bedrijven, ondernemingen) hebben winst als een van hun hoofddoelen: zij verkopen goederen of diensten om een positief resultaat te behalen dat naar de eigenaren gaat. Non-profitorganisaties streven een ander doel na — een maatschappelijk, sociaal of ideëel doel — en gebruiken hun opbrengsten om dat doel te dienen, niet om winst uit te keren. Denk aan een ziekenhuis, een school, een goededoelenorganisatie of een sportvereniging. Non-profit betekent overigens niet dat er geen geld binnenkomt of dat er geen positief saldo mag zijn; het betekent dat een eventueel overschot terugvloeit naar de doelstelling in plaats van naar eigenaren.

Een tweede indeling is naar eigendom en zeggenschap. Private organisaties zijn in handen van particulieren of bedrijven — de meeste ondernemingen. Publieke organisaties zijn in handen van de overheid — denk aan een gemeentelijke dienst of een staatsbedrijf; hun doel is het dienen van het algemeen belang en zij worden (deels) uit belastinggeld bekostigd. Daartussenin bestaan mengvormen, zoals verzelfstandigde overheidsdiensten. Deze indeling verklaart waarom een publieke organisatie andere doelen en verantwoording kent dan een private: waar een bedrijf zich verantwoordt tegenover aandeelhouders, verantwoordt een overheidsorganisatie zich tegenover de politiek en de burger.

Naast de eerder besproken rechtsvormen (eenmanszaak, vof, bv, nv) kent Nederland enkele bijzondere organisatievormen met een eigen doel en eigendomsstructuur. Een vereniging is een samenwerkingsverband van leden met een gemeenschappelijk (niet op winst gericht) doel, bestuurd door en voor de leden; de algemene ledenvergadering is het hoogste orgaan. Een stichting heeft geen leden en geen winstuitkering, maar een bestuur dat een in de statuten vastgelegd doel nastreeft — vaak een goed doel of het beheer van vermogen. Een coöperatie is een vereniging die wél economische activiteiten voor haar leden uitvoert, zoals een inkoopcoöperatie van boeren of een woningcoöperatie; de leden delen in de voordelen. Deze vormen laten zien dat de rechtsvorm afhangt van doel, eigendom en de manier waarop de zeggenschap is geregeld.

De keuze voor een organisatievorm hangt samen met de doelen en de manier van financieren. Een winstgericht bedrijf dat veel kapitaal wil aantrekken, kiest een bv of nv en gebruikt eigen en vreemd vermogen. Een non-profitorganisatie zoals een stichting financiert zich vaak uit donaties, subsidies en eigen opbrengsten, en heeft geen aandeelhouders. Een vereniging leunt op contributies van de leden. De financieringsbronnen bepalen mede welke belanghebbenden belangrijk zijn: bij een bedrijf de aandeelhouders en de bank, bij een stichting de donateurs en subsidieverstrekkers, bij een vereniging de leden. Zo grijpen doel, eigendom, rechtsvorm en financiering in elkaar.

Ten slotte is het doel van een organisatie zelden één ding. Zelfs een winstgericht bedrijf heeft naast winst ook doelen als continuïteit (blijven bestaan), groei, een goede naam en tevreden werknemers en klanten. Een non-profitorganisatie moet ondanks haar ideële doel financieel gezond blijven om haar missie te kunnen volhouden. Men spreekt daarom van een hiërarchie of samenstel van doelen, waarbij continuïteit vaak het overkoepelende doel is: zonder voortbestaan kan geen enkel ander doel worden gehaald. Op het examen moet je een organisatie kunnen typeren naar doel en eigendom, de passende rechtsvorm herkennen, en beredeneren welke belanghebbenden en financieringsbronnen daarbij horen.

Uitgewerkt voorbeeld

Een organisatie typeren

Een lokale sportvereniging heeft 400 leden die elk € 120 contributie per jaar betalen. De vereniging maakt in een jaar € 6\,000 overschot. Typeer de organisatie naar doel en eigendom, bereken de jaarlijkse contributie-inkomsten, en leg uit wat er met het overschot gebeurt.

Stap 1 — Typeer de organisatie
Een sportvereniging streeft een ideëel doel na (sport aanbieden) en is in handen van haar leden; het is dus een non-profitorganisatie in de rechtsvorm vereniging.
$\text{doel: ideëel} \quad \text{eigendom: leden}$
Stap 2 — Bereken de contributie-inkomsten
Vermenigvuldig het aantal leden met de contributie per lid.
$400 \times 120 = 48\,000$
Stap 3 — Leg uit wat er met het overschot gebeurt
Omdat het een non-profitorganisatie is, wordt het overschot niet uitgekeerd maar aangewend voor de doelstelling — bijvoorbeeld nieuwe materialen of een reserve.
$\text{overschot} \to \text{doelstelling (geen winstuitkering)}$

Resultaat: Resultaat: het is een non-profitvereniging (ideëel doel, eigendom bij de leden) met € 48\,000 contributie-inkomsten. Het overschot van € 6\,000 vloeit terug naar de doelstelling, niet naar eigenaren — het kenmerkende verschil met een winstgericht bedrijf.

Veelgemaakte fouten

Non-profit gelijkstellen aan 'mag geen positief saldo hebben'; een overschot mag, maar vloeit terug naar het doel in plaats van naar eigenaren.
Een vereniging (leden, ledenvergadering) en een stichting (geen leden, bestuur) door elkaar halen.
Denken dat een bedrijf alleen winst als doel heeft, terwijl continuïteit, groei en reputatie vaak even belangrijk zijn.

Actieve herhaling

Typeer de volgende organisaties naar doel (profit/non-profit) en eigendom, en benoem de passende rechtsvorm en de belangrijkste financieringsbron: (a) een landelijke supermarktketen, (b) een lokale voetbalclub, (c) een goededoelenorganisatie die onderzoek financiert, (d) een inkoopsamenwerking van biologische boeren.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma bedrijfseconomie (HAVO) (CvTE / Examenblad)

De organisatie en haar omgeving#

Standaardexamenblad-nl

De organisatie in haar omgeving (DESTEP)

Afb. 3De organisatie in het hart, omgeven door de directe omgeving (rechtstreekse partijen) en de indirecte omgeving van DESTEP-factoren. De indirecte factoren beïnvloeden de organisatie maar zijn door haar niet te sturen.

Een organisatie functioneert binnen een omgeving die haar voortdurend beïnvloedt en die zij op haar beurt beïnvloedt. Men onderscheidt de directe omgeving — de partijen waarmee de organisatie rechtstreeks te maken heeft, zoals klanten, leveranciers, concurrenten en financiers — en de indirecte omgeving: bredere factoren waar de organisatie zich naar moet voegen maar die zij niet zelf kan sturen. Die indirecte factoren worden vaak samengevat met het letterwoord DESTEP: Demografisch, Economisch, Sociaal-cultureel, Technologisch, Ecologisch en Politiek-juridisch. Een verandering in een van deze factoren — een nieuwe wet, een technologische doorbraak, een economische recessie — dwingt de organisatie zich aan te passen.

De economische omgeving raakt de organisatie het meest direct in haar cijfers. De stand van de conjunctuur bepaalt de vraag: in een hoogconjunctuur besteden consumenten meer en groeit de omzet, in een laagconjunctuur krimpt de bestedingsruimte. De rentestand beïnvloedt de kosten van vreemd vermogen en daarmee investeringsbeslissingen. Inflatie holt de koopkracht uit en verhoogt de inkoopkosten. Wisselkoersen raken bedrijven die importeren of exporteren. Deze economische factoren verbinden bedrijfseconomie met de macro-economie: de organisatie is een radertje in een groter geheel dat op haar inwerkt.

De politiek-juridische omgeving stelt de spelregels waarbinnen de organisatie moet opereren. Wetgeving bepaalt bijvoorbeeld de arbeidsvoorwaarden (arbeidsrecht, minimumloon), de belastingen (vpb, btw, inkomstenbelasting), de mededinging (verbod op kartels) en de milieueisen. Een nieuwe wet of een hogere belasting kan de kosten of de mogelijkheden van een organisatie ingrijpend veranderen. De organisatie kan de regels niet zelf bepalen, maar moet er wel op inspelen — bijvoorbeeld door te lobbyen, door zich vroegtijdig aan te passen, of door een verandering als kans te benutten. Voor het examen komt het erop aan dat je zulke externe veranderingen kunt herkennen en beredeneren welk effect ze op de organisatie hebben.

De technologische en ecologische omgeving zijn de afgelopen decennia steeds belangrijker geworden. Technologische ontwikkelingen — automatisering, digitalisering, online verkoop — kunnen hele bedrijfsmodellen omvergooien: wie niet meegaat, verliest terrein aan concurrenten die de nieuwe techniek wél omarmen. De ecologische omgeving stelt eisen aan duurzaamheid: klimaatbeleid, grondstoffenschaarste en de verwachtingen van klanten dwingen organisaties tot milieubewuster produceren. Deze twee factoren scheppen tegelijk bedreigingen (achterblijven, kosten van aanpassing) en kansen (nieuwe markten, een groen imago). De SWOT-analyse uit domein B2 is precies het gereedschap om die externe kansen en bedreigingen tegen de interne sterke en zwakke punten af te wegen.

De relatie tussen organisatie en omgeving is dus wederkerig en dynamisch. De omgeving stelt eisen en biedt kansen; de organisatie past haar strategie, producten en werkwijze aan om te overleven en te groeien. Tegelijk oefent een grote organisatie invloed uit op haar omgeving — door werkgelegenheid, door innovatie, door haar effect op het milieu en door haar maatschappelijke rol. Een organisatie die haar omgeving goed leest en zich tijdig aanpast, vergroot haar continuïteit; een organisatie die veranderingen negeert, komt in de problemen. Op het examen moet je een gegeven ontwikkeling in de omgeving kunnen plaatsen (bijvoorbeeld met DESTEP), het effect op de organisatie beredeneren en een passende reactie kunnen voorstellen.

Uitgewerkt voorbeeld

Een omgevingsverandering doordenken met DESTEP

Een fabrikant van benzineauto's krijgt te maken met (1) strengere klimaatwetgeving en (2) een snelle opkomst van elektrisch rijden. Deel beide in de juiste DESTEP-factor in, beredeneer het effect op de organisatie en stel een strategische reactie voor.

Stap 1 — Deel de ontwikkelingen in
Strengere klimaatwetgeving is een politiek-juridische factor; de opkomst van elektrisch rijden is een technologische (en deels ecologische) factor.
$\text{wetgeving} \to \text{P} \qquad \text{elektrisch rijden} \to \text{T}$
Stap 2 — Beredeneer het effect
Beide factoren bedreigen de vraag naar benzineauto's: de wetgeving maakt ze duurder of verbiedt ze op termijn, en klanten stappen over op elektrisch. De afzet en winst staan onder druk.
$\text{vraag benzineauto's} \downarrow$
Stap 3 — Stel een reactie voor
De fabrikant kan de bedreiging in een kans omzetten door te investeren in elektrische modellen, en zo op de nieuwe markt mee te gaan in plaats van achter te blijven.
$\text{strategie: overstap naar elektrische productie}$

Resultaat: Resultaat: de wetgeving (P) en het elektrisch rijden (T) bedreigen de vraag naar benzineauto's. Een passende strategische reactie is investeren in elektrische modellen, waarmee de fabrikant de externe bedreiging benut als kans — precies de afweging die de SWOT-analyse ondersteunt.

Veelgemaakte fouten

De directe omgeving (klanten, leveranciers, concurrenten — beïnvloedbaar via relaties) verwarren met de indirecte omgeving (macrofactoren — niet direct beïnvloedbaar).
Een externe kans of bedreiging als een interne sterkte of zwakte in de SWOT plaatsen.
Alleen de bedreiging van een omgevingsverandering zien en de bijbehorende kans (nieuwe markt, groen imago) over het hoofd zien.

Actieve herhaling

Een fabrikant van benzineauto's ziet strengere klimaatwetgeving en een snelle opkomst van elektrisch rijden. Plaats deze twee ontwikkelingen in de DESTEP-factoren, beredeneer het effect op de organisatie, en stel een strategische reactie voor.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma bedrijfseconomie (HAVO) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma bedrijfseconomie (HAVO)

Perspectief op de organisatie

3 Onderdelen~15 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2

Perspectief op de organisatie

Kernpunten

Botsende belangen bij een loonsverhoging

Kernpunten

Een organisatie typeren

Kernpunten

Een omgevingsverandering doordenken met DESTEP

Bronnen

Perspectief op de organisatie

Kernpunten

Botsende belangen bij een loonsverhoging

Kernpunten

Een organisatie typeren

Kernpunten

Een omgevingsverandering doordenken met DESTEP

Bronnen