Taalvariatie, taalsituatie en meertaligheid in Fryslân

Toon met concrete regelingen aan dat het Fries meer is dan een streektaal.

1. 01Stap 1 - Rijkstaal

   Het Fries is de tweede rijkstaal van Nederland, naast het Nederlands - een officieel erkende taal, niet zomaar een dialect.

2. 02Stap 2 - Nationale wet

   De Wet gebruik Friese taal (2014) geeft het recht om het Fries te gebruiken in de rechtbank en bij de overheid in Fryslân.

3. 03Stap 3 - Europese erkenning

   Onder het Europees Handvest is het Fries als enige Nederlandse taal onder het hoogste niveau (deel III) erkend, sterker dan bijvoorbeeld het Limburgs of Nedersaksisch.

Resultaat: Het Fries is de tweede rijkstaal, beschermd door de Wet gebruik Friese taal (2014) en erkend onder deel III van het Europees Handvest - drie feiten die aantonen dat het een volwaardige taal is, geen streektaal.

Bepaal van Wâldfrysk en Stedsk (Stadsfries) of het een Fries dialect is of niet, en leg uit waaraan je dat ziet.

1. 01Stap 1 - Wâldfrysk

   Het Wâldfrysk is het Fries van de Wâlden (de Wouden) in het oosten: een dialect van het Westerlauwers Fries. Het is dus echt Fries.

2. 02Stap 2 - Stedsk

   Het Stedsk of Stadsfries is een Nederlands dialect met Friese invloed, gesproken in de steden. Ondanks de naam is het geen Fries.

3. 03Stap 3 - Het criterium

   Het gaat om de taalkundige basis: het Wâldfrysk hoort bij het Fries, het Stedsk bij het Nederlands. De naam 'Stadsfries' is dus misleidend.

Resultaat: Het Wâldfrysk is een Fries dialect (Westerlauwers Fries); het Stedsk/Stadsfries is geen Fries, maar een Nederlands dialect met Friese invloed. De taalkundige basis, niet de naam, beslist.

Verklaar met het begrip diglossie waarom veel Friezen vlot Fries spreken maar het minder goed schrijven.

1. 01Stap 1 - Wat is diglossie?

   Diglossie is het gebruik van twee talen in verschillende domeinen. In Fryslân is het Fries sterk in informele, gesproken domeinen (thuis, dorp) en het Nederlands in formele, schriftelijke domeinen (school, bestuur).

2. 02Stap 2 - Gevolg voor de vaardigheden

   Spreken en verstaan leer je in het dagelijks leven, dus in het Fries; lezen en schrijven leer je vooral op school, en dat gebeurde lang in het Nederlands.

3. 03Stap 3 - De verklaring

   Daardoor zijn de vaardigheden ongelijk: veel mensen spreken vlot Fries, maar schrijven het minder goed, omdat ze het schrijven ervan minder hebben geoefend.

Resultaat: Door de diglossie leeft het Fries vooral in de gesproken, informele sfeer en het Nederlands in de schriftelijke, formele sfeer; daarom spreken veel Friezen wel vlot Fries, maar schrijven ze het minder goed.

Beredeneer waarom het onderwijs in het Fries zo belangrijk is voor het behoud van de taal.

1. 01Stap 1 - Koppel aan de diglossie

   Door de diglossie leren mensen het Fries vooral gesproken en informeel; lezen en schrijven blijven achter omdat die op school lang in het Nederlands gebeurden.

2. 02Stap 2 - Wat onderwijs toevoegt

   Op school leren leerlingen het Fries lezen en schrijven volgens de stavering, precies de vaardigheden die anders zwak blijven.

3. 03Stap 3 - Gevolg voor het behoud

   Een taal die ook geschreven wordt en op school een plek heeft, staat sterker en wordt beter doorgegeven. Onderwijs versterkt dus de kwetsbaarste kant van de taal.

Resultaat: Het onderwijs is cruciaal omdat het juist de schriftelijke vaardigheden versterkt die door de diglossie zwak blijven; zo helpt het vak Fries de taal levend en overdraagbaar te houden.