Vertaalvaardigheid: een ongeziene passage vertalen

Twee leerlingen vertalen „Rēgem cīvēs amant.” Leerling A: „De koning bemint de burgers.” Leerling B: „De burgers beminnen de koning.” Wie heeft gelijk, en waarom telt de fout zwaar?

1. 01De naamvallen bepalen

   „Rēgem” is accusativus (lijdend voorwerp): de koning wordt bemind. „cīvēs” is hier nominativus meervoud (onderwerp): de burgers zijn degenen die beminnen. De persoonsvorm „amant” is meervoud, wat bij „cīvēs” past.

2. 02De structuur volgen

   Onderwerp = cīvēs (nom. mv., congrueert met amant), lijdend voorwerp = rēgem (acc.). De vrije woordvolgorde (lijdend voorwerp vooraan) mag je niet als onderwerp lezen.

3. 03De fout wegen

   Leerling A verwisselt onderwerp en lijdend voorwerp — een fout die de hele betekenis omkeert en dus zwaar telt in het correctievoorschrift.

Resultaat: Leerling B heeft gelijk: „De burgers beminnen de koning.” Leerling A leest het accusativus-lijdend voorwerp als onderwerp; zo'n functie-omkering verandert de betekenis en wordt zwaar aangerekend.

Analyseer en vertaal „Caesar, hostibus victīs, lēgātōs mīsit quī pācem peterent.”

1. 01Persoonsvormen tellen

   Er zijn twee persoonsvormen: „mīsit” (perfectum, hoofdzin) en „peterent” (imperfectum coniunctivus, bijzin). Dus één hoofdzin en één bijzin.

2. 02Onderwerp en hoofdzin

   „Caesar” (nominativus) is het onderwerp van „mīsit” (hij zond). „lēgātōs” (accusativus meervoud) is het lijdend voorwerp: gezanten.

3. 03De verkorte en de betrekkelijke bijzin

   „hostibus victīs” is een ablativus absolutus (voortijdig): „nadat de vijanden verslagen waren”. „quī pācem peterent” is een betrekkelijke bijzin met coniunctivus finalis (doel), aansluitend bij „lēgātōs”: „om vrede te vragen”.

4. 04Samenvoegen tot lopend Nederlands

   Zet de ablativus absolutus vooraan, dan de hoofdzin, dan het doel.

Resultaat: „Nadat de vijanden verslagen waren, zond Caesar gezanten om vrede te vragen.” De twee persoonsvormen markeren hoofdzin en bijzin; de ablativus absolutus en de finale relatiefzin geven de omstandigheid en het doel.

Kies de betekenis van „petere” in „Hostēs urbem petīvērunt” en verantwoord je keuze.

1. 01De betekenissen inventariseren

   „petere” kan betekenen: vragen, nastreven, gaan naar, aanvallen. Het woordenboek geeft ze alle.

2. 02De context wegen

   Het onderwerp is „hostēs” (de vijanden) en het lijdend voorwerp „urbem” (de stad). Vijanden die een stad als lijdend voorwerp hebben, „aanvallen” of „bestormen” die, niet „vragen”.

3. 03Toetsen

   „De vijanden vielen de stad aan” is logisch en grammaticaal correct; „de vijanden vroegen de stad” is onzin. De betekenis „aanvallen” past.

Resultaat: In „Hostēs urbem petīvērunt” betekent „petere” hier „aanvallen”: „De vijanden vielen de stad aan.” De keuze uit de vier woordenboekbetekenissen volgt uit het onderwerp (vijanden) en het lijdend voorwerp (de stad).

Verbeter de te letterlijke vertaling „De vijanden overwonnen zijnde, Caesar gezanten zond die vrede zouden vragen” tot goed Nederlands, zonder informatie te verliezen.

1. 01De verkorte constructie omzetten

   „De vijanden overwonnen zijnde” is een letterlijke weergave van de ablativus absolutus. Maak er een volledige bijzin van: „Nadat de vijanden waren overwonnen”.

2. 02De woordvolgorde herschikken

   Het Nederlands wil onderwerp – persoonsvorm – rest: „zond Caesar gezanten”, niet „Caesar gezanten zond”.

3. 03De doelzin idiomatisch maken

   „die vrede zouden vragen” (finaal-relatief) mag blijven, maar „om vrede te vragen” loopt soepeler en behoudt het doel.

Resultaat: „Nadat de vijanden waren overwonnen, zond Caesar gezanten om vrede te vragen.” De ablativus absolutus is een volledige bijzin geworden, de woordvolgorde is Nederlands, en tijd, functie en doel zijn behouden.