Samenvattingen · Griekse taal en cultuurNL · VWO

Informatievaardigheden en woordenboekgebruik (domein E)

Om Grieks te lezen en over de antieke cultuur te schrijven, moet je goed met hulpmiddelen kunnen omgaan. Domein E behandelt de informatievaardigheden: bovenal het gebruik van het woordenboek Grieks-Nederlands (het enige toegestane hulpmiddel bij het centraal examen), maar ook het efficiënt opzoeken bij het vertalen, het beoordelen van bronnen op betrouwbaarheid, en het doen van onderzoek voor het schoolexamen. Dit onderwerp maakt van deze vaardigheden een systematische aanpak.

4 Onderdelen~16 min leestijd4 VaardighedenNiveau Basis 1 · Standaard 2 · Verdieping 1

T·161616 / 16

Examenprofiel

De opbouw van een woordenboeklemma Grieks-Nederlands begrijpen en benuttenEen vorm efficiënt tot de grondvorm herleiden en gericht opzoekenBronnen en hulpmiddelen kiezen en op betrouwbaarheid beoordelenOnderzoek doen: informatie zoeken, ordenen, verwerken en verantwoorden

Operatoren:zoek opherleidbeoordeelverantwoordonderzoek

basisniveau

Het woordenboek Grieks-Nederlands is het enige toegestane hulpmiddel bij het CE; efficiënt gebruik ervan bespaart kostbare tijd.

verhoogd niveau

Wie de opbouw van een lemma en het herleiden tot de grondvorm beheerst, zoekt sneller en zekerder op en kan bij onderzoek bronnen kritisch wegen.

Diepte

Tekst

Inhoud · 4 onderdelen

Informatievaardigheden en woordenboekgebruik (domein E)

Het woordenboek Grieks-Nederlands#

Basisexamenblad-nl-grieks-vwo-domein-E-informatievaardigheden

Bij het centraal examen is het woordenboek Grieks-Nederlands het enige toegestane hulpmiddel, en er goed mee overweg kunnen is dan ook een examenvaardigheid op zich. Een woordenboek is meer dan een lijst met vertalingen: elk lemma (elk trefwoordartikel) bevat een rijkdom aan informatie die je bij het vertalen nodig hebt. Afb. 1 ontleedt de opbouw van een lemma. Het begint met het trefwoord in de grondvorm: bij een werkwoord het praesens (bijvoorbeeld λύω), bij een zelfstandig naamwoord de nominativus met de genitivus en het lidwoord (bijvoorbeeld πόλις, πόλεως, ἡ). Die grondvorm is de vorm waaronder het woord alfabetisch is geordend — en dus de vorm waartoe je een tekstvorm eerst moet herleiden.

Afb. 1 — De opbouw van een woordenboeklemma

Afb. 1Een lemma is meer dan een vertaling: het geeft de grondvorm, de grammatica, de betekenissen en de constructies.

Na het trefwoord geeft het lemma de woordsoort en de belangrijkste grammaticale informatie. Bij een werkwoord zijn dat de stamtijden (het futurum, de aoristus, het perfectum), die je nodig hebt om andere vormen te herkennen en te vormen; bij een zelfstandig naamwoord de genitivus (die de declinatie verraadt) en het geslacht (via het lidwoord). Deze grammaticale informatie is goud waard: ze bevestigt of je de vorm goed hebt geanalyseerd, en ze helpt je bij het vervoegen of verbuigen. Sla die informatie dus niet over: juist zij maakt het verschil tussen een woord half en helemaal begrijpen.

Het hart van het lemma zijn de betekenissen, en die staan er zelden als één enkele vertaling. Een woordenboek geeft de verschillende betekenissen van een woord, vaak geordend van de grondbetekenis naar de afgeleide, en het vermeldt daarbij belangrijke aanwijzingen: welke naamval of constructie een werkwoord regeert (en welke betekenis daarbij hoort), in welk soort context een bepaalde betekenis geldt, en vaste uitdrukkingen. Voor een polyseem woord als λόγος of ἀρετή vind je zo een heel scala aan betekenissen. Jouw taak is niet de eerste te nemen, maar het hele lemma te lezen en de betekenis te kiezen die in jouw zin past — de vaardigheid uit het woordenschat-onderwerp.

Efficiënt woordenboekgebruik betekent ook: het woordenboek gericht en spaarzaam inzetten. Zoek alleen de woorden op die je écht niet kent; alles wat op de minimumlijst staat, hoor je uit je hoofd te kennen. Lees bij een opgezocht woord het hele lemma, maar verlies je niet in details die er voor jouw zin niet toe doen. En noteer of onderstreep bij het vertalen eerst welke woorden je moet nakijken, zodat je ze in één efficiënte ronde opzoekt in plaats van steeds het woordenboek te pakken. Zo blijft het woordenboek een krachtig hulpmiddel in plaats van een tijdrovende afleiding — belangrijk in het drie uur durende examen, waarin tijd het schaarste goed is.

Uitgewerkt voorbeeld

Een lemma volledig benutten

Je zoekt het werkwoord „ἄρχω” op en het lemma vermeldt onder meer: ‘+ gen. heersen over; + med. beginnen’. Hoe gebruik je die informatie?

De grammaticale aanwijzing lezen
Het lemma koppelt de betekenis aan de constructie: ἄρχω + genitivus betekent ‘heersen over’, terwijl het medium ἄρχομαι ‘beginnen’ betekent.
Naar de zin kijken
Kijk in je zin welke constructie er staat: is er een genitivus bij ἄρχω (dan ‘heersen over’), of staat het werkwoord in het medium (dan ‘beginnen’)?
De betekenis kiezen
Zo bepaalt de door het lemma vermelde constructie welke van de twee betekenissen in jouw zin geldt — je kiest niet zomaar, maar op grond van de grammaticale aanwijzing.

Resultaat: Door de constructie-aanwijzing in het lemma (ἄρχω + gen. ‘heersen over’; med. ‘beginnen’) te koppelen aan de constructie in je zin, kies je de juiste betekenis. Het lemma geeft dus niet alleen betekenissen, maar ook de sleutel om ertussen te kiezen.

Veelgemaakte fouten

Alleen de eerste betekenis van een lemma overnemen en de grammaticale informatie (stamtijden, naamval, constructie) en de overige betekenissen negeren.
Te veel of te vaak opzoeken, ook woorden van de minimumlijst, waardoor kostbare examentijd verloren gaat.

Actieve herhaling

Beschrijf welke informatie een woordenboeklemma van een werkwoord en van een zelfstandig naamwoord bevat (gebruik Afb. 1), en leg uit waarom je die informatie nodig hebt. Verklaar waarom je bij een polyseem woord het hele lemma moet lezen voordat je een betekenis kiest.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — domein E (woordenboekgebruik) (CvTE / Examenblad)

Effectief opzoeken bij het vertalen#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-domein-E-informatievaardigheden

Een woord opzoeken begint níet bij het woordenboek maar bij de analyse van de vorm. Omdat het woordenboek woorden onder hun grondvorm ordent (het praesens bij werkwoorden, de nominativus bij naamwoorden), moet je een vorm die je in de tekst tegenkomt eerst tot die grondvorm herleiden. Afb. 2 geeft het proces. Voor een werkwoordsvorm betekent dit: herken de tijd, de wijs en het genus, isoleer de stam, en bepaal — met behulp van de stamtijden — bij welk praesens die stam hoort. Voor een naamwoord: bepaal de naamval en herleid tot de nominativus. Pas dan zoek je op. Zonder deze analyse zoek je op de verkeerde vorm en vind je het woord niet.

Afb. 2 — Van tekstvorm naar grondvorm

Afb. 2Opzoeken begint met analyseren: herleid de tekstvorm tot de grondvorm, zoek dan pas op.

Juist bij onregelmatige vormen is dit herleiden onmisbaar, en hier betaalt de kennis uit de vormleer en de woordenschat zich uit. De aoristus ἔλαβον vind je alleen onder λαμβάνω als je die stamtijd kent; de vorm εἶδον onder ὁράω; de genitivus πόλεως onder πόλις; een gecontraheerde vorm als ποιῶ onder ποιέω. Wie de stamtijden en de paradigma's beheerst, herleidt zulke vormen moeiteloos; wie ze niet kent, staat machteloos, want de tekstvorm lijkt vaak in niets op het trefwoord. Het opzoeken is dus geen mechanische handeling maar een toepassing van je grammaticale kennis: eerst analyseren, dan pas bladeren.

Twee complicaties verdienen aandacht. Ten eerste de homonymie en de dubbelvormen: soms lijken twee verschillende woorden of vormen op elkaar, of heeft één vorm meerdere mogelijke grondvormen. Dan helpt de context: welke betekenis en welke woordsoort passen in de zin? Ten tweede de samenstellingen: een werkwoord met een preverbium (bijvoorbeeld ἀναβαίνω) zoek je onder de samengestelde vorm, maar het augment of de reduplicatie kan de vorm veranderen (het augment komt tússen preverbium en stam: ἀνέβην). Wie weet hoe samenstellingen en augmenten werken, herleidt ook zulke vormen correct tot het trefwoord.

Ten slotte is opzoeken een kwestie van tijdmanagement. In het drie uur durende examen is het woordenboek raadplegen de traagste handeling, dus je zet het strategisch in. Vertaal eerst zo veel mogelijk uit je hoofd met de minimumkennis; markeer de woorden die je echt moet nakijken; en zoek die dan gericht op, elk woord één keer. Zoek niet uit gewoonte of onzekerheid woorden op die je eigenlijk kent, en verlies geen tijd met eindeloos bladeren wanneer een analyse je sneller bij de grondvorm brengt. Zo wordt het opzoeken een efficiënte, gerichte handeling die je aandacht en je tijd bewaart voor de analyse en het verzorgen van je vertaling.

Uitgewerkt voorbeeld

Een samengestelde vorm herleiden

Herleid de vorm „ἀνέβη” tot het trefwoord en leg uit waar het augment staat.

De vorm analyseren
„ἀνέβη” is een aoristus (3e persoon enkelvoud) van een samengesteld werkwoord: het preverbium ἀνα- + een vorm van βαίνω (gaan).
Het augment lokaliseren
Het augment (ἐ-) staat niet vooraan, maar tússen het preverbium en de stam: ἀν(α)-έ-βη. Daardoor lijkt de vorm op het eerste gezicht onherkenbaar.
Het trefwoord bepalen
Herleid tot het praesens: ἀναβαίνω (opgaan, naar boven gaan). Je zoekt dus onder ‘ἀναβαίνω’, niet onder ‘ἀνέβη’ of los onder ‘βαίνω’.

Resultaat: „ἀνέβη” is de aoristus van „ἀναβαίνω” (opgaan); het augment staat tussen het preverbium ἀνα- en de stam. Door het augment correct te lokaliseren en de samenstelling te herkennen, herleid je de vorm tot het juiste trefwoord.

Veelgemaakte fouten

Een vorm opzoeken zoals hij in de tekst staat, zonder hem eerst tot de grondvorm (praesens/nominativus) te herleiden, waardoor het woord niet te vinden is.
Bij een samengesteld werkwoord het augment verkeerd plaatsen of het preverbium niet herkennen, en zo het trefwoord missen.

Actieve herhaling

Beschrijf voor de vormen „ἤγαγον”, „ἀνέβη” en „βασιλέως” telkens de analyse (stam, stamtijd/naamval), de grondvorm en het lemma waaronder je ze opzoekt (gebruik Afb. 2). Leg bij „ἀνέβη” uit waar het augment staat en hoe je toch bij het trefwoord komt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — domein E (opzoeken) (CvTE / Examenblad)

Bronnen, hulpmiddelen en betrouwbaarheid#

Standaardexamenblad-nl-grieks-vwo-domein-E-informatievaardigheden

Buiten het examen, bij het leren en bij het onderzoek voor het schoolexamen, heb je meer hulpmiddelen tot je beschikking dan alleen het woordenboek, en het is belangrijk te weten welk hulpmiddel waarvoor dient; Afb. 3 geeft een overzicht. Naast het woordenboek (voor de woordbetekenis en de stamtijden) is er de grammatica, waarin je vormen en constructies kunt opzoeken en controleren. Er zijn tekstuitgaven met commentaar of annotaties, die een tekst toelichten (grammaticaal, cultuurhistorisch, literair) en die vooral bij het pensum nuttig zijn. En er zijn vertalingen, die je ter oriëntatie of controle kunt raadplegen — maar die nooit je eigen vertaalwerk mogen vervangen.

Afb. 3 — Hulpmiddelen en hun betrouwbaarheid

Afb. 3Elk hulpmiddel voor zijn taak — en bij elke bron een kritische blik op de betrouwbaarheid.

Bij al deze hulpmiddelen, en zeker bij digitale bronnen, is een kritische houding nodig: niet elke bron is even betrouwbaar. Om de betrouwbaarheid van een bron te beoordelen, stel je een aantal vragen. Wie is de auteur, en heeft die deskundigheid op dit gebied? Met welk doel is de bron gemaakt — om te informeren, te onderwijzen, te overtuigen, of te vermaken? Is de bron wetenschappelijk (met bronvermelding en verantwoording) of populariserend? En komt de informatie overeen met wat andere, betrouwbare bronnen zeggen? Vooral op internet staan naast uitstekende, wetenschappelijke bronnen ook veel onbetrouwbare of verouderde; de vaardigheid om ze te onderscheiden is essentieel.

Deze bronkritiek is niet toevallig dezelfde houding die je bij de historiografie hebt geoefend. Zoals je een historisch verslag beoordeelt op de methode, de selectie en de bedoeling van de auteur, zo beoordeel je ook een moderne bron op haar herkomst, doel en betrouwbaarheid. Het vak Grieks kweekt zo een algemene, kritische informatievaardigheid aan: het besef dat informatie nooit ‘neutraal’ uit de lucht komt vallen, maar altijd van iemand met een bepaald doel en een bepaalde deskundigheid afkomstig is. Die houding — bronnen wegen in plaats van klakkeloos overnemen — is een van de waardevolste, en breed toepasbare, opbrengsten van het domein.

Bij het gebruik van bronnen hoort ten slotte de bronvermelding: het eerlijk en controleerbaar verantwoorden waar je informatie of ideeën vandaan komen. Wie de woorden of gedachten van een ander gebruikt zonder bronvermelding, pleegt plagiaat — een ernstige tekortkoming, zeker in een werkstuk of onderzoek. Verwijs daarom naar de bronnen die je hebt gebruikt (auteur, titel, plaats), citeer letterlijk overgenomen tekst als citaat, en maak onderscheid tussen wat je aan een bron ontleent en wat je eigen conclusie is. Deze zorgvuldigheid is niet alleen een formele eis maar een kwestie van intellectuele eerlijkheid, en ze bereidt je voor op het wetenschappelijk werken in een vervolgopleiding.

Uitgewerkt voorbeeld

De betrouwbaarheid van een bron beoordelen

Je vindt bij je onderzoek een website over de Griekse mythologie zonder auteursnaam, zonder bronvermelding en met veel reclame. Hoe beoordeel je de betrouwbaarheid?

De auteur
Er is geen auteursnaam en geen aanwijzing van deskundigheid; je kunt de herkomst en het gezag van de informatie niet controleren — een waarschuwingsteken.
Doel en verantwoording
De vele reclame wijst op een commercieel doel (bezoekers trekken), niet op een wetenschappelijk doel; het ontbreken van bronvermelding maakt de beweringen oncontroleerbaar.
Vergelijken en concluderen
Vergelijk de informatie met een betrouwbare, wetenschappelijke bron (een handboek, een academische site). Bij twijfel gebruik je de website niet, of alleen na controle bij een betrouwbare bron.

Resultaat: De website scoort laag op betrouwbaarheid: geen auteur, geen bronvermelding, een commercieel doel. Je gebruikt haar niet zonder de informatie bij een betrouwbare, wetenschappelijke bron te controleren — en je verantwoordt de bronnen die je wél gebruikt.

Veelgemaakte fouten

Een vertaling gebruiken als vervanging van het eigen vertaalwerk, of een onbetrouwbare (verouderde, populariserende, anonieme) internetbron klakkeloos overnemen.
Informatie of ideeën uit een bron gebruiken zonder bronvermelding (plagiaat), of geen onderscheid maken tussen ontleende en eigen conclusies.

Actieve herhaling

Kies bij drie taken (een woordbetekenis nazoeken, een constructie controleren, een tekst cultuurhistorisch toelichten) telkens het juiste hulpmiddel (gebruik Afb. 3). Beschrijf daarna vier vragen waarmee je de betrouwbaarheid van een internetbron beoordeelt, en leg uit waarom bronvermelding belangrijk is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — domein E (bronnen en betrouwbaarheid) (CvTE / Examenblad)

Onderzoek doen voor het schoolexamen#

Verdiepingexamenblad-nl-grieks-vwo-domein-E-informatievaardigheden

In het schoolexamen komt het vaak tot een grotere opdracht — een werkstuk, een presentatie of een onderzoek — waarin je de informatievaardigheden zelfstandig toepast. Zulk onderzoek verloopt volgens vaste stappen; Afb. 4 geeft ze. Het begint met een goede onderzoeksvraag: een vraag die scherp genoeg is om te beantwoorden, niet te breed en niet te smal, en die een echt onderzoek vraagt (niet met één opzoekactie te beantwoorden). Een goede vraag stuurt het hele onderzoek: ze bepaalt welke informatie je zoekt en waar je op let. Tijd besteden aan het formuleren van een heldere vraag is dus geen verloren tijd maar de basis van een geslaagd onderzoek.

Afb. 4 — De stappen van een onderzoek

Afb. 4Van vraag via bronnen en verwerking naar een verantwoorde presentatie: de vaste stappen van een onderzoek.

Met de vraag als kompas ga je bronnen zoeken en selecteren. Je zoekt in geschikte bronnen (handboeken, wetenschappelijke artikelen, betrouwbare websites, tekstuitgaven met commentaar), en je selecteert eruit wat werkelijk relevant is voor je vraag — en betrouwbaar, volgens de criteria uit de vorige sectie. Het gaat niet om zo veel mogelijk bronnen, maar om de juiste: enkele goede, betrouwbare bronnen die je vraag echt helpen beantwoorden, zijn meer waard dan een stapel oppervlakkige. Noteer bij het verzamelen meteen de vindplaatsen, zodat je later correct kunt verwijzen.

Vervolgens orden en verwerk je de gevonden informatie. Ordenen betekent de informatie structureren rond je onderzoeksvraag: wat hoort bij welk deelaspect, welke bronnen zeggen hetzelfde en welke spreken elkaar tegen, welke lijn ontstaat er? Verwerken betekent dat je de informatie niet klakkeloos overneemt maar in je eigen woorden samenvat, vergelijkt en interpreteert, en zo tot een eigen antwoord op je vraag komt. Hier komt de oordeelsvorming uit domein C weer om de hoek: een goed onderzoek eindigt niet in een opsomming van feiten, maar in een beargumenteerde conclusie die je vraag beantwoordt.

Ten slotte presenteer en verantwoord je je onderzoek. Een goede presentatie (schriftelijk of mondeling) is helder opgebouwd — vraag, uitwerking, conclusie — en afgestemd op het publiek. En ze is eerlijk verantwoord: met een bronvermelding die laat zien waar je informatie vandaan komt, met citaten waar je letterlijk overneemt, en met een duidelijk onderscheid tussen wat je aan bronnen ontleent en wat je eigen conclusie is. Zo sluit domein E de cirkel van het vak: van het opzoeken van één woord in het woordenboek tot het zelfstandig uitvoeren en verantwoorden van een heel onderzoek. De informatievaardigheden die je hier oefent — zoeken, selecteren, kritisch wegen, ordenen, verwerken en eerlijk verantwoorden — zijn niet alleen examenstof, maar de basis van al het wetenschappelijk werken dat je na je eindexamen te wachten staat.

Uitgewerkt voorbeeld

Een onderzoeksvraag scherpstellen

Maak van het te brede onderwerp ‘de Griekse tragedie’ een geschikte onderzoeksvraag.

Het probleem herkennen
‘De Griekse tragedie’ is een onderwerp, geen vraag, en veel te breed: er valt een heel boek over te schrijven, dus het stuurt geen onderzoek.
Afbakenen
Beperk het tot een deelaspect en een concrete vraag, bijvoorbeeld: ‘Welke rol speelt het koor in Sophocles' Antigone, en hoe draagt dat bij aan de betekenis van het stuk?’
De vraag toetsen
Deze vraag is afgebakend (één stuk, één aspect), vraagt om echt onderzoek (analyse van de koorliederen), en is te beantwoorden met een beargumenteerde conclusie.

Resultaat: Het brede onderwerp ‘de Griekse tragedie’ wordt een geschikte onderzoeksvraag door af te bakenen naar één stuk en één aspect: ‘Welke rol speelt het koor in Sophocles' Antigone en hoe draagt dat bij aan de betekenis?’. Een scherpe vraag stuurt het hele onderzoek.

Veelgemaakte fouten

Beginnen met zoeken zonder eerst een heldere, afgebakende onderzoeksvraag te formuleren, waardoor het onderzoek richtingloos wordt.
De gevonden informatie klakkeloos overnemen en opsommen in plaats van haar te ordenen, te verwerken en tot een eigen, beargumenteerde conclusie te komen.

Actieve herhaling

Ontwerp voor een onderwerp naar keuze (bijvoorbeeld de doorwerking van een mythe, of de rol van het koor in de tragedie) een klein onderzoek volgens Afb. 4: formuleer een onderzoeksvraag, noem twee betrouwbare bronnen, beschrijf hoe je de informatie zou ordenen en verwerken, en hoe je de bronnen verantwoordt.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — domein E (onderzoek en informatievaardigheden) (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma Griekse taal en cultuur VWO — domein E (woordenboekgebruik)

Informatievaardigheden en woordenboekgebruik (domein E)

Kernpunten

Een lemma volledig benutten

Kernpunten

Een samengestelde vorm herleiden

Kernpunten

De betrouwbaarheid van een bron beoordelen

Kernpunten

Een onderzoeksvraag scherpstellen

Bronnen

Informatievaardigheden en woordenboekgebruik (domein E)

Kernpunten

Een lemma volledig benutten

Kernpunten

Een samengestelde vorm herleiden

Kernpunten

De betrouwbaarheid van een bron beoordelen

Kernpunten

Een onderzoeksvraag scherpstellen

Bronnen