Samenvattingen · MaatschappijleerNL · HAVO

Arbeid, inkomen en de rol van de overheid

Werk en inkomen bepalen voor een groot deel de bestaanszekerheid van mensen, en de overheid grijpt op vele manieren in op de arbeidsmarkt en de inkomensverdeling. In dit onderwerp leer je hoe de arbeidsmarkt werkt, hoe de overheid werk en inkomen beinvloedt (minimumloon, cao, belastingen) en hoe zij de inkomens herverdeelt.

3Onderdelenca. 13min leestijd3VaardighedenNiveauStandaard 3

T·121212 / 16

Examenprofiel

De werking van de arbeidsmarkt (vraag en aanbod van arbeid, werkloosheid) beschrijvenDe rol van de overheid en de sociale partners bij arbeidsvoorwaarden (minimumloon, cao) uitleggenDe herverdeling van inkomen via belastingen en uitkeringen analyseren

Operatoren:leg uitverklaarbeschrijfberekenberedeneeranalyseer

basisniveau

Beheers de kern: op de arbeidsmarkt vragen werkgevers arbeid en bieden werknemers die aan; de overheid beschermt werknemers en herverdeelt inkomen.

verhoogd niveau

Analyseer hoe minimumloon, cao en progressieve belastingen samen de inkomensverdeling en de arbeidsmarkt beinvloeden.

Diepte

Schrift

Inhalt · 3 onderdelen

Arbeid, inkomen en de rol van de overheid

De arbeidsmarkt#

Standardexamenblad-nl

De arbeidsmarkt is het geheel van vraag naar en aanbod van arbeid, en zij werkt in grote lijnen als een markt (zie Afb. 1). De vraag naar arbeid komt van werkgevers die personeel zoeken; het aanbod van arbeid komt van mensen die willen werken (de beroepsbevolking). De prijs op deze markt is het loon. Wanneer er veel vraag naar een bepaald soort werk is en weinig aanbod, stijgen de lonen; is er veel aanbod en weinig vraag, dan dalen ze of ontstaat werkloosheid. De arbeidsmarkt verschilt echter van een gewone markt, want het gaat om mensen: lonen kunnen niet onbeperkt dalen (er is een minimumloon), werknemers zijn beschermd, en werk is meer dan een product. Toch helpt het marktdenken om te begrijpen waarom in sommige sectoren personeelstekorten en hoge lonen ontstaan en in andere werkloosheid.

De arbeidsmarkt: vraag en aanbod

Afb. 1Afb. 1 — De arbeidsmarkt: vraag (werkgevers) en aanbod (werknemers) ontmoeten elkaar; het loon is de prijs en de cao regelt de voorwaarden.

Werkloosheid is een centraal begrip en kent verschillende oorzaken die je uit elkaar moet houden. Conjuncturele werkloosheid ontstaat door een economische neergang: als de vraag naar goederen en diensten daalt, hebben bedrijven minder personeel nodig. Structurele werkloosheid ontstaat door blijvende veranderingen, zoals automatisering of het verdwijnen van hele bedrijfstakken, waardoor bepaalde banen definitief verdwijnen. Frictiewerkloosheid is kortdurend en ontstaat doordat mensen tussen twee banen in zitten. En er is werkloosheid door een mismatch: de vaardigheden van werkzoekenden sluiten niet aan bij wat werkgevers vragen. Deze onderverdeling is belangrijk omdat elke soort een andere aanpak vraagt: conjuncturele werkloosheid vraagt om economisch herstel, structurele werkloosheid om omscholing, en een mismatch om beter onderwijs en betere aansluiting.

Op de arbeidsmarkt onderhandelen werkgevers en werknemers niet ieder voor zich, maar vaak collectief via de sociale partners. De sociale partners zijn de werkgeversorganisaties en de vakbonden (werknemersorganisaties), die samen onderhandelen over de arbeidsvoorwaarden. Het resultaat is meestal een collectieve arbeidsovereenkomst (cao): een pakket afspraken over loon, werktijden, verlof en andere voorwaarden dat voor een hele sector of bedrijf geldt. De cao beschermt de individuele werknemer, die alleen tegenover een werkgever een zwakke positie zou hebben, door de kracht van de collectieve onderhandeling. Deze overlegstructuur, waarin werkgevers, werknemers en soms de overheid samen tot afspraken komen, is kenmerkend voor de Nederlandse arbeidsverhoudingen en wordt wel het poldermodel genoemd; het weerspiegelt de cultuur van overleg en compromis.

De arbeidsmarkt is geen vrije markt die aan zichzelf wordt overgelaten, want de overheid en de sociale partners stellen er spelregels aan om werknemers te beschermen. Er geldt een wettelijk minimumloon (een ondergrens waaronder niemand mag worden betaald), er is ontslagbescherming (een werkgever mag niet zomaar ontslaan), en er zijn regels over arbeidstijden, veiligheid en gelijke behandeling. Deze bescherming zorgt dat werknemers niet volledig aan de markt en aan de macht van werkgevers zijn overgeleverd, en verankert de bestaanszekerheid uit de verzorgingsstaat op de arbeidsmarkt. Tegelijk is er discussie over de vraag hoeveel bescherming goed is: te weinig bescherming maakt werknemers kwetsbaar, maar te veel bescherming en te hoge lonen kunnen banen duur maken en werkloosheid vergroten. Bij een examenopgave kun je met de werking van de arbeidsmarkt en de rol van de sociale partners uitleggen waarom bepaalde groepen werk vinden of juist werkloos raken.

Uitgewerkt voorbeeld

Type werkloosheid bepalen

In een economische crisis daalt de vraag naar producten sterk en ontslaan veel bedrijven personeel. Bepaal het type werkloosheid en de passende aanpak.

Oorzaak benoemen
De werkloosheid ontstaat doordat de vraag naar goederen en diensten daalt in een economische neergang: dat is conjuncturele werkloosheid.
Kenmerk
Deze werkloosheid is tijdelijk en hangt samen met de conjunctuur: bij economisch herstel neemt de vraag naar personeel weer toe.
Aanpak
De passende aanpak is het stimuleren van de economie (meer bestedingen), zodat de vraag en daarmee de werkgelegenheid herstelt.

Resultaat: Het gaat om conjuncturele werkloosheid, veroorzaakt door de dalende vraag in een crisis. De aanpak is de economie stimuleren, zodat de vraag naar producten en personeel weer aantrekt.

Veelgemaakte fouten

Alle werkloosheid over een kam scheren; conjuncturele, structurele en frictiewerkloosheid hebben verschillende oorzaken en oplossingen.
De cao verwarren met een individueel contract; een cao is een collectieve afspraak voor een hele sector of bedrijf.

Actieve herhaling

Door automatisering verdwijnen in een sector veel banen die niet terugkomen, terwijl elders juist personeelstekorten zijn. Leg uit om welk type werkloosheid het gaat en welke aanpak passend is.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Inkomen en herverdeling#

Standardexamenblad-nl

Het inkomen dat mensen op de markt verdienen (het primaire inkomen uit werk of vermogen) is ongelijk verdeeld, en de overheid herverdeelt dat inkomen om de verschillen te verkleinen (zie Afb. 2). Zij doet dit met twee instrumenten. Aan de ene kant heft zij belastingen en premies, waarbij hogere inkomens verhoudingsgewijs meer betalen (een progressief belastingstelsel: hoe hoger het inkomen, hoe hoger het belastingtarief over het extra deel). Aan de andere kant keert zij uitkeringen, toeslagen en subsidies uit aan wie een laag inkomen of geen werk heeft. Wat mensen overhouden na belastingen en na ontvangen uitkeringen, is het besteedbaar (secundaire) inkomen. Door deze herverdeling zijn de verschillen in besteedbaar inkomen kleiner dan de verschillen in primair inkomen: de overheid drukt de ongelijkheid.

Illustratieve inkomens voor en na herverdeling

Afb. 2Afb. 2 — Een illustratieve (niet-officiele) vergelijking: door herverdeling zijn de verschillen in besteedbaar inkomen kleiner dan in primair inkomen.

Het progressieve belastingstelsel is een sleutelbegrip bij de herverdeling en hangt samen met de solidariteit. Progressief betekent dat het belastingpercentage stijgt naarmate het inkomen hoger is: over een hoger inkomen betaal je niet alleen meer euro's, maar ook een groter deel. Zo dragen de sterkste schouders de zwaarste lasten, wat aansluit bij de waarde van gelijkheid en solidariteit. Het tegenovergestelde is een degressief of vlak (proportioneel) stelsel, waarin iedereen hetzelfde percentage betaalt. De keuze voor progressie is een politieke keuze: wie de nadruk legt op gelijkheid (links), wil een sterk progressief stelsel dat fors herverdeelt, terwijl wie eigen verdienste en prikkels benadrukt (rechts), pleit voor lagere en vlakkere tarieven. Zo verbindt de herverdeling zich met de links-rechtsdimensie en de politieke stromingen.

De herverdeling dient meerdere doelen die met elkaar samenhangen. Het eerste doel is het verkleinen van de inkomensongelijkheid en het waarborgen van bestaanszekerheid: niemand mag onder een minimaal bestaansniveau zakken. Het tweede doel is het financieren van collectieve voorzieningen: van de belastingopbrengst betaalt de overheid onderwijs, zorg, infrastructuur, veiligheid en de sociale zekerheid, die iedereen ten goede komen. Het derde doel is het dempen van schokken: via uitkeringen houden mensen die hun baan verliezen koopkracht, wat ook de economie stabiel houdt. De herverdeling is dus meer dan het rondpompen van geld: zij verankert de solidariteit, financiert de gedeelde voorzieningen en beschermt de bestaanszekerheid, en is daarmee het financiele hart van de verzorgingsstaat.

Over de mate van herverdeling bestaat voortdurend politiek debat, en dat maakt dit onderwerp geschikt om benaderingswijzen te combineren. Voorstanders van veel herverdeling wijzen op rechtvaardigheid en solidariteit: grote inkomensverschillen zijn oneerlijk en ondermijnen de samenhang. Tegenstanders wijzen op de prikkels: te hoge belastingen zouden werken en ondernemen ontmoedigen, en te ruime uitkeringen zouden mensen van werk afhouden (de zogeheten armoedeval, waarbij werken nauwelijks meer oplevert dan een uitkering). De vraag hoeveel de overheid moet herverdelen, is dus een afweging tussen gelijkheid en doelmatigheid, tussen solidariteit en eigen verantwoordelijkheid. Bij een examenopgave kun je met de begrippen primair en besteedbaar inkomen, progressieve belasting en herverdeling een casus analyseren, een globale berekening maken, en het politieke debat erover met de stromingen verbinden; daarmee toon je een volledige sociaal-economische analyse.

Uitgewerkt voorbeeld

Herverdeling verklaren

Een laag inkomen van 15 duizend euro stijgt na toeslagen naar 22 duizend euro besteedbaar, terwijl een hoog inkomen van 100 duizend euro na belasting daalt naar 70 duizend euro besteedbaar. Leg uit hoe de herverdeling hier werkt.

Lage inkomens
Het lage primaire inkomen wordt via uitkeringen en toeslagen aangevuld, zodat het besteedbaar inkomen hoger uitkomt dan het primaire (van 15 naar 22 duizend).
Hoge inkomens
Het hoge inkomen wordt via progressieve belasting zwaarder belast, zodat het besteedbaar inkomen lager uitkomt dan het primaire (van 100 naar 70 duizend).
Effect
De verhouding tussen laag en hoog wordt kleiner: van 15 tegenover 100 (primair) naar 22 tegenover 70 (besteedbaar); de ongelijkheid neemt af.

Resultaat: Door toeslagen voor lage inkomens en progressieve belasting voor hoge inkomens zijn de verschillen in besteedbaar inkomen kleiner dan in primair inkomen. Zo verkleint de herverdeling de inkomensongelijkheid.

Veelgemaakte fouten

Denken dat progressieve belasting alleen meer euro's betekent; het gaat om een hoger percentage over hogere inkomens.
De herverdeling los zien van de verzorgingsstaat; de belastingopbrengst financiert juist de sociale zekerheid en de collectieve voorzieningen.

Actieve herhaling

Leg uit hoe een progressief belastingstelsel en uitkeringen samen de inkomensverschillen verkleinen, en noem een argument voor en een argument tegen veel herverdeling.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

De rol van de overheid in de economie#

Standardexamenblad-nl

De overheid speelt in de economie meerdere rollen tegelijk, en die rollen raken direct aan werk en inkomen (zie Afb. 3). Ten eerste is de overheid herverdeler: via belastingen en uitkeringen verkleint zij de inkomensverschillen en waarborgt zij bestaanszekerheid. Ten tweede is zij regelgever: zij stelt spelregels aan de markt en de arbeidsmarkt (minimumloon, arbeidsbescherming, mededingingsregels) om markten eerlijk te laten werken en werknemers te beschermen. Ten derde is zij financier van collectieve goederen: zij betaalt onderwijs, infrastructuur, veiligheid en zorg, die de markt niet vanzelf voldoende levert. Ten vierde is zij werkgever en stabilisator: zij biedt zelf werk (bij de overheid) en probeert de conjunctuur te dempen. Deze rollen laten zien dat de moderne economie een gemengde economie is: een mengeling van markt en overheid.

Rollen van de overheid in de economie

Afb. 3Afb. 3 — De rollen van de overheid in de gemengde economie, elk met een voorbeeld.

De vraag hoe groot de rol van de overheid moet zijn, is het hart van het sociaal-economische debat en verdeelt de politieke stromingen. Wie de markt vertrouwt (liberalen, rechts), wil een terughoudende overheid: lage belastingen, weinig regels, veel ruimte voor de markt en eigen verantwoordelijkheid, omdat de markt volgens hen het efficientst is. Wie de markt wantrouwt (socialisten, links), wil een actieve, sturende overheid die de ongelijkheid corrigeert, de bestaanszekerheid waarborgt en marktfalen herstelt. De christendemocratie zoekt een tussenweg met een overheid die ruimte laat aan het maatschappelijk middenveld. Deze verschillen verklaren de politieke strijd over de hoogte van belastingen, de omvang van de sociale zekerheid en de mate van regulering; het is de links-rechtsdimensie in de praktijk.

Een belangrijke reden voor overheidsingrijpen is marktfalen: situaties waarin de vrije markt niet tot een goede uitkomst leidt. Voorbeelden zijn collectieve goederen zoals dijken en straatverlichting (die de markt niet levert omdat niemand ervoor kan laten betalen), externe effecten zoals milieuvervuiling (waarvan de kosten niet in de prijs zitten), en machtsconcentraties zoals monopolies (die de concurrentie uitschakelen). Bij marktfalen grijpt de overheid in: zij levert zelf collectieve goederen, belast of verbiedt schadelijke activiteiten, en houdt via toezicht de concurrentie in stand. Ook op de arbeidsmarkt corrigeert de overheid marktfalen, bijvoorbeeld door een minimumloon dat voorkomt dat de lonen tot onaanvaardbaar lage niveaus dalen. Zo verbindt de rol van de overheid zich met de bescherming van werk en inkomen.

De rol van de overheid in de economie verbindt de thema's verzorgingsstaat en parlementaire democratie, want de keuzes worden politiek gemaakt. Hoeveel de overheid herverdeelt, hoeveel zij reguleert en hoeveel zij uitgeeft, wordt bepaald via de begroting en de wetgeving, waarover regering en parlement beslissen. De sociaal-economische keuzes zijn dus tegelijk politieke keuzes die via de democratie tot stand komen en waarover de stromingen strijden. Bij een examenopgave over werk, inkomen of de rol van de overheid kun je de verschillende rollen benoemen, uitleggen waarom de overheid ingrijpt (bescherming, herverdeling, marktfalen), en het debat erover met de politieke stromingen en de links-rechtsdimensie verbinden. Zo laat je zien dat je de sociaal-economische benadering beheerst en haar met de politiek-juridische kunt combineren tot een volledige analyse.

Uitgewerkt voorbeeld

Marktfalen en ingrijpen

Straatverlichting wordt door geen enkel bedrijf aangeboden, hoewel iedereen er baat bij heeft. Leg uit welk marktfalen dit is en waarom de overheid ingrijpt.

Marktfalen benoemen
Straatverlichting is een collectief goed: je kunt niemand uitsluiten van het gebruik, dus kan een bedrijf er niet voor laten betalen en biedt de markt het niet aan.
Gevolg
Zonder ingrijpen zou er geen straatverlichting zijn, terwijl de samenleving er wel baat bij heeft (veiligheid).
Overheid
De overheid levert het collectieve goed zelf en betaalt het uit belastingen, omdat de markt hierin faalt.

Resultaat: Straatverlichting is een collectief goed dat de markt niet levert (marktfalen). De overheid springt in en financiert het uit belastingen, omdat de samenleving er wel baat bij heeft.

Veelgemaakte fouten

Denken dat de economie ofwel puur markt ofwel puur overheid is; het is een gemengde economie met beide.
Marktfalen negeren; juist bij collectieve goederen, externe effecten en monopolies is ingrijpen nodig.

Actieve herhaling

Een fabriek vervuilt een rivier zonder dat die kosten in de prijs van haar product zitten. Leg uit welk marktfalen hier optreedt en hoe de overheid kan ingrijpen.

Actief ophalen

Haal de kernpunten op — onthul ze daarna.

Bronnen: Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl (CvTE / Examenblad)

Referenties en bronnen

Bronnen

CvTE / Examenblad

Examenprogramma maatschappijleer HAVO — Examenblad.nl

Arbeid, inkomen en de rol van de overheid

Kernpunten

Type werkloosheid bepalen

Kernpunten

Herverdeling verklaren

Kernpunten

Marktfalen en ingrijpen

Bronnen

Arbeid, inkomen en de rol van de overheid

Kernpunten

Type werkloosheid bepalen

Kernpunten

Herverdeling verklaren

Kernpunten

Marktfalen en ingrijpen

Bronnen